Sau gần một tháng, phần khung của ngôi trường đầu tiên của chúng tôi đã dần hoàn thành, còn visa của tôi cũng sắp hết hạn, vì vậy tôi lên đường khám phá các nước lân cận vài tháng trước khi trở về dự lễ khánh thành trường. Người ta nói rằng, “Không phải ai lang thang cũng lạc lối,” và những chuyến đi của tôi giờ đã có một mục đích riêng. Tôi háo hức học hỏi từ người dân địa phương và các tổ chức phi chính phủ ở những vùng lân cận. Tôi bắt đầu từ một vùng xa xôi ở phía Nam Lào có tên gọi là Bốn ngàn Đảo. Trên đảo Don Det, một người Pháp làm việc cho một tổ chức y tế đã mời tôi cùng đi khám phá một ngôi làng xa xôi vào một buổi chiều. Ông đi cùng một người phụ nữ Lào lớn tuổi, bà mới trở về quê hương sau hơn 40 năm xa xứ.

Ngày hôm sau, chúng tôi đi bộ suốt tám tiếng đồng hồ qua các cánh đồng lúa vắng người. Khi đến nơi, chúng tôi được dân làng mời những đặc sản địa phương, như tiết canh vịt, rượu gạo và những điệu múa Lào, nhưng chuyến đi đó thậm chí còn đáng nhớ hơn nữa. Chúng tôi được uống thứ nước trong lành thẳng từ một con suối, kinh ngạc chiêm ngưỡng chiếc cầu vồng rực rỡ nhất mà tôi từng thấy, và biết được rằng khi một gia đình trong làng quyết định dựng nhà mới, cả làng sẽ cùng giúp sức. Một cuộc trò chuyện đã khơi nên ý tưởng về một nhóm sẽ trở thành Ủy ban Hứa hẹn, đó là một nhóm gồm bốn bà mẹ và bốn ông bố được chúng tôi lựa chọn để giám sát việc phát triển từng ngôi trường mà chúng tôi xây dựng.

Sau một tuần ở quần đảo Bốn ngàn Đảo, tôi gặp một người bạn và đi về phía Nam. Chúng tôi đến thăm một làng chài ở Brunei (làng chài lớn nhất thế giới), ở đây chúng tôi thấy những chiếc tàu nhỏ chở đầy lũ trẻ trong bộ đồng phục trắng. Một bà mẹ đứng trên bến chỉ vào một con tàu và giải thích, “‘Xe’ đưa đón học sinh đấy!” Thấy vậy, tôi nhận ra rằng việc tìm kiếm một phương tiện vận chuyển an toàn là điều mà nhiều phụ huynh phải xét đến khi cho con cái đi học; cân nhắc này sẽ là một yếu tố cần xét đến khi sau này PoP khởi động các chương trình học bổng. Ngoài việc cung cấp cặp sách, đồng phục, đồ dùng học tập và lệ phí thi, chúng tôi quyết định sẽ trang trải cả chi phí để các em có thể đi lại an toàn.

Tại Bali, tôi đến thăm David Booth, một kỹ sư dân dụng tài ba người Anh, người sáng lập ra tổ chức NGO (Phi chính phủ) Dự án giảm nghèo Đông Bali. Ông chia sẻ một loạt các tài liệu phác thảo phương pháp và cách tiếp cận của mình, và tôi đã dành thời gian làm việc cùng nhóm của ông để học hỏi các chương trình giáo dục, dinh dưỡng cũng như nông nghiệp của họ. Tôi đã vô cùng ấn tượng trước khả năng của David trong việc đào tạo một đội ngũ người Indonesia điều hành mọi hoạt động. Nhiều tổ chức phương Tây không bao giờ giao quyền lãnh đạo cho người địa phương, theo tôi điều này cho thấy sự thiếu cam kết đối với hoạt động phát triển bền vững lâu dài. Sau khi dành thời gian học hỏi David, tôi tự nhủ sẽ tìm cho mình một nhân viên địa phương khi trở về Lào.

Buổi sáng cuối cùng của tôi ở Bali, tôi thức dậy trong tình trạng áo ngủ ướt đẫm mồ hôi. Mình mẩy tôi ê ẩm. Có chuyện rồi. Đó có phải là tình trạng mất nước, sốt xuất huyết hay gì khác không? Tôi không có thời gian để tìm hiểu vì phải bay đến Bangkok trong ba tiếng nữa để đổi chuyến đi Kath-Mandu, nơi tôi sẽ gặp cha tôi, cha tôi đến đó để chuẩn bị cho chuyến đi bộ đường dài hai tuần ở Nepal. Ngoài công việc của tôi tại Lào, leo núi Hymalaya với cha là việc chính trong chuyến đi bốn tháng dài của tôi. Chúng tôi đã nói chuyện về nó suốt nhiều năm, và tôi không thể nào bỏ lỡ nó được.

