Trong ngôn ngữ của Mã Kiều, những người có tài năng xuất chúng được gán cho một danh hiệu: "Quái khí". Sử nguyên (Thương Vụ Ấn Thư Quán, 1988) có ba cách giải thích về chữ "quái": Một là chỉ sự kỳ dị, đặc biệt; hai là chỉ mức độ đặc biệt, vô cùng, rất — có thể xem như sự hư từ hóa dần của nghĩa thứ nhất; ba là chỉ sự trách mứu, chê trách, chẳng hạn như "quái ngã" (trách tôi) tức là có ý chê trách tôi. Nhìn theo cách này, vạn vật kỳ dị trong tiếng Trung luôn có mối nhân duyên khó gỡ với sự chê trách và quở trách, không được an toàn như sự bình thường, tầm thường.
Người "quái khí" nhất ở Mã Kiều chính là Diêm Ngọ. Hồi đó, việc tuyển dụng thanh niên trí tuệ đi làm thì tuyển, người bị thanh lui vì bệnh tật thì bệnh lui, chỉ giữ lại tám người cuối cùng bao gồm cả tôi. Những ai biết hát Kinh kịch cách mạng đều đã đi hết, đội tuyên truyền văn nghệ hầu như không thể nổi trống nổi chiêng khi nhận lệnh biểu diễn, thế là có người giới thiệu Diêm Ngọ. Cậu ta vẫn còn là một học sinh trung học phổ thông, được gọi đến, quả nhiên hát rất hay. Mặc dù không có thời gian để đến tập kịch, lại lùn đến mức không thể lên sân khấu, nhưng nấp ở góc tối phía sau cánh gà, cậu ta có thể hát trọn vẹn một vở kịch từ đầu đến cuối, từ phần lời ca của các nhân vật chính diện, phản diện, sinh góc cho đến đán góc đều thầu hết, mở miệng ra là có ngay, người trên sân khấu chỉ cần phối hợp động tác khẩu hình là được. Có mấy nốt cao độ khó cực kỳ, cậu ta cũng lướt qua một cách suôn sẻ để hát vút lên. Dòng âm thanh bay lượn tròn trịa và đầy đặn giữa bầu trời đêm thôn quê, khiến tôi vô cùng kinh ngạc. Cái đầu của cậu ta cứ chui qua chui lại ngang thắt lưng mọi người, nếu mọi người không khom lưng xuống thì chẳng thể nhìn rõ mặt cậu ta. Để không lỡ buổi học, vừa hát xong là cậu ta chạy biến ngay, hòa vào bóng đêm, tôi chưa kịp nhìn kỹ cậu ta một cái.
Tiếng tăm hát các vở kịch mẫu mực Kinh kịch của cậu ta rất lớn, huyện Bình Giang tổ chức buổi biểu diễn hợp xức nào, cũng có người đến mời cậu ta sang giúp sức.
Tôi thực sự nhìn rõ mặt cậu ta là sau khi cậu ta tốt nghiệp trở về quê. Một khuôn mặt búp bê tròn vo, có vẻ như lông tơ còn chưa rụng hết, trông chẳng ăn nhập gì với bộ dạng má hóp miệng nhọn của người anh trai Diêm Tảo. Cậu ta đứng xem tôi đánh cờ vây, xem vài ván thì cả gan xắn tay áo vào trận. Tôi khinh địch với cậu ta, một lòng muốn chỉ bảo đối phương, nào ngờ chỉ đi qua vài nước, cậu ta đã giáp công quần thảo khiến tôi chật vật thảm hại. Ở những ván đấu khác, cậu ta cũng tứ phía giăng cờ vây bắt, lộ ra thứ khí thế hung ác của một cao thủ và kẻ địch tơi bời, hoàn toàn không có chỗ sơ hở, truy cùng diệt tận, nhổ cỏ tận gốc, thà giết nhầm ba nghìn, quyết không bỏ sót một ai.
