Trên tạp chí "Mộ Sầu" số đầu tiên năm nay, có đăng một bài phỏng vấn độc quyền về cha tôi. Trong bài phỏng vấn có một bức ảnh chụp vào giữa thời kỳ Đại Cách mạng Văn hóa, rất nhiều người nhìn thấy bức ảnh này đều chú ý đến việc ngực cha tôi, mẹ tôi và cả anh họ Vĩnh Hòa của tôi đều đeo huy hiệu bảo tượng Chủ tịch Mao rất nổi bật. Đây là đặc điểm thời đại rõ rệt nhất, hầu như không cần bất kỳ sự giải thích nào cũng có thể biết được thuộc về thập niên nào.

Ông nội tôi trong ảnh không đeo bảo tượng Chủ tịch Mao. Lúc đó tôi vẫn còn là một đứa trẻ, không hiểu tại sao ông lại không đeo. Thời đại đó không có ai cưỡng ép bắt buộc phải đeo bảo tượng, tất cả mọi người đều đeo, nếu ai thực sự không đeo thì quả thực là có hơi đi ngược lại trào lưu.

Tôi trong ảnh cũng không đeo huy hiệu Chủ tịch Mao. Đã có lúc tôi ngắm bức ảnh này với vẻ đắc ý, cảm thấy năm xưa bản thân mình cũng có chút tinh thần phản kháng trào lưu. Nhưng có một ngày, tôi bỗng chợt hiểu ra, lúc chụp ảnh hôm đó, tôi đã nghe theo gợi ý của thợ ảnh, cởi chiếc áo khoác bông ra, hiển nhiên là bảo tượng của tôi có lẽ đã để lại ở chiếc áo khoác ngoài rồi. Vì thế tôi cảm thấy vô cùng chán nản, hóa ra bản thân chỉ là một thiếu niên nhỏ tuổi mà cũng không thể tránh khỏi thói đời.

Lúc chụp bức ảnh này, là lần đầu tiên ông nội đến miền Nam sau mấy năm biến động. Vì cấp bậc cao, nên trong phong trào Đại Cách mạng Văn hóa hồng hùm cuồn cuộn, ông nội cuối cùng cũng không chịu sự đả kích quá lớn nào. Cũng từng có người dán đại tự báo, gọi ông nội là ông tổ của đường lối giáo dục theo chủ nghĩa xét lại, thế nhưng ông thuộc đối tượng bảo vệ trọng điểm, không có ai trực tiếp tìm rắc rối với ông. Những người quen biết thì bị đấu tố, bị diễu hành trên phố, bị khám nhà, thậm chí bị đánh đập cho đến chết, hoặc không chịu nổi nhục nhã mà tự sát, tất cả những chuyện này, ông nội nghe nhiều rồi, không khỏi cảm thấy lo lắng cho sự an toàn của cha tôi.

Có mấy năm trời, ông nội hoàn toàn không nhận được tin tức gì của cha. Cơn đời qua vô số chiến loạn, chứng kiến bao cuộc sinh ly tử biệt, nhưng trong khoảng thời gian dài như vậy mà không có tin tức gì về đứa con trai út mà ông yêu quý, thì đây là lần đầu tiên. Cha là một phần tử hữu phái kỳ cựu, trong Cách mạng Văn hóa, người không có tội danh còn có thể bị bới móc ra tội danh để lột một lớp da, huống chi là một kẻ mang tội như cha. Ông nội từng đầy cảm thán mà nói với người anh họ ở Bắc Kinh về nỗi lo lắng của mình, trong những ngày tháng không có bất kỳ thông tin nào, ông lo lắng rằng cha tôi có lẽ đã không còn ở trên đời nữa.

Sự lo lắng thái quá đã làm bùng phát bệnh tim của ông nội, bệnh viện đã phát giấy báo nguy kịch. Khi đó cha mẹ tôi đều đang bị nhốt trong nhà bò, cũng là nhờ ơn hưởng phúc cấp bậc của ông nội cao, cha mẹ tôi mới được đặc xá ra ngoài, cho nghỉ phép mấy ngày để đến Bắc Kinh thăm ông nội. Ông nội đang trong cơn nguy kịch bỗng gặp dữ hóa lành, gặp lại đứa con trai út ngày đêm mong mỏi, bệnh tình lập tức thuyên giảm đi rất nhiều. Ông không hỏi cha tại sao lâu như vậy không viết thư cho mình, cũng không hỏi cha rốt cuộc đã từng chịu đựng khổ cực gì, mà chỉ chăm chú nhìn huy hiệu Chủ tịch Mao đeo trên ngực mẹ tôi rồi xem đi xem lại, cuối cùng không nhịn được mà hỏi nhỏ mẹ tôi, tại sao trên ngực cha tôi lại không đeo huy hiệu Chủ tịch Mao.

