Credebant hoc grande nefas, et morte piandum,
Si juvenis vetulo non assurrexerat, atque
Barbato cuicunque puer, licet ipse videret
Plura domi fraga, et majores glandis acervos.
Juv. Sat. xiii. 54.
And had not men the hoary head rever'd,
And boys paid rev'rence when a man appear'd,
Both must have died, though richer skins they wore,
And saw more heaps of acorns in their store
Creech.
Tôi vẫn luôn cho rằng nhiệm vụ của những ai hướng suy ngẫm của mình về thế giới đương thời là ca ngợi đức hạnh đồng thời vạch trần thói hư tật xấu của những người cùng thời, bác bỏ những lời buộc tội sai trái cũng như ủng hộ những cáo buộc chính đáng; không chỉ vì bổn phận đặc biệt của một nhà hiền triết là giữ cho danh tiếng của mình trong sạch, kẻo những ai từng buộc tội ông ta thiên vị sẽ tha hồ mặc sức không tin tưởng ông ta nữa, mà còn vì ông ta có thể tìm thấy những tội ác thực sự đủ để bận tâm thận trọng hoặc ăn năn, thay vì làm phân tâm tâm trí bởi những băn khoăn vô ích và nỗi lo lắng hão huyền.
Có những lời quở trách cố định và kinh điển mà tầng lớp này đã giáng vào tầng lớp khác trong mọi thời đại, được truyền đi đều đặn qua các thế hệ nối tiếp nhau, và kẻ từng phải hứng chịu những điều đó chắc chắn sẽ dùng lại với cùng một sự hung hăng không phân biệt khi họ đã thay đổi vị thế, giành được quyền mặc nhiên áp đặt lên người khác những gì bản thân từng phải chịu đựng trước đây.
Đối với những lời buộc tội mang tính gia truyền ấy, mà chẳng ai nhận ra sự công bằng của chúng cho đến khi việc nhìn nhận đó mang lại lợi ích cho mình, thì rất ít cần phải bận tâm; vì dường như chúng không xuất phát từ lý trí hay sự dò xét, mà được tiếp nhận một cách vô điều kiện, hoặc lây lan như một thứ dịch bệnh tức thời, và được dung dưỡng bởi sự sẵn lòng tin tưởng nhiều hơn là khả năng chứng minh.
Từ xưa đến nay, những ai mong muốn được tôn kính nhờ sống lâu vẫn thường có thói quen chê trách những kẻ mới bước chân vào cuộc đời vì thiếu tôn trọng mái tóc bạc phơ và kinh nghiệm uyên bác, vì sự tự tin bồng bột vào hiểu biết của chính mình, vì những kết luận vội vàng dựa trên cái nhìn phiến diện, vì phớt lờ những lời khuyên mà cha ông họ sẵn sàng ban ơn, và vì sự thiếu kiên nhẫn đến mức nổi loạn đối với kỷ luật tòng phục mà tuổi trẻ bị thiên nhiên kết án — điều vốn cần thiết để bảo vệ tuổi trẻ khỏi những hiểm họa mà nếu không sẽ bị đẩy vào do sự liều lĩnh của đam mê và sự mù quáng của vô minh.
Mỗi người già đều phàn nuh về sự suy đồi ngày càng trầm trọng của thế giới, về tính xấc láo và sự ngạo mạn của thế hệ trẻ. Ông ta kể lại sự đoan trang và cẩn trọng của thời đại trước, ca ngợi kỷ luật và sự chừng mực của thời kỳ tuổi trẻ ông đã đi qua; một thời đại hạnh phúc giờ đây không thể mong đợi thêm lần nữa, từ khi sự hỗn loạn tràn vào thế gian và xô đổ mọi ranh giới của sự lịch thiệp cùng lòng kính trọng.