Tôi thầm kinh ngạc, thua cũng cảm thấy vô cùng ấm ức.
Cậu ta khiêm nhường nói: "Xin lỗi, múa rìu qua mắt thợ rồi, múa rìu qua mắt thợ rồi." Nhưng giữa đôi mày lại thoáng hiện một tia đắc ý không sao giấu giếm nổi.
Sự việc hôm đó xong xuôi, tôi liền âm thầm nỗ lực nghiên cứu một số kỳ phổ, tìm cậu ta đấu lại một ván, nhưng cậu ta viện cớ phải đi bốc thuốc hoặc phải ra ngoài làm thợ, trốn thật xa, không cho tôi cơ hội rửa hận. Tôi có thể tưởng tượng ra, sau khi chứng kiến bộ dạng sốt ruột đến mức không còn cách nào của tôi, quay lưng đi cậu ta đã đắc ý và vui sướng thế nào.
Cậu ta chẳng đi làm công mấy ở trong làng, những ngày ở nhà cực kỳ ít ỏi, ngay cả khi mẹ già bệnh nặng cũng không về. Nhiệm vụ công ích thủy lợi đội phân cho mỗi người, đều do Diêm Tảo làm thay cho cậu ta. Trên mảnh đất trồng rau nhà cậu ta, lúc nào cũng chỉ có bóng dáng của Diêm Tảo. Ban đầu cậu ta học làm thợ sơn, xách một cái giỏ đựng dụng cụ, khắp người dính đầy vết sơn, từng đi cùng đường với tôi một bận. Cách một thời gian gặp lại cậu ta, thì được biết cậu ta lại đổi sang học Trung y, ra dáng ra chừng châm cứu, bắt mạch cho người khác. Sau này cậu ta còn học vẽ tranh và khắc chữ — nghe nói ở Trường Lạc phố và trong huyện chuyên bán chữ và tranh, bao gồm cả việc khắc những thơ ca Chủ tịch Mao theo lối cuồng thảo Hoài Tố lên bút máy của khách hàng, lấy ngay tại chỗ, giá cả lại phải chăng. Nói chung, có cái gì mà cậu ta học không biết đâu, chẳng có chuyện gì có thể ngăn cản cậu ta thể hiện sự quái khí siêu việt của mình. Tiếng tăm quái khí của cậu ta vang dội khắp bốn vùng, già trẻ lớn bé không ai không biết. Mặc dù cậu ta là một "hán gian (xem mục từ "hán gian")", nhưng người Mã Kiều chưa bao giờ có cái nhìn ác cảm với cậu ta, đối với việc cậu ta lang thang mờ ám ở bên ngoài lâu ngày vẫn luôn rất khoan dung.
Ngược lại, cậu ta là niềm tự hào của Mã Kiều, là niềm tự hào chung của người dân ở rất nhiều thôn xóm xung quanh vùng Mã Kiều. Truyền rằng nơi này nơi nọ có người đỗ đại học, người Mã Kiều liền tỏ vẻ không phục mà nói: Có gì đâu chứ? Tiếc là Diêm Tảo là một tên hán gian, chứ không thì ba bốn cái đại học cũng đã đọc xong rồi. Truyền rằng người ở nơi này nơi nọ được tuyển về huyện làm kỹ thuật viên thủy lợi, ăn lương nhà nước, người Mã Kiều cũng không phục mà nói: Hắn ta mà cũng làm được kỹ thuật viên á? Tiếc là thành phần gia đình Diêm Tảo quá nặng, chứ không thì đến lượt hắn ta chắc?
