Chú John Nolan, một người bạn của cha tôi, biết tôi từ khi tôi còn là một đứa trẻ, là một trong những người giàu nhất mà tôi biết. Sau khi mở một hãng môi giới thành công tại Phố Wall vào những năm 1980, ông chuyển đến Greenwich để thành lập một loạt các quỹ đầu tư. Chúng tôi luôn tâm đầu ý hợp, vì vậy năm 19 tuổi, tôi đã dành cả mùa hè làm việc cho ông khi ông thành lập một quỹ đầu tư gián tiếp. “Cháu sẽ thành công và làm được việc lớn đấy,” ông nói.
Sau khi tôi rời Bain và làm việc toàn thời gian cho PoP được vài tháng, chú John đột ngột gọi cho tôi. “Ta có một ý tưởng kinh doanh. Ta muốn gặp cháu.”
Đề nghị đó bất ngờ và hấp dẫn, nhưng tôi chỉ chuyên tâm vào những việc đang làm. “Cảm ơn chú nhưng cháu đang làm ở tổ chức phi lợi nhuận do cháu thành lập.”
“Cứ đến đây gặp ta đi,” John nói bằng giọng khàn khàn của mình.
Tôi luôn yêu quý và kính trọng chú John về cả nhân cách lẫn thành công của ông trên cương vị một nhà tài chính và một doanh nhân thành đạt. Vì vậy, tôi đã bắt tàu đến Greenwich. Khi tôi nói với nhân viên lễ tân rằng tòa nhà thật đẹp, cô bảo tôi nên nói điều đó với John. Ông sở hữu cả tòa nhà. Ngay sau khi tôi ngồi xuống, ông đặt ra cho tôi một câu hỏi bất ngờ. “Cháu biết gì về ngành đấu giá thương mại điện tử không?”
“Cháu không biết chút gì ạ.”
Ông đặt xuống chiếc bàn gỗ gụ trước mặt tôi một tập bài thuyết trình dày đã được in ra. “Cháu đọc qua đi,” ông nói giọng dứt khoát.
Tôi lướt qua các trang. Các trang web bán đấu giá các mặt hàng, thường là những loại thiết bị điện tử được nhiều người ưa chuộng như iPad, tivi màn hình phẳng và máy ảnh. Khách hàng chủ động đấu thầu trực tuyến với giá thấp hơn thị trường, nhưng thông qua những cơ chế đấu giá và định giá thông minh, các công ty luôn có thể tìm ra cách để thu về lợi nhuận khổng lồ dù các mặt hàng được bán với mức giảm giá mạnh. Hàng chục công ty đã nhanh chóng bước vào không gian mới này, mỗi công ty theo đuổi một con đường cạnh tranh riêng.
“Adam, chú không biết về công nghệ hay xây dựng thương hiệu hiện đại, nhưng chú nghĩ nó sẽ trở thành một ngành lớn với một mô hình tài chính đáng kinh ngạc. Thực tế là các công ty này đang in tiền! Chú sẽ mở một công ty như thế này, nhưng chú cần ai đó trẻ và tham vọng đồng thời hiểu về web để xây dựng nó. Cháu sẽ là đồng sáng lập và là CEO.”
“Nhưng giờ cháu đang làm toàn thời gian cho PoP.”
“Coi việc đó là việc phụ đi. Chú cũng quản lý chương trình bóng chày của bọn trẻ nhà chú sau giờ làm. Chú muốn cháu làm công việc từ thiện của mình sau giờ làm và làm toàn thời gian ở văn phòng của chú, ở đây, ở Greenwich này.”
“Ngay cả khi cháu đồng ý, cháu sẽ phải đi về hai đầu thành phố.”
“Chú sẽ cho xe đưa đón cháu hằng ngày từ căn hộ. Cháu sẽ nhận được mức lương sáu con số và có cổ phần. Tất nhiên cháu cũng được đóng bảo hiểm y tế toàn diện.”
Tất cả những điều đó đều vô cùng hấp dẫn.
“Hãy lên ngân sách số vốn mà cháu cần để thành lập công ty. Chi phí thuê nhân viên, đi lại, lập tài khoản, bất cứ thứ gì cháu cần. Chính chú sẽ thu xếp tài chính cho toàn bộ mọi thứ,” John tiếp tục.
“Chú muốn bắt đầu ở quy mô nào?”
“Khoảng một triệu đô-la,” ông trả lời mà không do dự. “Hơn nữa, cháu được dùng toàn bộ tầng lầu.”
Tôi nghĩ về đội ngũ PoP gồm toàn các thực tập viên tình nguyện làm việc trong căn phòng nhỏ thuộc khối văn phòng của Norman, tất cả ngồi quanh một chiếc bàn IKEA cũ. John đang miêu tả một điều rất khác.
