Bain & Company, công ty tư vấn vừa mới đề nghị tôi một công việc như mơ và chuyển phát nhanh qua FedEx một bản hợp đồng mà tôi vẫn chưa ký, đã cho tôi và hơn 20 ứng viên triển vọng khác cơ hội bay đến New York, lưu lại những khách sạn đắt đỏ và tham gia các sự kiện lớn được tổ chức vào dịp cuối tuần để chúng tôi có thể tìm hiểu thêm về công ty và cam kết sơ bộ sẽ làm việc ở đó. Buổi gặp mặt diễn ra vào tối thứ Bảy, một bữa tối riêng tư tại BLT Fish, một trong những nhà hàng sang trọng bậc nhất quận Meatpacking. Tôi thay áo phông và quần soóc sang áo sơ mi và quần âu, hội ngộ cùng các ứng viên khác ở tầng trên cùng, chúng tôi tụ về đây để chấp nhận đề nghị làm việc trước mặt các cộng sự cấp cao nhất của công ty.

Cảnh tượng lúc này chẳng khác nào cảnh tượng mà bạn có thể hình dung ở Phố Wall những năm 1980, với đủ loại đồ uống hảo hạng và sâm-panh chảy tràn. Trong suốt bữa tiệc, thi thoảng Giám đốc Nhân sự của công ty lại đứng dậy vinh danh những cá nhân vừa cam kết gắn bó với Bain.

“Xin chúc mừng Steven Thompson từ Harvard. Maria Akadia từ Princeton,” bà ta vừa nói lớn vừa trao những chai sâm panh cho từng nhân viên mới. “Còn ai muốn gắn bó với chúng tôi nữa không nhỉ?”

Những sinh viên sắp tốt nghiệp, ăn mặc chỉn chu đứng dậy, tuyên bố: “Tôi sẽ gắn bó!” Thêm những chai sâm panh nữa được bật nổ và tất cả mọi người trong phòng hò reo tán thưởng. Các nhân viên Bain cùng bàn nhìn tôi dò xét khi những ứng viên tiềm năng khác lần lượt rời khỏi chỗ ngồi.

Tôi đã quyết định chọn Bain trong số các đề nghị từ trước, nhưng cũng giống như hầu hết những người ở đó, tôi chờ đợi bữa tối long trọng này để chính thức hóa đề nghị đó. Đến gần cuối buổi tiệc, tôi đứng dậy tuyên bố tôi sẽ gia nhập. Những tiếng hoan hô lại vang lên khắp phòng, và ly sâm panh vàng óng được đặt vào tay tôi. Toàn bộ khung cảnh có vẻ xa lạ, nhưng không đến nỗi tệ.

Suốt nhiều tháng trước bữa tiệc này, tôi đã phải sống với một khoản tiền eo hẹp, ở trong những phòng trọ tập thể ở nước ngoài và thường xuyên ăn mì ăn liền. Nhưng tối nay, tôi đang được thưởng thức miếng bít-tết tuyệt vời mà không phải bỏ ra một xu. Đó là món ngon nhất tôi được ăn suốt nhiều tháng trời.

Tôi ngồi bên phải nữ cộng sự trẻ nhất của Bain chi nhánh New York, và tôi để ý thấy, dù gọi món bít-tết thăn nhưng chị không hề đụng đến nó mà chỉ ăn rau. Chỉ năm phút là tôi đã ăn sạch suất của mình, nhưng món bít-tết hoàn hảo của chị vẫn còn nguyên vẹn. Có lẽ vài hớp rượu đã khiến tôi bạo gan thả lỏng mình tận hưởng, và khi thấy chị vẫy tay gọi phục vụ dọn phần đĩa của mình rồi tiếp tục trò chuyện với người ngồi bên trái, tôi kín đáo xiên lấy miếng bít-tết kia, đặt nó vào đĩa của mình.

Vâng, đó đúng là một hành động xuẩn ngốc. Và rõ ràng là tôi chẳng kín đáo chút nào.

“Cậu vừa lấy miếng bít-tết của tôi đấy à?” chị quay lại hỏi. Cả bàn – các cộng sự và các đồng nghiệp tương lai – đều quay sang nhìn tôi. Một người khác hỏi lại đầy nghi hoặc, “Thật á? Cậu lấy miếng bít-tết của cô ấy à?”