Tôi vội vàng bắt taxi đến sân bay, và sau khi đến Bangkok, tôi phải bước qua máy quét hình ảnh-nhiệt được đặt ở khu vực hải quan, chiếc máy vốn được dùng để phát hiện bất cứ ai có dấu hiệu sốt cao. Tôi vừa đi qua là chiếc máy kêu lên ngay lập tức. Hai người đàn ông từ khu vực an ninh sân bay hộ tống tôi đến một khu vực cách ly, ở đây họ đo thân nhiệt cho tôi. Tôi bị sốt cao gần 40oC. Ngay lập tức họ đeo cho tôi một chiếc khẩu trang kiểu Michael Jackson, và nói với tôi rằng tôi sẽ được cho nhập viện để theo dõi trong một tuần. Mình không thể ở Thái Lan cả tuần tới, tôi nghĩ. Tôi phải bay nối chuyến đến gặp cha tôi.

“Tôi ổn mà, chỉ hơi nhức đầu chút thôi,” tôi nói. “Không sao cả đâu.” “Không, có đấy,” một nhân viên an ninh Thái Lan với vẻ mặt nghiêm nghị nói.

“Tôi phải đi.”

“Không, anh phải đến bệnh viện. Giờ thì anh đến chỗ nhân viên y tế đang chờ anh ở góc kia đi.”

Joel Puac từng cho tôi hiểu được rằng tôi phải luôn bước đi có mục đích. Nếu ta tỏ ra là ta đang làm gì đó, mọi người sẽ cho là như vậy. Tôi đi thẳng về phía cô y tá, nhìn vào mắt cô và tự tin nói, “Họ nói cô ký vào mẫu đơn này để tôi có thể đi.” Cô ta nhìn quanh để tìm kiếm sự xác nhận nhưng không có ai ở gần đó. Tôi nhìn thẳng vào mắt cô ấy, hy vọng rằng khuôn mặt đỏ lựng của mình không tố cáo lời nói dối lớn chưa từng có trong đời.

Nó hiệu quả: cô ấy ký vào mẫu đơn và tôi nhanh chóng lẻn ra ngoài mà không bị ai để ý. Tôi đi qua khu vực nhập cảnh, nắm lấy túi xách và rời sân bay đi về phía Silver Gold Garden, một khách sạn giá rẻ gần đó, với hy vọng nghỉ ngơi qua đêm đó tôi sẽ sớm bình phục. Với một chiếc khăn lạnh trên đầu, vừa mệt vừa run rẩy, tôi gửi email cho cha, Con phải đi khám bác sĩ ngay khi hạ cánh, nhưng con sẽ gặp cha ở sân bay tại Nepal.

Ngay sau khi đến Kathmandu, tôi phải nằm liệt giường trong nhiều ngày. Cuối cùng, nhiệt độ cũng giảm và tôi xoay sở thực hiện được khoảng nửa chuyến đi, nhưng tôi cảm thấy mệt mỏi vô cùng. May mắn thay, cha đã chăm sóc tôi, một việc chưa từng xảy ra trước đây, ông hầu như không rời giường tôi. Tôi đoán là những người bề ngoài cứng rắn thường có một trái tim yếu mềm.

Sau hai tuần ở cùng nhau, ông quay về Mỹ, còn tôi gặp Agatha Thapa, người từng thành lập tổ chức Seto Gurans vào thập niên 1970, hiện đang cung cấp các chương trình giáo dục đầu đời cho trẻ em ở khắp các làng thuộc 59 quận của Nepal. Chương trình của cô cho phép phụ nữ tận dụng những thứ sẵn có ở các làng quê – như rau, củ quả, dây, lốp xe phế liệu – để tạo ra một chương trình giảng dạy cho trẻ. Mối quan hệ này về sau sẽ trở thành mối quan hệ hợp tác then chốt: một năm sau, Agatha tiếp nhận cộng sự đầu tiên từ PoP, theo chương trình, các cộng sự PoP sẽ sống ở Nepal bốn tháng, quan sát mô hình giáo dục toàn diện của Agatha, việc này giúp chúng tôi có được nền tảng để xây dựng các chương trình đào tạo những kỹ năng chuyển giao cho những cộng đồng mà chúng tôi xây dựng trường học.