Mẹ tôi đã không còn nhớ rõ bà đã trả lời câu hỏi của người lớn tuổi như thế nào nữa. Tâm trạng của mọi người lúc đó đều không tốt, một mớ hỗn độn, vấn đề của bản thân thì chồng chất như núi, đồng thời lại còn phải lo lắng cho sức khỏe của ông nội. Dù sao thì ông nội cũng chưa từng nhận được câu trả lời chính xác vì sao cha lại không đeo huy hiệu Chủ tịch Mao. Nhiều năm sau đó, chúng tôi ngồi lại bàn luận về việc năm xưa sao ông nội lại để ý đến huy hiệu Chủ tịch Mao, lại đi hỏi một chủ đề mà ngày nay nhìn lại có vẻ vô cùng ngây thơ như vậy, và đi đến thống nhất cho rằng lúc đó trong lòng ông tồn tại một khúc mắc, đó chính là những người mang tội nặng trên mình như cha, thì không được phép đeo bảo tượng của lão nhân gia Chủ tịch Mao.

Cha và mẹ ở Bắc Kinh chưa được mấy ngày, đã vội vã vội vàng trở về Nam Kinh để tiếp tục chịu đựng sự phê phán. Ông nội lại bắt đầu tiếp tục lo lắng cho số phận đứa con trai út yêu quý. Khi gặp mặt thì nhìn nhau ngây dã không nói nên lời, lúc chia tay rồi thì có muốn nói cũng chẳng còn cách nào để nói nữa.

Những năm tháng dữ dội nhất trong Cách mạng Văn hóa đã qua đi, ông nội bất chấp cơ thể rốt cuộc có chịu nổi chuyến đi đường dài hay không, có anh họ tôi đi cùng, đã xuôi Nam thăm gia đình chúng tôi. Thế là mới có bức ảnh chụp chung của gia đình ba người chúng tôi và ông nội.

Nhìn lại chuyện cũ, khó tránh khỏi những niềm cảm thán. Trên thực tế, trong Cách mạng Văn hóa, đối với cha mà nói, mặc dù đã chịu không ít cay đắng, mặc dù khi đó ông vẫn đang ở trong nhà bò, nhưng cũng không có ai cấm ông không được đeo bảo tượng của Chủ tịch Mao. Việc đến bệnh viện ở Bắc Kinh thăm ông nội, hoàn toàn là do vì vội vã mà quên đeo. Cha nằm mơ cũng không ngờ rằng một sơ suất nhỏ nhường này lại mang đến sự sợ hãi trong lòng cho một cụ già đang nằm liệt giường.

Lửa chiến tranh liên miên ba tháng trời, một bức thư nhà đáng giá ngàn vàng. Còn về việc suốt thời gian qua không viết thư ra Bắc Kinh, cha cũng có trách nhiệm không thể chối cãi. Lúc đó tuy không có tự do thư tín đầy đủ, tuy mỗi bức thư viết xong đều phải nộp cho phe nổi dậy xem qua kiểm tra, thế nhưng cha thực sự không có lý do gì để từ đó mà cắt đứt liên lạc với ông nội. Quay đầu nghĩ lại, để ông nội phải bận tâm lo lắng nhiều như thế, cha năm xưa cũng quá ư là mọt sách rồi.

Bi kịch lớn nhất của Đại Cách mạng Văn hóa nằm ở chỗ không đối xử con người ra con người. Chuyện cũ không nỡ nhìn lại, nghĩ đến những bức thư do ông nội gửi tới, trước tiên đều bị phe nổi dậy tháo ra kiểm tra một cách vô lý, sau đó mới vứt vào tay cha, trong lòng liền có một cảm giác nói không nên lời. Trong thời đại méo mó này, việc lén xem thư nhà của người khác cũng có thể được nâng lên thành một thứ quyền lực. Tôi không thể nào quên có một lần, khi đó cha vừa mới được thả ra từ nhà bò, đã khôi phục lại liên lạc với ông nội, phe nổi dậy cũng đã ngừng kiểm tra các thư từ qua lại, có một vị chủ nhiệm ủy ban cách mạng họ Lý ở đơn vị của cha đến nhà chúng tôi chơi, vừa nói chuyện, vậy mà lại cầm lấy bức thư ông nội từ Bắc Kinh gửi cho cha, đường hoàng nghênh ngang đọc lên, hoàn toàn không coi gia đình chúng tôi đang ở bên cạnh ra gì. Con người không nên không coi người khác ra gì, không coi người khác ra gì, đồng thời cũng có nghĩa là bản thân mình cũng không coi mình ra gì. Bi kịch của lịch sử có lẽ sẽ không lặp lại nữa, rút ra bài học từ lịch sử quá khứ, con người ít nhất nên hiểu rõ là đừng bao giờ biến mình thành không phải con người nữa.