Đứa con trai của Bản Nghĩa ốm đau lâu ngày không khỏi, dự định đưa đến huyện chữa trị. Người Mã Kiều liền khẳng định chắc nịch rằng đứa bé chắc chắn sẽ chết: Phương thuốc của Diêm Tảo còn chẳng chữa nổi, thì còn đưa lên huyện làm gì nữa? Chẳng phải là tống tiền đi một cách vô ích hay sao? Nửa tháng sau, đứa con trai của Bản Nghĩa lại cứ thế chữa khỏi bệnh ở huyện. Đối với chuyện này, người Mã Kiều hoàn toàn không hề cảm thấy kỳ lạ, mà vẫn có chuyện để nói. Họ nói tuyệt đối không phải phương thuốc của Diêm Tảo không tốt, chỉ trách ở nông thôn không gom đủ thuốc, nếu không thì đứa con trai của Bản Nghĩa đời nào phải đến huyện vừa tốn tiền bạc vừa chịu thiệt thòi, lại còn phải chịu một dao, tim gan phèo phổi đều bị lôi ra như món dưa muối, ít nhất cũng bị thọ giảm mười năm tuổi thọ cơ chứ.
Bản Nghĩa cũng đồng tình với quan điểm này.
Bản Nghĩa là Bí thư chi bộ, lại có thù với cha của Diêm Tảo, miệng lúc nào cũngmở lời là chê Diêm Tảo còn quái khí hơn cả cha hắn, tương lai tuyệt đối là cái mầm mống phản cách mạng, là cái thứ ngồi tù. Nhưng điều này không hề cản trở việc ông ta cũng sùng bái sự quái khí của Diêm Tảo, có cái nhìn khác biệt đối với Diêm Tảo, kể cả khi người nhà của chính mình bị ốm, cũng phải mời Diêm Tảo đến bắt mạch. Thiếu đi bước này, ông ta sẽ cảm thấy không yên tâm cho lắm.
Diêm Ngọ xem bệnh cho người trong thôn chưa từng lấy tiền, đối với cán bộ thì dĩ nhiên lại càng cung kính hơn. Có một lần, cậu ta tìm tôi xin một điếu thuốc lá. Nhận được thuốc lá xong liền cắm cổ chạy đi, chớp mắt đã không thấy tăm hơi bóng người. Tôi xuống thôn dưới có chút việc, phát hiện Bộ trưởng Hà của công xã đang ngồi ở sân phơi lúa, trên miệng đang phì phèo điếu "Nhạc Lộc Sơn" của tôi, còn Diêm Ngọ thì đứng bên cạnh xoa xoa tay, mặt đầy vẻ thật thà và nụ cười hơi ngượng ngùng, lắng nghe sự giáo huấn của Bộ trưởng. Mãi sau này tôi mới biết, cậu ta không hút thuốc, không phải là không muốn hút, mà là không nỡ hút. Lúc ở bên ngoài làm thợ sơn, hành nghề y, hình như cả việc khắc chữ, tất cả những điếu thuốc được mời đều được cẩn thận cất giữ, cẩn thận tích cóp lại, quay đầu mang đi dâng tặng cho các cán bộ, đặc biệt là dâng tặng cho Bản Nghĩa. Thuốc lá của Bản Nghĩa lúc nào cũng lộn xộn đủ nhãn hiệu, chính là vì nguyên nhân này.