“Hãy cho cháu vài ngày để suy nghĩ đã. Còn một điều nữa: cháu chỉ muốn làm việc ở những doanh nghiệp tạo ra lợi ích xã hội.”
“Không vấn đề gì, miễn là nó làm ra thật nhiều tiền. Và cháu phải bỏ tất cả mớ dây rợ lằng nhằng ở cổ tay kia đi.”
Ở Lào, các dịp đặc biệt thường được tổ chức theo một truyền thống đẹp được gọi là lễ baci (phát âm là ba-see). Người Lào tin rằng có 32 vị thần linh giám hộ và bảo vệ mỗi chúng ta. Thỉnh thoảng những linh hồn này rời xa chúng ta, khiến chúng ta dễ bị tổn thương và mất cân bằng, vì vậy trong những thời điểm đặc biệt hoặc dịp lễ kỷ niệm, người Lào buộc sợi dây trắng quanh cổ tay của nhau để gắn kết các linh hồn bảo vệ lại với nhau nhằm mục đích đem lại hòa bình, hòa hợp và may mắn. Lễ baci diễn ra vào dịp đám cưới, sinh con và như chúng tôi được biết, cả lễ khánh thành trường.
Khi chúng tôi khánh thành ngôi trường thứ tư và thứ năm ở làng Pak Pa và Xienglohm, cổ tay tôi đã được buộc nhiều sợi chỉ trắng. Tôi trông giống như một võ sĩ quyền Anh đang tập luyện chuẩn bị cho một trận đấu. Theo phong tục, mọi người sẽ để cho sợi chỉ tự rời ra. Mọi người có thể không buộc nó, nhưng đã buộc rồi thì không được phép cắt bỏ.
John đang nói đến những sợi dây đã được buộc vào cổ tay tôi tại lễ khánh thành ngôi trường mới ở làng Bo He, một trong những làng nghèo nhất tỉnh Luang Prabang. Trong buổi lễ, tôi ngồi trên sàn giữa Leslie và Lanoy, sau đó chúng tôi chạy xe dọc theo một con đường đất để trở về thành phố Luang Prabang. Tôi chạy xe máy bình thường, như vẫn chạy hàng trăm lần trước đây, dọc theo những con đường đất sỏi, nhưng lúc này tôi đang đi nhanh hơn nhiều so với tốc độ nên đi. Đến cuối con đường đất, gần đến lối rẽ lên quốc lộ, tôi chợt nhìn thấy một cô gái địa phương đang phi thẳng xe máy về phía mình. Tôi đánh tay lái để tránh một vụ va chạm mạnh, chiếc xe trượt bên dưới, còn tôi bay người lên trước qua tay lái.
Đoạn đường này đầy những ổ voi chứ không phải ổ gà, và tôi rơi trúng một trong số đó, đập vai trái xuống đường, tay rách toạc. Lanoy vội vã đến giúp tôi, nhưng mọi sự đã rồi. Vai tôi rách sâu. Đến khi trở về Mỹ tuần sau đó, vai của tôi đau vô cùng, gần như không thể cử động được. Tôi cần phẫu thuật càng sớm càng tốt.
Nhưng tôi đã hủy đăng ký bảo hiểm y tế khi không còn được Bain hỗ trợ. Tôi không muốn rút cạn nguồn lực ở PoP để mua bảo hiểm cho tổ chức trừ khi nhu cầu chăm sóc y tế trở nên cấp thiết, và giờ tôi bị mắc kẹt vì với chấn thương vai hiện tại, không có bên cung cấp bảo hiểm cá nhân nào chịu chấp nhận tôi. Đột nhiên, lời đề nghị của John đã cho tôi một lối thoát bằng cách tham gia vào chương trình bảo hiểm theo nhóm của công ty ông.
Tôi bắt đầu dành các buổi sáng và buổi tối tìm hiểm về ý tưởng của ông. Tôi bắt đầu bằng việc tạo ra một mô hình quyên tiền cho một hoạt động từ thiện khi mỗi món hàng được bán ra. Công ty vẫn có thể thu về lợi nhuận còn mỗi người đấu giá cũng có thể làm từ thiện.
Đồng thời, tôi tiếp tục đến văn phòng PoP, làm việc với Jocelyn và các thực tập sinh. Chúng tôi đang lập kế hoạch gây quỹ hàng tuần, đồng thời tổ chức một chương trình giảng dạy về vệ sinh, sức khỏe, dinh dưỡng cho những em nhỏ học tại các ngôi trường của mình. Tôi bắt đầu âm thầm xây dựng ý tưởng của John. Tôi tạo ra một logo và bắt đầu làm việc với các nhà thầu Israel để thiết kế trang web. John ra sức lôi kéo tôi và cố biến nó trở thành công việc chính thức của tôi. “Hãy làm những việc quái quỷ ở PoP khi cháu rảnh,” ông nói, “và tập trung cho công ty chúng ta.”
