Con người là sinh vật có năng lực ngôn ngữ, nhưng việc con người nói chuyện thực ra rất khó khăn.
Năm 1988, tôi chuyển đến miền nam của Trung Quốc, hòn đảo Hải Nam nằm ở cực nam. Tôi không biết nói phương ngữ Hải Nam, và cảm thấy loại tiếng này rất khó học. Có một hôm, tôi cùng bạn đi chợ mua rau, thấy một loài cá không quen biết, bèn hỏi người bán hàng bản địa. Anh ta bảo đây là cá. Tôi nói tôi biết đây là cá, xin hỏi là cá gì? Anh ta trợn tròn mắt nói: "Cả cá ấy mà." Tôi bật cười, nói tôi biết đây là cá biển, xin hỏi là "cá, gì, biển?" Đôi mắt đối phương càng trợn to hơn, có vẻ hơi thiếu kiên nhẫn. "Cá lớn ấy mà!"
Tôi và bạn sau khi nhớ lại đoạn đối thoại này, không nhịn được mà cười lớn.
Người Hải Nam sở hữu vùng biển lớn nhất cả nước, có vô số ngôi làng chài, ngành ngư nghiệp lịch sử lâu đời. Sau này tôi mới biết, vốn từ vựng của họ về cá phải nói là lớn nhất. Những ngư dân thực thụ, đối với hàng trăm loài cá tự nhiên cùng từng bộ phận của cá và các trạng thái sinh trưởng theo mùa của cá, đều có những từ ngữ cụ thể, có sự biểu đạt và miêu tả tỉ mỉ, chuẩn xác, đủ để biên soạn thành một cuốn từ điển dày cộp. Nhưng phần lớn những điều này không thể đưa vào tiếng phổ thông. Ngay cả "Khang Hi tự điển" – cuốn sách thu thập nhiều mục từ nhất, thì hơn bốn vạn chữ Hán cũng quá xa vời đối với hòn đảo này, đem một lượng lớn những cảm xúc sâu sắc và phong phú nơi đây gạt ra ngoài tầm mắt, gạt ra ngoài nghiên bút do các học sĩ ngự chế. Khi tôi trò chuyện với người ở đây bằng tiếng phổ thông, khi tôi buộc họ phải sử dụng thứ ngôn ngữ mà họ không mấy quen thuộc, họ chỉ có thể dùng "cá biển" hay "cá lớn" một cách mơ hồ.
Suýt chút nữa tôi đã cười nhạo họ, suýt chút nữa tưởng rằng họ thật đáng thương vì nghèo nàn ngôn ngữ. Đương nhiên tôi đã sai. Đối với tôi, họ không phải là những người mà tôi nhìn thấy, không phải là những người mà tôi đang bàn luận, họ nói năng ậm ừ ú ớ lớn tiếng, phần lớn vẫn ẩn giấu đằng sau bức tường ngôn ngữ mà tôi không thể bước vào, ẩn sâu trong đêm tối mà tiếng phổ thông Trung Quốc không thể chiếu rọi. Họ đã chấp nhận màn đêm ấy.
Điều này khiến tôi nhớ đến quê hương mình. Nhiều năm nay tôi vẫn luôn học tiếng phổ thông. Tôi hiểu điều này là cần thiết, là điều kiện tiên quyết để được hàng xóm, đồng nghiệp, nhân viên bán hàng, cảnh sát, quan chức chấp nhận, là điều kiện cần để tôi giao tiếp với tiivi, báo chí, là điều kiện cần để bước vào thế giới hiện đại. Trải nghiệm mua cá ở chợ của tôi, chỉ khiến tôi bất ngờ chấn động: Tôi đã bị phổ thông hóa rồi. Đồng thời điều này cũng có nghĩa là, quê hương trong ký ức của tôi cũng đã bị phổ thông hóa, đang từng ngày bị gột rửa bởi thứ ngôn ngữ xa lạ — dưới sự gột rửa ấy, nó đang biến thành những từ "cá lớn" và "cá biển" đơn giản, vắn tắt và thô ráp, đang dần khô héo trong sa mạc của ngôn ngữ dịch thuật.