Có một dạo, mối quan hệ giữa cậu ta và Bộ trưởng Hà cực kỳ khăng khít, hễ cứ Bộ trưởng Hà có việc, cậu ta gọi là đến đến là cười, mãi mãi là một đứa bé ngoan, là một tài tử vừa lúc nào cũng thể hiện học thức vừa đem học thức quy công cho sự vun trồng và khơi gợi của lãnh đạo. Có hôm vì đi làm thợ sơn ở bên ngoài mà suốt hai ngày liền cậu ta chẳng chợp mắt được mấy, lúc về đến Mã Kiều đã là đêm muộn, buồn ngủ đến mức chân cao chân thấp đi loạng choạng. Nghe hàng xóm nói, Bộ trưởng Hà có gửi thư qua, bảo rằng có chiếc đồng hồ báo thức bị hỏng, muốn mời cậu ta sang sửa thử xem sao. Cậu ta sao dám chần chừ, chạy một mạch trong đêm đến chỗ một thợ đồng hồ ở Trường Lạc phố mượn dụng cụ, rồi lại vội vã chạy về hướng công xã. Lúc đi qua Thiên Tử Lĩnh, sơ ý một chút, liền ngã lăn xuống sườn dốc cao. Sáng ngày hôm sau, có người đi qua đó mới phát hiện ra cậu ta — trên mặt, trên tay, đặc biệt là hai bàn chân thò ra ngoài, bám đầy những con vắt rừng lúc nhúc chi chít, trông sống động như thể chỉ sau một đêm mà toàn thân mọc đầy những chiếc rễ cây đỏ chói. Người đi đường xúm tay xúm chân giúp cậu ta gỡ vắt, gỡ đến mức khắp tay toàn là máu. Đánh thức cậu ta dậy, cậu ta vừa nhìn thấy cảnh tượng máu me be bét trên người mình, liền sợ hãi đến phát khóc.
Nếu không có người tình cờ đi qua, thì chỉ dăm tiếng nữa thôi, máu của Diêm Ngọ e là sẽ bị vắt rừng hút sạch sành sanh.
Biểu hiện của cậu ta rốt cuộc cũng chẳng giúp ích được gì cho cậu ta mấy, không thể khiến cho ngòi bút quái dị của cậu ta phát huy được tác dụng lớn. Có hai lần đại học tuyển sinh học viên công nông binh, Bộ trưởng Hà đã làm công tác tư tưởng với Bản Nghĩa, đưa cậu ta lên làm đối tượng "con em có thể giáo dục được" để đề cử lên trên, nhưng hễ cứ hất lên trên là lại bị đánh trả về. Không những thế, cứ đến trước thềm những ngày lễ quan trọng, sai người đến nhà cậu ta lục soát một lượt, giáo huấn đám anh em nhà cậu ta mấy câu, là công việc lệ thường của đám dân binh, dù có nể tình đến đâu thì cũng phải đi qua cái thủ tục ấy.
Sau khi tôi được điều động về huyện làm việc, còn nghe nói cục công an huyện nghi ngờ cậu ta viết khẩu hiệu phản động, đã bắt cậu ta vào xà lim giam giữ. Khẩu hiệu phản động được phát hiện vào dịp biểu diễn văn nghệ Quốc khánh, nghe nói được viết trên thanh xà ngang của sân khấu tạm thời. Nội dung là gì, tôi vẫn luôn không biết. Tôi chỉ biết lý do công an bắt cậu ta là: Lúc đó cậu ta ở hậu đai kéo đàn nhị và đệm lời, cách vị trí xảy ra sự việc rất gần, hơn nữa lại có thành phần gia đình phản động, có văn hóa, có trình độ, quái khí nhất, chẳng phải là kẻ có khả năng làm ra những hành vi phản động dưới sự che chở của màn đêm nhất hay sao?
Điều khiến tôi cảm thấy kỳ lạ là, những kẻ sùng bái Diêm Ngọ, nam thanh nữ tú già trẻ lớn bé ở Mã Kiều lại chẳng mấy bận tâm đến việc thần tượng của bọn họ bị bắt đi, thậm chí còn coi việc phản động là một chuyện có mặt mũi. Phản ứng của họ rất bình tĩnh, dường như kết quả của sự việc là vô cùng đương nhiên. Nhắc đến một nghi phạm khác ở thôn bên cạnh, họ bĩu môi tỏ vẻ khinh thường: Còn muốn phản ư? Chữ nghĩa của hắn ta, Diêm Ngọ dùng chân cũng viết ra được, hắn ta đi ăn trộm con bò hạt thóc thì còn tạm được.