Vào ngày cuối cùng của tôi ở Nepal, các cuộc biểu tình chống chính phủ lan khắp thành phố Kathmandu. Mọi phương tiện giao thông, ngân hàng và các doanh nghiệp đều ngừng hoạt động. Khi không tìm được chiếc xe taxi nào trên đường, tôi bắt gặp một người đàn ông Nepal bán dạo trên một chiếc xe tuk-tuk kiểu xe đạp đồng ý chở tôi ra sân bay trên quãng đường 45 phút. Sau khi trả trước thù lao cho ông, chúng tôi lên đường.

Khi chúng tôi đến gần ngã tư chính của thành phố, tôi nghe tiếng hô to ngày một gần. Đường phố tràn ngập những người biểu tình, hô vang giận dữ. Khi chúng tôi cố gắng vượt qua ngã tư, hàng trăm người đàn ông mang theo gậy gộc đột nhiên lao về phía chúng tôi từ mọi hướng. Họ bao vây chiếc xe tuk-tuk, la hét giận dữ, lao gậy gộc về phía tôi. Tôi sợ tái mặt. Trong đầu tôi hiện lên một cảnh tượng trong cuốn sách Shantaram mà tôi mới đọc gần đây: đám đông giận dữ đã đánh đập và chặt tay chân mọi người trong vài giây. Người lái xe tuk-tuk quay sang tôi và hét lên với giọng có phần hoảng loạn, “Ra khỏi xe ngay.”

Trước khi tôi kịp phản đối, ông ta nói, “Anh phải ra khỏi xe ngay.” Khi vừa bước xuống đất, tôi bị đám đông giận dữ kia vây quanh. Tôi làm điều duy nhất có thể nghĩ ra lúc đó: Tôi chắp tay và lặp lại câu nói thể hiện sự tôn trọng ở Nepal và Ấn Độ, namaste (có nghĩa là, “Tôi cúi đầu trước các vị” hoặc “ánh sáng trong tôi có được là nhờ ánh sáng trong quý vị”), hết lần này đến lần khác. Tôi cố gắng giải thích cho bất cứ ai chịu lắng nghe rằng tôi chỉ đang cố gắng để ra được sân bay.

Khi đám đông giận dữ càng lúc càng kích động, người lái xe tuk-tuk bắt đầu nói chuyện với người cầm đầu. Sau đó, người lái xe quay lại và nói, “Anh sẽ phải đi bộ trong phần đường còn lại. Cầm lấy túi xách của anh, họ sẽ không cho anh đi xe nữa và đi nhanh lên.”

Không chút do dự, tôi khoác ba lô lên vai và đi xuyên qua đám đông. Hãy bước đi có mục đích, tôi tự nhủ. Giả vờ tự tin, tôi nhìn thẳng về phía trước như thể tôi biết mình sắp đi đâu và đi theo bản năng mách bảo. Cuối cùng, khi đã thoát khỏi ngã tư đầy những kẻ cuồng loạn, tôi thở phào nhẹ nhõm, tôi hỏi đường một người phụ nữ tốt bụng và đi bộ vài dặm đến cửa vào sân bay.

Tim tôi vẫn còn đập thình thịch, nhưng tôi cảm thấy thật tệ khi không kịp cảm ơn người lái xe tuk-tuk. Việc ông ấy sẵn sàng đứng lên bảo vệ một người xa lạ đã cứu tôi khỏi bị đám người kia đập cho tơi bời đến mức có thể phải bỏ mạng. Ông ấy đã mạo hiểm cả sự an toàn của chính mình mà không mong nhận lại gì chỉ vì đó là điều đáng phải làm.

Trong bất kỳ cuộc đối đầu nào, hầu hết mọi người đều tập trung vào thủ phạm và nạn nhân. Có một kỳ vọng cố hữu đó là nếu một trong hai phe hành động khác đi, thì kết quả của cuộc xung đột có thể đã được ngăn chặn. Nhưng cơ may lớn nhất cho điều đó thực ra lại nằm ở người ngoài cuộc, người chẳng được lợi gì từ cuộc xung đột ấy. Khi một người ngoài cuộc đứng lên với tư cách một nạn nhân tiềm năng, như người lái xe tuk-tuk đã làm cho tôi ngày hôm đó trên đường phố Kathmandu, họ sẽ trở thành một anh hùng đúng nghĩa. Chúng ta thường là những người ngoài cuộc đối với một cuộc xung đột, hơn là nạn nhân hay thủ phạm, và điều đó có nghĩa là chúng ta có nghĩa vụ bảo vệ những người khác, ngay cả khi dấu thập bất công không chỉ vào chúng ta.