Tôi thấy mặt mình nóng phừng phừng và có cảm giác như nó đỏ lựng lên. “Tôi xin lỗi,” tôi lắp bắp. Đúng là đáng lẽ tôi không nên uống ly sâm panh cuối cùng đó. Hoặc cả ly trước đó nữa. “Tôi đã đi du lịch bụi một thời gian dài và miếng thịt đó quá ngon để mà bỏ phí. Tôi không biết mình nghĩ gì, nhưng việc đó hoàn toàn không phải phép. Tôi rất xin lỗi.”

“Ồ, thế thì giờ cậu phải ăn đi,” người cộng sự ngồi phía bên kia bàn mỉm cười nói. Suốt vài phút sau đó, tất cả mọi người đều dán mắt vào tôi khi tôi đánh sạch bách miếng bít-tết thứ hai của buổi tối. Miếng này ngon chẳng kém gì miếng trước, nhưng tôi cảm nhận được sự trái ngược giữa văn hóa du lịch bụi và những việc được phép làm ở công ty sau mỗi miếng thịt đưa lên miệng. Có một điều rõ ràng là: nếu muốn thành công ở công ty này, tôi cần phải thay đổi không chỉ quần áo.

Tôi đã ngây ngất khi nhận được lời đề nghị của Bain, nhưng chấp nhận nó không phải là một quyết định dễ dàng. Các công ty hàng đầu lựa chọn ứng viên vào cùng một thời gian, trong một vài tuần của mùa thu, và tôi đã tham gia phỏng vấn ở năm ngân hàng đầu tư, năm công ty tư vấn và một công ty cổ phần tư nhân trong thời gian hai tuần vội vã.

Tại cuộc phỏng vấn ở Goldman Sachs, họ hỏi vài câu được thiết kế cốt để làm khó tôi. “Tổng của các số từ 1 đến 100 bằng bao nhiêu?” họ bất chợt hỏi (câu trả lời là 5.050). Blackstone Private Equity thì để tám nhân viên quay tôi, họ yêu cầu tôi xây dựng các bảng cân đối và các mô hình tài chính từ mốc 0. Khi tôi nghĩ là mình đã xử lý ngon ơ các cuộc phỏng vấn ở một công ty tư vấn mà tôi coi là phương án “sơ cua”, thì họ lại gọi báo cho tôi rằng họ không ấn tượng với tôi.

Tôi bắt đầu ngộ ra, đừng bao giờ đoán định cảm nhận mà mọi người dành cho mình. Mỗi ngày có vài cánh cửa đóng lại, nhưng không ít những cánh cửa khác lại mở ra, một số có vẻ hứa hẹn hơn số khác. Tiếp sau những vòng phỏng vấn đầu tiên là những vòng thứ hai, rồi những vòng cuối cùng, nhưng chẳng có gì bảo đảm chắc chắn, chừng nào tôi còn chưa có được một đề nghị trong tay.

Sau khi hoàn thành các cuộc phỏng vấn và trở về nhà, tôi hồi hộp chờ đợi tin tức phản hồi của từng công ty. Tôi nhận được cuộc gọi từ Bain [lựa chọn hàng đầu của tôi] ngay trước ngày sinh nhật. Sau vài phút trao đổi xã giao, họ đưa ra một đề nghị làm việc chính thức, và cùng với bản hợp đồng, họ gửi đến tôi một chiếc bánh sô-cô-la lớn với logo Bain và dòng chữ “Chúc mừng sinh nhật Adam” được viết bằng kem trên mặt bánh. Đó là một món quà sinh nhật tuyệt vời và tôi đã vô cùng cảm động, nhưng tôi cũng nhận được đề nghị từ Lehman Brothers cho một vị trí trong bộ phận ngân hàng đầu tư danh giá của tổ chức này.