Trong giọng điệu của họ, phản động không phải là trộm cắp vặt, mà là việc người bình thường không thể làm được. Diêm Ngọ là người có tư cách phản động nhất, có trình độ phản động nhất, cậu ta mặt mày tái mét ngồi lên xe cảnh sát, chẳng khác gì chuyện vinh quang đi xa đến thành phố để học đại học cả.
Người khác đừng hòng mạo nhận đặc quyền của cậu ta.
Bọn họ thậm chí còn vì chuyện này mà động cẳng động tay. Có một người ở Long Gia Than đến lùa heo nái đi giống, trong lúc nhàn trò, nhắc đến chuyện ở Long Gia Than cũng có người vô cùng phản động, là một người thân nào đó ở Tân Cương, từ mấy năm trước đã làm đến chức đoàn trưởng, còn từng chụp ảnh chung với những nhân vật lớn như Lâm Bưu. Mấy thanh niên trai tráng ở Mã Kiều nghe xong thì rất không phục, nói đoàn trưởng cái gì chứ, nghe nói cũng chỉ là kẻ trông kho, chẳng có chút binh quyền nào cả. Nếu như Diêm Ngọ chui ra từ bụng mẹ sớm hơn hai mươi năm, đừng nói là đoàn trưởng, ngay cả quân trưởng cũng làm đến phát chán. Nói không chừng còn là trọng thần dưới trướng Tưởng Giới Sạch, hiện giờ đang ngày ngày ngồi xe rùa ở Đài Loan ấy chứ.
Người Long Gia Than nói: "Diêm Ngọ quái thì quái thật, chứ cũng không phải là quá quái khí, vẽ ảnh Chủ tịch Mao thì đầu to thân nhỏ, trông giống như lão Vương ở cửa hàng cung tiêu ấy."
Người Mã Kiều nói: "Các ngươi tưởng Diêm Ngọ vẽ không giống chắc? Hắn ta phản động, đương nhiên là phải vẽ thành cái bộ dạng đó rồi."
"Hắn ta vẽ mà toát mồ hôi đầy đầu, phản cái động gì chứ?"
"Các ngươi không thấy hắn ta vẽ rồng đấy thôi, chớp mắt một cái là vẽ xong một con."
"Vẽ rồng không phải là chuyện kỳ lạ, thợ sơn nào mà chẳng vẽ được."
"Hắn ta còn biết dạy học cơ mà."
“Lý Hiếu Đường chẳng phải cũng dạy học đó sao?”
"Lão Lý sao mà dạy giỏi bằng cậu ta được?"
Thanh niên trai tráng ở Mã Kiều đưa ra một ví dụ, nói rằng lúc Diêm Ngọ giải thích từ "cổ" (cái cổ), đã giải thích ròng rã suốt mười mấy phút đồng hồ. Thế nào gọi là cổ chứ? Tức là vật chất bằng thịt nằm giữa đầu và bả vai của con người có hình trụ tròn chứa đựng rất nhiều đường ống có thể co giãn cũng có thể xoay chuyển, các ngươi nhìn xem, đây là trình độ gì hả? Lý Hiếu Đường có thể giải thích ra được nhiều học thức thế này không? Cái cổ chính là cái cổ, lão Lý chắc chắn chỉ có thể vỗ vỗ vào gốc cổ của mình hai cái là xong chuyện. Thế mà cũng tính là dạy học á?
Người Long Gia Than nói: "Ta thấy vỗ hai cái vẫn còn tốt chán."
Vấn đề rốt cuộc Diêm Ngọ có quái khí hay không, vấn đề rốt cuộc cậu ta vẽ không giống Chủ tịch Mao hay là cố tình không vẽ giống, vấn đề rốt cuộc có phản động hay không, bọn họ đã tranh cãi rất lâu. Người Long Gia Than không cẩn thận giẫm phải chân của một người, đối phương nổi giận đùng đùng, tiện tay hắt nước trà vào mặt người nọ. Nếu không nhờ người bên cạnh khuyên can, thì sự việc đã làm to chuyện rồi.