Khi tôi trở về Luang Prabang, như thường lệ tôi trở lại nhà nghỉ Rattana, nhưng lần này tôi đề nghị được gặp người phụ nữ trẻ Lanoy, người chuyên thay ga trải giường và chào đón khách. Kể từ khi gặp David Booth tại Bali, tôi đã suy nghĩ về việc tìm kiếm một người địa phương để giao phó trách nhiệm điều phối các công trình trong nước. Lanoy cứ xuất hiện trong tâm trí tôi. Chị có một tinh thần làm việc đáng kinh ngạc và có vẻ tận tình với công việc ở nhà nghỉ hơn cả yêu cầu công việc đặt ra cho chị.

Khi tôi có cơ hội ngồi trò chuyện với chị, Lanoy kể cho tôi nghe về việc chị thường mang thức ăn cho các gia đình ở nông thôn vào dịp cuối tuần và rằng chị mơ ước một ngày nào đó sẽ giúp được trẻ em ở quê hương mình như thế nào. Tôi chia sẻ với chị về những dự định của mình cho Bút chì hứa hẹn, trong dự định đó các nhân viên địa phương đáng tin cậy sẽ là những người quản lý tất cả các hoạt động ở địa phương. Sau đó, tôi đề nghị chị trở thành điều phối viên địa phương đầu tiên của chúng tôi, và cho hay rằng chúng tôi không có tiền để trả lương cho chị ngay, nhưng tôi sẽ đầu tư vào việc đào tạo chị.

Tôi hứa sẽ hướng dẫn chị kỹ năng thuyết trình trước công chúng, gửi email đầu tiên, quản lý đội ngũ và quan trọng nhất là, khiến những người ở trong mỗi căn phòng chị bước vào đều dành sự tôn trọng cho chị. “Tôi muốn làm việc này lắm,” chị trả lời, “nhưng trước tiên cậu phải hỏi xin phép mẹ tôi đã.”

Tối hôm đó, tôi mặc áo sơ mi có cúc sơ vin vào quần jeans và đến gặp mẹ nuôi của Lanoy (đó chính là bà chủ nhà nghỉ, bà đã đưa Lanoy về đây nhiều năm trước) để xin phép bà cho chị trở thành điều phối viên tình nguyện của chúng tôi. Bà đồng ý để cho Lanoy thử, nhưng với điều kiện Lanoy phải hoàn thành hết các công việc hàng tuần của mình tại nhà nghỉ. Cả hai chúng tôi đều vô cùng vui mừng.

Ba ngày sau, tôi mời Lanoy cùng tôi đến thăm các địa điểm tiềm năng để đặt trường và cả ngôi trường sắp hoàn thành ở Pha Theung. Tôi bảo chị mang theo giấy bút để ghi ghép thông tin về những ngôi làng tiềm năng khi trao đổi với người dân địa phương. Chị gật đầu đồng ý và gặp tôi vào sáng sớm hôm sau để ăn sáng tại Joma.

Khi chúng tôi ngồi với Kok Niew, trưởng làng đầu tiên chúng tôi đến thăm ngày hôm đó, Lanoy tự hào lôi cuốn sổ mới của mình ra. Bên trong là những trang giấy có dòng kẻ thẳng thắn, nhưng tôi đã bật cười khi nhìn thấy bìa cuốn sổ, đó là hình con cá mập cười toe toét trong bộ phim hoạt hình Đi tìm Nemo. Điều này sẽ không bao giờ được cho phép tại Bain, nhưng giờ tôi không ở Bain. Tôi đang ở một vùng núi của Lào, nơi cuốn sổ “Cá mập” của Lanoy một ngày nào đó sẽ chứa đựng những thông tin dẫn chị đến với việc giáo dục hàng ngàn người.

Ngày dài kết thúc bằng chuyến thăm Pha Theung, nơi công việc xây dựng ngôi trường đang ở giai đoạn cuối. Tôi có thể cảm nhận được hoạt động trên sân trường sôi nổi thấy rõ. Tôi trở lại đây vài lần trong tuần sau đó, mỗi ngày chụp vài bức ảnh về tiến độ để chia sẻ với những người ủng hộ chúng tôi ở nhà.

Chiều cuối cùng ở đây, tôi trở về với mục đích cốt lõi, gửi tặng những cây bút bi và bút chì. Nith, Nuth và Tamund vui vẻ đón nhận chúng, còn Can-tong, cuối cùng đã chịu ra khỏi chỗ núp sau lưng nhóm bạn để nhận quà của mình. Lúc đầu, cô bé vô cùng nhút nhát, nhưng khi cô bé nắm cây bút chì trong tay, tôi có thể thấy cô bé bắt đầu thay đổi. Khi tôi bước lên đường để lấy xe máy trở lại thị trấn, điều cuối cùng tôi nhìn thấy là Can-tong thôi không còn xấu hổ mà hát ầm ĩ. Cô bé đã nhanh chóng được dẫn lối đến đâu đó, và đang đi có mục đích.