Lời đề nghị đến từ Lehman khá hấp dẫn bởi mức lương của nhân viên ngân hàng đầu tư bao giờ cũng cao hơn nhiều, nhưng nhược điểm là nó sẽ buộc tôi phải làm việc như cu li. Trong khi thời gian cho công việc tư vấn đã chẳng ít ỏi gì – theo yêu cầu, tôi sẽ phải ngồi ở văn phòng từ chín giờ sáng đến chín giờ tối, thì thời gian dành cho các nghiệp vụ ngân hàng thậm chí còn đòi hỏi nhiều hơn, và tất cả các nhân viên ngân hàng đầu tư năm đầu mà tôi biết đều ghét công việc của mình. Ở Lehman, tôi sẽ học được cách quản lý vốn, nhưng ở Bain tôi sẽ học được cách quản lý các hoạt động của một công ty. Kế hoạch của tôi là làm một trong hai công việc này một vài năm, rồi sau đó sẽ chuyển sang một quỹ đầu tư mạo hiểm hoặc một hãng cổ phần tư nhân. Khi đã tiết kiệm được một khoản kha khá, tôi có thể bắt đầu xây dựng tổ chức phi lợi nhuận trong mơ của mình. Nhưng trước tiên, tôi cần tiền và tôi cần kinh nghiệm, điều đó có nghĩa là tôi dự định sẽ làm việc trong ngành tài chính trong 15-20 năm tới.

Tôi mong người thầy của mình, chủ một công ty quản lý tài chính thành công, George Stanton, có thể giúp tôi đưa ra quyết định đúng đắn.

“Đúng là sẽ có lúc trong đời, cậu nên chọn tiền bạc thay vì kinh nghiệm,” ông nói với giọng điệu nghiêm túc, “nhưng chỉ lựa chọn như thế khi biên độ lợi nhuận lớn hơn thấy rõ, khi mà con số này là hàng triệu đô-la chứ không phải hàng ngàn. Dù 50 ngàn đô-la là một con số không nhỏ với cậu lúc này, nhưng nếu theo kế hoạch lớn, thì về lâu về dài kinh nghiệm sẽ đáng giá hơn nhiều đấy.”

Lời khuyên của George cứ văng vẳng bên tai tôi vào đêm hôm đó tại BLT Fish khi tôi quyết định gắn bó với Bain. Tôi sẽ coi thời gian làm việc ở công ty này như là một khóa học kinh doanh được trả lương. Họ có thể vắt kiệt sức của tôi bao nhiêu nếu muốn, miễn là tôi có được kinh nghiệm. Sự đền bù xuất hiện dưới nhiều hình thức, và nếu xác định được các kỳ vọng của mình ở phía trước, bạn sẽ đạt được nhiều thành quả hơn, chứ không chỉ là tiền lương bạn nhận được từ công việc đó.

Sau vài tuần tham gia một khóa đào tạo nghiêm ngặt, tôi nhận dự án đầu tiên, hỗ trợ thiết kế một chiến lược phát triển bất động sản cho một nhà bán lẻ nổi tiếng. Rốt cuộc tôi lại làm việc cho vị cộng sự sở hữu miếng bít-tết mà tôi đã thó. May thay, chị cười xòa về việc đó trong buổi họp đầu tiên của chúng tôi. “Hành động táo bạo đấy. Buồn cười nhưng cũng rất táo bạo,” chị trêu chọc.

Trong những tháng đầu tiên, công việc ở Bain rất hấp dẫn bởi tôi học được nhiều điều. Chương trình đào tạo có cường độ cao, và tôi học được thêm những kỹ năng mới mà tôi biết sẽ rất có giá trị trong suốt sự nghiệp của mình. Tiếc là việc xây dựng các mô hình tài chính và các bài thuyết trình PowerPoint ấn tượng có vẻ hay ho lúc đầu, nhưng đến cuối năm đầu tiên làm việc tại đây, tôi không thể nhìn vào bảng tính Excel suốt 12 giờ một ngày mà không bị phân tâm – vì vậy, tôi đã tìm ra những cách khác để khiến môi trường làm việc vui vẻ hơn.

Là con giữa trong nhà, nên các kỹ năng chơi khăm của tôi được mài giũa ra trò, và điều này đã trở thành khuynh hướng của tôi ở công ty. Tôi sẽ bỏ đầy giấy màu hồng vào máy in, biến các cabin làm việc của đồng nghiệp thành những pháo đài phủ đầy báo và không ngừng trêu chọc người bạn thân nhất của tôi, Priya. Tôi đổ đầy kẹp giấy vào găng tay của cô, đảo lộn mọi thứ trên bàn của cô để xem hình ảnh phản chiếu của nó sẽ thế nào, chưa dừng lại đó, tôi còn trét kem dưỡng da mặt lên tai nghe điện thoại rồi gọi vào số nội bộ của cô.

