Ba năm trước, trong lễ kỷ niệm một trăm năm ngày sinh của ông nội, tôi có một điều hơi thắc mắc không hiểu nổi, đó là tại sao con người ta luôn đặc biệt hứng thú với các con số tròn. Chẳng vì lý do gì, thế rồi thành thói quen.

Tôi nhớ khi ông nội còn sống, dường như ông rất coi trọng sinh nhật, đặc biệt là vào giai đoạn cuối của cuộc Cách mạng Văn hóa, cả nhà lớn bé đều mong ngóng sinh nhật ông như mong Tết. Con số có tròn hay không chẳng quan trọng, tính theo âm lịch hay dương lịch cũng chẳng sao, cứ sắp đến là mọi người lại bấm đốt ngón tay đếm, tính xem còn bao nhiêu ngày.

Có đôi khi, lễ mừng sinh nhật của ông được sắp xếp vào ngày dương lịch, có đôi khi lại là âm lịch, mấu chốt là tùy sự thuận tiện của mọi người, tốt nhất là vào ngày nghỉ. Dù sao thì cũng linh động, ngày nào đẹp thì chọn ngày đó. Ông nội rất thích ăn sinh nhật, thích sự náo nhiệt ấy. Có một năm, cả ngày dương lịch và âm lịch đều thích hợp để mừng sinh nhật, cụ bèn trẻ con tuyên bố: Tổ chức sinh nhật cả hai ngày.

Nghĩ lại thì cũng đơn giản, một ông lão thích mừng sinh nhật, nguyên nhân là vì bình thường quá cô đơn. Người già muôn đời vẫn cô đơn, đặc biệt là một vị cao niên sống thọ. Những người cùng thời cứ lần lượt ra đi, sống càng lâu đồng nghĩa với việc càng phải chịu đựng sự dằn vặt của cô đơn. Đối với các thành viên trong gia đình cũng vậy, đám hậu sinh ai nấy đều tương đối độc lập, có gia đình nhỏ của riêng mình, xuống nông thôn, đi đến các thành phố khác. Chỉ có cái cớ sinh nhật của người già mới có thể khiến mọi người đường đường chính chính, đàng hoàng bước lại gần nhau.

Sự cô đơn của người già thường bị chúng ta phớt lờ. Cháu gái tôi được trường tiểu học giao viết thư thăm hỏi Quân Giải phóng, không ai biết viết bút lông, thế là con bé xung phong mang về nhờ ông nội viết hộ. Khoảng thời gian tương tự, cha muốn có tài liệu nội bộ nào đó, muốn những tác phẩm kinh điển của Marx và Lenin vốn không dễ kiếm được trong chốc lát, chỉ cần nói với ông nội, ông sẽ chép lại từng nét không sai sót rồi gửi đến. Có một dạo, những người đến hỏi xin chữ của ông nội làm kỷ niệm ngày một nhiều. Thảnh thơi cũng là thảnh thơi, ông nội liền viết từng người một: thơ người Đường, từ người Từng, lời dạy của Chủ tịch Mao, viết từng tờ một rồi gửi đi, cho đến khi viết đến chán ngấy, người cũng đã quá già, không viết nổi nữa thì thôi.

Tôi nhớ mình thường xuyên đi cùng ông nội đến chỗ cụ Vương Bá Tường cách đó bốn bến xe buýt. Đây là một cụ ông lớn tuổi hơn cả ông nội, họ là bạn tốt từ thời tiểu học, nương tựa vào nhau qua giông bão, tình bạn đã kéo dài mấy chục năm. Điều đáng quý nhất là ông nội kiên trì tuần nào cũng đi xe buýt đến thăm người bạn già. Ông nội đặt một tờ "Tham khảo" bản chữ to, có lẽ nhờ chức vụ mới đặt mua được. Cụ Vương Bá Tường tuy là nhà sử học nổi tiếng, nghiên cứu viên cấp một, nhưng hình thế như không có tư cách đặt mua, thế là ông nội bèn mang tờ báo mình đặt đến cho cụ đọc. Mỗi lần gặp nhau khoảng hơn hai tiếng, bên này thì trang trọng trả báo, bên kia cung kính đưa tờ báo mới sang, rồi sau đó uống trà trò chuyện, những khúc biến tấu không chủ đề.

Nói những gì chưa bao giờ là quan trọng, lời không hợp ý hay rượu gặp tri âm, mấu chốt là ở điểm này. Có đôi khi, trò chuyện cũng là một loại cô đơn, người già sợ cô đơn, đồng thời cũng là người biết tận hưởng sự cô đơn nhất. Người già thấu đáo muôn đời vẫn là bậc trí giả. Tôi buộc phải thừa nhận rằng trong sự cô đơn của những người già này, tôi đã học được rất nhiều điều. Tôi hiểu được rất nhiều tình cảm kiểu cũ từ những cuộc trò chuyện của người thế hệ trước. Tình cảm kiểu cũ là sự kết tinh của nhân loại, chỉ khi chúng thực sự mất đi, chúng ta mới cảm nhận được sự trân quý của nó. Những tình cảm kiểu cũ mà người thế hệ trước coi trọng, nay đã không còn tồn tại nữa. Vật đổi sao dời, nhịp sống bỗng chốc trở nên nhanh hơn. Sự cô đơn trở thành xa xỉ phẩm, sự náo nhiệt ngược lại khiến chúng ta cảm thấy sợ hãi.

Người già sợ nhất là sự chia ly, đưa tiễn ngàn dặm, cuối cùng vẫn phải chia tay. Những năm cuối đời của ông nội, mỗi lần chia tay ông, trong lòng đều vô cùng khó chịu. Thế là mọi người không nói gì, cứ ngâm mình trong phòng, ông ngồi trước bàn viết nhật ký, tôi đứng một bên, thấy có tờ báo liền tiện tay với lấy một tờ, đọc một cách hỗn loạn. Lúc đó nếu có nói chuyện, cũng là những chủ đề chẳng liên quan gì đến sự chia ly, nghĩ đến đâu nói đến đấy, trời Nam đất Bắc. Ông nội bình thường rất thích trò chuyện với tôi, ông thường khen ngợi tôi, nói tôi tuổi còn nhỏ nhưng biết rất nhiều chuyện, nói trình độ của tôi dường như vượt qua bạn bè cùng trang lứa. Tôi nhớ ông luôn khuyến khích tôi nói nhiều hơn, nói kể chuyện gì không quan trọng, con người thú vị rồi thì nói chuyện gì cũng sẽ thú vị. Ngay từ khi còn là một học sinh trung học vô tri, tôi đã là một người giỏi trò chuyện với người già. Tôi vốn không biết ông nội thích nghe gì, cũng chưa từng nghĩ đến những vấn đề này. Đã có lúc tôi thực sự cảm thấy mình biết nhiều chuyện, trong bụng có nhiều chữ, sau này mới biết đó là vì xuất phát từ sự cô đơn của người già.