Tôi đã nói từ trước, sự kỳ (quái) luôn đi kèm với sự trách (quái). Hai chữ "Quái khí" luôn mang đến cho tôi cảm giác bất an mơ hồ, sẽ chẳng dẫn đến kết quả tốt đẹp gì. Cục công an và người Mã Kiều cuối cùng đã minh chứng cho điều này. Họ đối mặt với khẩu hiệu phản động, không nghi ngờ gì người anh em cùng nồi khác mẹ với Diêm Ngọ là Diêm Tảo, cũng không nghi ngờ những thành phần loại bốn khác ở thôn bên cạnh, nguyên nhân chủ yếu là vì Diêm Tảo không quái khí bằng Diêm Ngọ, những người khác cũng không quái khí bằng Diêm Ngọ. Bọn họ một cách đường hoàng thiên lý, thuận theo logic tự nhiên, không cần suy nghĩ, không hẹn mà cùng xác định sự thông minh là kẻ thù, quy kết sự tài trí thành sự hiểm ác — mặc dù đối với sự thông minh và tài trí vẫn có sự sùng bái thầm kín. Nói họ đang điều tra khẩu hiệu phản động, chi bằng nói họ sớm đã nhìn thấu từ lâu, cái từ bất thường "Quái khí" này, sớm muộn gì cũng sẽ bị tống vào nhà giam mà thôi. Diêm Ngọ thông minh một đời, tiếc là không thận trọng suy xét ý nghĩa của từ này, không thận trọng quan sát hướng đi đầy hiểm nguy của từ này trong ngôn ngữ của Mã Kiều, bao năm qua đắc ý với sự quái khí của bản thân, cứ nhắm mắt nhắm mũi dùng sự quái khí để lấy lòng cán bộ và bà con chòm xóm, quái khí điều hành vận mệnh của chính mình, bận rộn đến mức quá mức lạc quan.
Cậu ta ở trong đại ngục có sự thức tỉnh nào không, tôi không được hay biết. Tôi chỉ biết rằng cậu ta ngồi tù cũng có điểm khác người, không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào có thể quái khí một phen. Ở cái nơi mà đến cả thắt lưng quần cũng bị tịch thu ấy, cậu ta vậy mà lại tự sát thành công một lần. Cậu ta che bụng lăn lộn lung tung dưới đất suốt mấy đêm liền, rên hừ hừ, thu hút bác sĩ đến tiêm thuốc cho mình. Cậu ta lén lút cất giấu lọ thuốc tiêm đi, cuối cùng, đập vỡ lọ thuốc ra, nuốt vào bụng.
Cậu ta nước mắt đầm đìa, đầy miệng là máu, ngất lẹm đi. Cán bộ quản giáo đưa cậu ta đến bệnh viện để cấp cứu. Bác sĩ nghe nói cậu ta nuốt mảnh thủy tinh vào bụng, liền nói chụp X-quang cũng không thể dò ra vị trí. Phẫu thuật lại càng không thể thực hiện, căn bản là không có chút khả năng cứu chữa nào. Hai tên tù nhân nhỏ tuổi nhận lệnh cõng cậu ta đến bệnh viện nghe vậy, liền òa khóc hu hu. Tiếng khóc đã thu hút một lão đầu bếp trong bệnh viện đến xem, may mắn là ông cụ vẫn có kinh nghiệm, đề nghị cho cậu ta uống nước cốt lá hẹ, nói là lá hẹ chưa cắt đứt nếu được trụng sơ qua cho chín tới, rồi đổ vào miệng, thì có thể quấn chặt, bọc kín các mảnh thủy tinh trong dạ dày và ruột, cuối cùng lẫn trong phân thải ra ngoài. Các bác sĩ bán tín bán nghi làm theo, sau đó lục tìm trong phân thì thấy từng cục lá hẹ quấn lại, bên trong quả nhiên có các mảnh thủy tinh, vô cùng kinh ngạc.