Dù thật lòng quý mến những người làm việc cùng, nhưng tôi lại không mấy đam mê công việc mình đang làm. Tôi chẳng hào hứng gì khi giúp các công ty thẻ tín dụng kiếm được nhiều tiền hơn bằng cách đánh giá lại quá trình thu hút khách hàng của họ, hay giúp các hãng bảo hiểm lớn điều tra hợp đồng bảo hiểm cho những trường hợp mất năng lực lâu dài, v.v… Là chuyên viên tư vấn, công việc của tôi bao gồm cả việc ghi chép lại nội dung trong các cuộc họp với khách hàng. Trong vài tháng đầu tiên, tôi cần mẫn ghi lại phát biểu của tất cả những người tham dự, nhưng chẳng bao lâu sau tôi thấy mình chỉ ngồi gật gù một cách thờ ơ trong khi hí hoáy viết nhật ký vào cuốn sổ gáy xoắn. Tôi nguệch ngoạc, ước gì mình thấy hứng thú hơn với công việc này, nhưng nó đúng là chẳng dành cho mình. Tìm thấy đam mê thì mới có động lực.

Thế nhưng thay vì đi tìm đam mê như đã viết, tôi đã dành năm đầu tiên của mình ở New York tiệc tùng và cua gái. Tôi bù khú với bạn bè năm đến sáu đêm mỗi tuần, tuần nào cũng thế. Tôi thường nốc cạn 10 đến 15 ly mỗi đêm, lê la từ bar này đến câu lạc bộ khác cho đến khi trời sáng – làm bất cứ điều gì để cảm thấy hạnh phúc, tự do và được sống.

Tôi bắt đầu ghét cay ghét đắng việc phải khoác bộ trang phục chỉn chu với quần âu và áo sơ mi cài cúc cổ. Tôi cảm thấy như thể tôi đang mặc đồng phục của người khác. Đến đợt bình xét cuối năm, tôi được nhận xét là không mắc lỗi gì, có đóng góp giá trị cho đội, nhưng có một vấn đề lớn. Tôi trông có vẻ không mấy chú tâm trong các cuộc họp khách hàng.

Tôi nhún vai trước bản đánh giá và nói với họ rằng tôi sẽ cố gắng hơn. Nhưng cả tôi và họ đều biết đó là một lời nói dối.

Sau khi tôi gắn bó với Bain được hơn một năm, thì tháng Chín năm 2008, Lehman Brothers tuyên bố phá sản. Chuyện gì xảy ra nếu từ đầu tôi rẽ phải thay vì rẽ trái, chọn Lehman thay vì Bain? Lời đề nghị có vẻ hấp dẫn về thu nhập cuối cùng lại kém an toàn hơn. Tôi nhận ra những gì phàm về vật chất có thể dễ dàng mất đi đến dường nào. Tôi bắt đầu nghiêm túc đánh giá lại những gì mình đang làm. Tôi đang tiệc tùng gần như hàng đêm. Khi bác sĩ hỏi tôi uống bao nhiêu rượu mỗi tuần, tôi đã trả lời một cách thành thực, khoảng 50 ly gì đó. Ông rời mắt khỏi bảng kẹp hồ sơ, nhìn lên với vẻ mặt choáng váng. “Cậu đùa à? Cậu sẽ chết chắc nếu tiếp tục uống như thế!”

Tôi nhận ra rằng gan của tôi không thể chịu đựng được thói quen uống rượu này lâu hơn nữa. Tệ hơn, khi xem lại cuộc sống của mình, tôi không thích con người mà tôi đã trở thành. Tôi hoàn toàn chỉ biết quan tâm đến bản thân, chỉ chạy theo những điều có lợi cho mình. Tôi không làm gì thực sự tốt đẹp cho bất cứ ai khác kể từ khi chuyển đến New York. Dù sống trong một căn hộ cao cấp, được ăn chơi, được hẹn hò các cô gái và có tất cả mọi thứ tôi nghĩ mình muốn có, nhưng sâu thẳm trong lòng, tôi cảm thấy trống rỗng và tồi tệ khôn cùng.