John đã tung cho tôi một cơ hội tiềm năng. Cả hai chúng tôi đều tin rằng nó sẽ là một con bò sữa. Nếu công ty cất cánh, tôi có khả năng kiếm được hàng triệu đô-la trong vài tháng chỉ tính riêng giá trị tài sản. Và hoạt động từ thiện, thứ mà tôi quan tâm nhất, cũng được tích hợp vào doanh nghiệp. Nhưng động cơ không thể phủ nhận ở đây là tiền, chứ không phải tác động xã hội.
Trong khi đó, tất cả mọi thứ tại PoP cuối cùng cũng sẵn sàng: Tôi đã có một văn phòng, một nhân viên và một trang web. Làm sao tôi có thể xây dựng hai công ty cùng một lúc? Tôi biết rằng mình cần phải chọn một và dồn toàn bộ tâm trí cho nó.
Tôi đã bị dày vò trước quyết định này. Mỗi ngày tôi đều cân nhắc lựa chọn. Khi tôi nói với bố mẹ rằng tôi nghĩ tôi sẽ làm việc ở PoP thay vì tham gia cùng John, cha tôi hét lên, “Con làm sao thế!” Không chỉ mình họ nghĩ vậy. Ai tôi hỏi ý kiến cũng đều khuyên tôi nên tham gia cùng John. Cuối cùng tôi quyết định, đề nghị của ông quá hấp dẫn không thể từ chối, tôi báo cho ông vài ngày nữa tôi sẽ đến Greenwich ký các giấy tờ.
Nhưng tôi chưa bao giờ yên lòng với quyết định ấy. Cuối tuần trước đó, tôi ngồi làm trang web với Rich, và một hôm, trong bữa tối, tôi kể với anh về đề nghị của John và hỏi anh có nghĩ tôi có thể vừa xây dựng PoP, vừa đồng thời làm việc ở một công ty khác được không.
“Tôi chỉ có một câu hỏi cậu,” anh bắt đầu. “Cậu có yêu hai cô gái cùng lúc được không?”
“Ý anh là gì?”
“Có những người có thể thoải mái khi yêu hai cô cùng lúc; những người khác thì không. Cậu thuộc loại nào?”
“À, tôi hiểu mình khá rõ, và tôi chỉ yêu được một cô thôi.”
“Đấy, cậu trả lời rồi đấy. Chọn một công ty mà cậu thật sự dành tình cảm thôi.”
Gần như đó chính xác là lúc tôi biết mình nên quyết định thế nào. Chúng tôi chỉ vừa mới gặp nhau, nhưng tôi rất đỗi cảm kích khi tìm được người có thể giúp tôi vượt qua được những tiếng nói mâu thuẫn trong đầu mình.
Tôi đã không ngủ cả đêm trước khi đi đến ký hợp đồng cộng tác với John. Các thủ tục giấy tờ sẽ biến tôi thành CEO có một khoản tiền lương, cổ phần và các lợi ích. Với tiền lương đó và bảo hiểm sức khỏe, tôi có thể chi trả cho mọi nhu cầu trước mắt của mình.
Nhưng tôi sẽ phải thay đổi mọi thứ mà mình yêu thích. Bạn không bao giờ nhận ra mình coi trọng một điều đến thế nào cho đến khi bạn phải đối mặt với viễn cảnh mất nó. Và bạn không bao giờ biết giá bán của mình cho đến khi ai đó đưa ra cho bạn một đề nghị khó khăn. Tôi đã thức đến sáng, nguệch ngoạc vài dòng vào cuốn sổ nhật ký, chốt quyết định trên những trang cuối cùng.
Tôi bắt chuyến tàu đến Greenwich và nói với John rằng tôi không thể nhận công việc. Tôi sẽ gắn bó với PoP. Tôi biết nếu tôi muốn đạt được thành công, tôi phải dồn toàn bộ tâm sức của mình cho nó. Khi bạn là một phần của một điều gì đó đặc biệt, bạn phải trân trọng nó và bảo vệ nó trước những yếu tố phân tán và cám dỗ từ bên ngoài. Nhưng không có gì mạnh mẽ hoặc lừa mị hơn những lợi ích cạnh tranh của một cơ hội tuyệt vời khác. Trong những khoảnh khắc khi mà những ưu tiên đó đụng nhau, hãy để các chuẩn mực đạo đức của bạn dẫn đường thay vì những nhu cầu mà bạn cảm thấy. Những nhu cầu tồn tại trong một trạng thái nhận thức sẽ không kéo dài lâu, trong khi chuẩn mực đạo đức lại siêu việt và vững bền. Tôi hiểu mình có thể thất bại, nhưng tôi sẽ không để nó xảy ra vì tôi đã thay đổi hướng la bàn trên hành trình.