Người ta đã không suy xét đầy đủ xem kẻ dám đòi đặc quyền phàn nàn ấy đang tự cho mình bao nhiêu quyền hạn; bởi vì bất kỳ ai, theo quan điểm của chính mình, cũng phải gánh một phần lớn lao những bất hạnh trong đời, nên họ có xu hướng coi mọi sự cằn nhằn kêu ca là bằng chứng của sự thiếu kiên nhẫn hơn là nỗi đau khổ, và muốn hỏi rằng: con người này có công trạng gì để có được quyền được oán trách sự an bài của tự nhiên? Hoặc tại sao hắn lại tưởng tượng rằng mình có thể được miễn trừ khỏi tình cảnh chung của nhân loại? Chúng ta thấy mình bị kích động sinh lòng xoi mói nhiều hơn là thương cảm, và thay vì vội vã xoa dịu những lời phàn nàn của họ bằng sự đồng cảm và dịu dàng, chúng ta lại đi dò xét xem nỗi đau có tương xứng với lời than vãn hay không; và giả sử nỗi đau đó là thật, thì nó có phải là hậu quả của thói hư tật xấu và sự dại dột hơn là tai ương thực sự hay không.
Tính hay cằn nhằn và sự phẫn nộ thường được quan sát thấy hay làm lu mờ giai đoạn cuối đời, điều này dẫn dắt chúng ta một cách tự nhiên đến những câu hỏi như vậy. Bởi vì chắc chắn thoạt nhìn người ta sẽ nghĩ rằng, nếu tuổi già bị khinh miệt và chế giễu, bị lăng mạ và hắt hủi như thế, thì tội lỗi ít nhất cũng phải ngang ngửa ở cả hai phía. Những kẻ từng có cơ hội thiết lập quyền lực của mình trên những tâm tư dễ uốn nắn và không biết kháng cự, những kẻ từng là chỗ dựa cho sự bất lực, là người thầy cho sự vô minh, và những kẻ vẫn đang nắm trong tay sức mạnh của sự giàu có cùng phẩm giá của quyền uy — hẳn đã tự làm giảm sút ảnh hưởng của mình bằng chính cung cách tồi tệ của bản thân, và đã sử dụng tất cả những lợi thế ấy với rất ít sự khéo léo, nếu họ không thể bảo đảm cho mình một vẻ bề ngoài đáng kính và ngăn chặn sự chế nhạo công khai cùng sự khinh bỉ rõ mười mươi.
Câu chuyện chung của nhân loại sẽ chứng minh rằng quyền lực hợp pháp và ổn định rất hiếm khi bị chống đối khi nó được sử dụng đúng đắn. Sự suy đồi trầm trọng, hoặc sự suy nhược rõ rệt, là điều kiện cần để dập tắt lòng tôn kính mà đa số nhân loại dành cho những kẻ thống trị của họ, và cho những ai mà họ thấy được bao quanh bởi ánh hào quang, được củng cố bởi quyền lực. Bởi vì dẫu con người bị lôi cuốn bởi đam mê đến mức quên đi những phần thưởng và hình phạt vô hình, họ vẫn dễ dàng giữ được sự tuân phục đối với những kẻ nắm quyền thế trần gian trong tay, cho đến khi lòng tôn kính của họ tiêu tan bởi sự độc ác và ngu ngốc đến mức không thể bào chữa hay che giấu.
Do đó, hoàn toàn có thể nghi ngờ rằng chính người già đã tự rước lấy phần lớn những lời lăng mạ mà họ than vãn nhiều đến thế, và tuổi già hiếm khi bị khinh bỉ trừ khi nó đáng khinh. Nếu người ta tưởng tượng rằng sự ăn chơi trụy lạc quá đà có thể trở nên đáng kính theo thời gian, rằng tri thức là hệ quả của một cuộc đời kéo dài dù bị bỏ phế hay sống một cách vô ý thức ra sao, rằng thứ bậc sinh trước sẽ bù đắp cho sự thiếu kiên định hoặc kém trung thực, thì có gì phải ngạc nhiên khi hy vọng của họ tiêu tan, và họ thấy con cháu mình thà tin vào đôi mắt của chính chúng trên bước đường đời còn hơn là đi theo những người dẫn đường đã lạc lối?