Khi ngồi nói chuyện với bố mẹ, tôi bảo họ, “Con muốn làm những việc mà con đam mê hơn.”

“Con không thể làm thế được. Trước tiên, con phải có kinh nghiệm thực tế đã,” họ nói. Tôi đang ở trên con đường an toàn để đi tới sự đảm bảo về tài chính, và họ không muốn tôi rời khỏi đó.

“Nhưng con không còn là mình nữa,” tôi cự nự.

“Làm việc là phải thế!” cha tôi hét lên. “Hãy lớn lên và thôi cái kiểu suy nghĩ trẻ con đó đi.”

Ông nói đúng. Đã đến lúc phải lớn lên. Trước đó một vài tháng, một tổ chức phi lợi nhuận hàng đầu thế giới đã trở thành khách hàng vì cộng đồng(7) tại Bain, và tôi đã lịch sự gửi một e-mail cho người quản lý dự này này xin gia nhập đội ngũ của chị. Chị ấy không chọn tôi và có lẽ vì lý do chính đáng. Trong cuộc họp hằng năm của công ty, trước mặt tất cả các cộng sự và quản lý, tôi được bình chọn là “Người dễ ngủ trong phòng nghỉ nhất”, ai cũng biết phòng nghỉ là chỗ để nghỉ ngơi sau một đêm ăn chơi thâu đêm. Bản thân “giải thưởng” chỉ mang tính vui là chính, nhưng đó là một tiếng chuông cảnh tỉnh tôi về danh tiếng mà tôi gây dựng được ở công ty.

Rõ ràng tôi cần thay đổi mọi thứ thật nhanh, và tôi không thể làm vậy chỉ bằng việc chờ ai đó thu dọn tàn tích mình để lại. Tôi cần tự chịu trách nhiệm đối với vận mệnh của mình. Tôi bắt đầu bằng cách tập trung vào sức khỏe, hạn chế đi bar và dành nhiều thời gian đi tập hơn. Sức lực của tôi tăng lên, và tôi thấy mình tự tin và nhanh nhạy hơn trong các cuộc họp. Khi cơ hội được làm việc với tổ chức phi lợi nhuận hàng đầu chuyên cung cấp các dịch vụ cải thiện tình trạng đói nghèo ở New York đến, lần này tôi không đề nghị họ cho tôi tham gia nữa.

Tôi tìm người quản lý dự án này, Priya bạn tôi, người thường bị tôi trêu chọc, và nói với cô ấy ngay rằng tôi sẽ gia nhập đội của cô ấy. Tôi nghiêm túc muốn thực hiện công việc đó, và sẽ không bày trò khi đưa ra các kết quả. Khi tôi nói với cô ấy rằng tôi sẵn sàng tham gia các buổi họp đội bất kể tôi có được chấp nhận hay không, cô ấy biết mình không còn lựa chọn nào khác.

Hỏi xin phép sẽ tạo điều kiện cho sự khước từ, và trong trường hợp này, tôi không thể bị khước từ. Việc sẵn sàng theo đuổi những gì mình mong muốn nhất đã trở thành cá tính mới mà mọi người trong công ty biết đến ở tôi, vì vậy cô ấy biết rằng tôi sẽ làm bất cứ điều gì để được tham gia dự án đó. Tôi đoán việc thó miếng thịt bò từ đĩa của một cộng sự cũng đã góp phần mang lại cho mình danh tiếng đó.

Trong những tháng sau đó, nhờ sát cánh cùng Priya hỗ trợ cải thiện hoạt động của một tổ chức mà tôi muốn thấy thành công, tôi có thể áp dụng những gì học được ở Bain vào thực tế. Những đêm thức muộn làm bảng biểu Excel cũng như tất cả những buổi họp mà tôi bất đắc dĩ phải ghi chép đã được đền đáp xứng đáng. Giờ đây tôi đã biết làm thế nào để xử lý nhanh các con số và trình bày chúng hiệu quả trước người khác. Tôi có thể nhận thấy ý thức bản thân trước kia của mình đã trở lại. Công việc này chưa hoàn toàn phù hợp với đam mê của tôi, nhưng giờ đây tôi biết, khi cơ hội xuất hiện, tôi sẽ nắm lấy nó mà không chút chần chừ.