Thực ra, có rất nhiều chân lý mà thời gian một cách tất yếu và chắc chắn dạy cho ta, và những kẻ đã học được chúng từ kinh nghiệm lẽ ra có thể truyền đạt lại cho thế hệ sau với cái giá rẻ hơn: nhưng những lời răn dạy, dù được ban phát hào phóng đến đâu, thường vẫn không mang lại hiệu quả; người thầy thu phục được rất ít tín đồ qua những lời giảng dạy mà chính hành vi của ông ta lại mâu thuẫn; và người trẻ tuổi đánh mất lợi ích của những lời khuyên, bởi vì họ không mấy sẵn sàng tin rằng những kẻ kém cỏi hơn họ trong thực hành lại có thể vượt trội họ nhiều về mặt lý thuyết. Cứ thế, tiến trình của tri thức bị kìm hãm, thế giới bị giữ lại lâu trong cùng một trạng thái, và mỗi thế hệ mới ra đời lại phải tự giành lấy sự khôn ngoan của người đi trước bằng cách phạm phải và khắc phục chính những sai lầm cũ.
Để bảo đảm cho người già có được ảnh hưởng mà họ sẵn sàng đòi hỏi, và thứ ảnh hưởng có thể đóng góp to lớn vào việc cải thiện nghệ thuật sống, điều tuyệt đối cần thiết là họ phải hiến dâng bản thân cho những bổn phận của tuổi xế chiều; và hãy thỏa lòng nhường lại cho tuổi trẻ sự phù phiếm, niềm vui thú, những trò đùa giỡn và thói điệu đà của nó. Thật là một nỗ lực vô vọng khi muốn dung hòa những điều trái ngược của mùa xuân và mùa đông; thật bất công khi vừa muốn đòi đặc quyền của tuổi già lại vừa giữ lại những món đồ chơi của tuổi thơ. Người giới trẻ luôn ôm ấp những ý nghĩ lớn lao về sự khôn ngoan và điềm đạm của những người mà họ coi là đứng ở vị thế xa xôi trong bậc thang sinh tồn, và tự nhiên sẽ nhìn những kẻ họ bắt gặp đang làm trò lố bịch với bộ râu dài bằng sự khinh miệt và phẫn nộ, giống như cảm giác của phụ nữ trước sự yểu điệu của đàn ông. Nếu những kẻ lú lẫn cứ muốn tranh giành với lũ trẻ trong những trò chơi mà lũ trẻ luôn giỏi hơn họ; nếu họ cứ muốn khoác lên những chiếc áo thêu thùa cho những thân hình tàn tật, cố tỏ ra vui vẻ bằng những giọng nói run rẩy, và làm tối sầm những buổi hội họp vui tươi bằng vẻ hốc hác của bệnh tật, thì họ hoàn toàn có thể mong đợi rằng những kẻ bị cản trở cuộc vui sẽ la ó đuổi cổ họ đi; và rằng nếu họ hạ mình cạnh tranh với tuổi trẻ, họ phải chịu đựng sự ngạo mạn của những đối thủ chiến thắng.
Lusisti satis, edisti satis atque bibisti:
Tempus abire tibi est.
You've had your share of mirth, of meat and drink;
Tis time to quit the scene—tis time to think.
Elphinston.
Một thói hư tật xấu khác của tuổi già — thứ có thể khiến thế hệ trẻ xa lánh họ — chính là sự cay nghiệt và tính hay soi mói, không tha thứ cho những lầm lỡ của tuổi trẻ, đòi hỏi sự từng trải ở trẻ nhỏ và sự kiên định ở thanh niên, tỏ ra độc đoán trong mọi mệnh lệnh và vô tình trước mọi sơ suất. Có những kẻ sống chỉ để cản trở hạnh phúc, và con cháu của họ chỉ có thể nhắc đến tuổi thọ lâu dài của họ như một minh chứng cho sự đa nghi, ác độc, cáu kỉnh và bách hại; thế mà ngay cả những bạo chúa ấy cũng có thểμ bàn về sự vô ơn của thời đại, nguyền rủa những đứa con thừa kế vì tính thiếu kiên nhẫn, và tự hỏi tại sao người trẻ không thể tìm thấy niềm vui khi ở cạnh cha mình.
Kẻ nào muốn trải qua phần cuối đời trong danh dự và sự đoan trang, thì khi còn trẻ phải nghĩ rằng rồi có ngày mình sẽ già đi, và khi đã già phải nhớ rằng mình từng có một thời trẻ dại. Khi còn trẻ, người ta phải tích lũy tri thức làm chỗ dựa khi sức lực hành động rời bỏ ta; và khi tuổi già đến, hãy kiềm chế không phán xét quá khắt khe những lỗi lầm mà chỉ có kinh nghiệm mới có thể sửa chữa.