Điều này không có nghĩa là quê hương không thể bàn đến. Không, nó vẫn có thể được bàn luận bằng tiếng phổ thông, cũng có thể bàn bằng tiếng Việt, tiếng Quảng Đông, tiếng Mân, tiếng Tạng, tiếng Duy Ngô Nhĩ cùng các loại ngoại ngữ khác, nhưng bản "Bản mệnh giao hưởng khúc" được kéo bằng đàn hồ cầm liệu còn là "Bản mệnh giao hưởng khúc" nữa không? Một quả táo đã rời khỏi mặt đất, một quả táo đã được hấp chín ngâm tẩm, còn được tính là một quả táo hay không?
Phương ngữ đương nhiên không phải là rào cản ngôn ngữ duy nhất, tính địa phương cũng không phải là thuộc tính duy nhất của ngôn ngữ. Ngoài tính địa phương ra, ngôn ngữ ít nhất còn có chiều kích tính thời đại. Mấy ngày trước, khi trò chuyện với bạn bè, tôi cảm khái sự phát triển của các phương tiện giao thông và thông tin liên lạc khiến con người ngày càng thắt chặt mối liên hệ chiều ngang, ngày càng gia tốc quá trình canh tân văn hóa, trong tương lai không xa, có lẽ về cơ bản sẽ triệt tiêu và dung hòa sự khác biệt về địa phương của văn hóa, ngược lại có thể mở rộng và làm trầm trọng thêm sự khác biệt về thời đại. Người cùng thời trong ngôi làng toàn cầu ăn cùng một loại thực phẩm, mặc cùng một kiểu quần áo, ở cùng một kiểu nhà, thịnh hành cùng một quan niệm, thậm chí nói cùng một thứ ngôn ngữ, nhưng đến lúc đó, người sinh thập niên 50 thấu hiểu người sinh thập niên 30, người sinh năm 2020 thấu hiểu người sinh năm 2000, có lẽ cũng khó khăn giống như người Hồ Nam hiện nay muốn hiểu văn hóa Hải Nam, người Trung Quốc muốn hiểu văn hóa Anh quốc vậy.
Trên thực tế, quá trình này đã bắt đầu rồi. Ngay trong cùng một thứ phương ngữ, cái gọi là "khoảng cách thế hệ" không chỉ thể hiện ở các quan niệm về âm nhạc, văn học, trang phục, nghề nghiệp, chính trị v.v., mà còn bắt đầu thể hiện ở ngôn ngữ — để một người cha có thể hiểu hoàn toàn từ ngữ của con trai, thường phải tốn rất nhiều công sức, đã trở thành một thực tế phổ biến xung quanh chúng ta. "Tam kết hợp", "Đậu hiệu phiếu", "Lão thoại", "Thành phần"… một loạt từ vựng nhanh chóng biến thành những thứ giống như cổ ngữ, vốn không hề chìm lắng vào cổ tịch, không hề rời khỏi đời sống thường ngày, vẫn lưu thông trong một số vòng tròn giao tiếp nhất định, giống như phương ngữ lưu thông trong vòng tròn những người đồng hương. Không phải địa phương mà là thời đại, không phải không gian mà là thời gian, vẫn đang tạo ra các quần lạc ngôn ngữ mới khác nhau.
Vấn đề này còn có thể đào sâu hơn nữa. Ngay cả khi con người đã vượt qua rào cản địa phương và thời đại, liệu có thể tìm được một thứ ngôn ngữ chung hay không? Có một vị giáo sư ngôn ngữ học từng làm một thí nghiệm, nói ra một từ trong lớp học, ví dụ như "cách mạng", bảo các sinh viên nói ra những hình ảnh lướt qua trong đầu khi họ nghe thấy từ đó. Câu trả lời hóa ra lại vô cùng đa dạng; có cờ đỏ, có lãnh tụ, có bão táp, có cha, có tiệc rượu, có nhà tù, có giáo viên môn chính trị, có báo chí, có chợ rau, có đàn phong cầm... Sinh viên dùng những trải nghiệm sinh mệnh cá nhân hoàn toàn khác nhau để đưa ra những cách lý giải tiềm thức hoàn toàn khác nhau đối với từ "cách mạng". Đương nhiên, một khi họ bước vào giao tiếp công cộng, họ buộc phải tuân theo các quy chuẩn của quyền uy, ví dụ như tuân theo một cuốn đại từ điển. Đây là sự thỏa hiệp của cá nhân đối với xã hội, là sự thỏa hiệp của cảm xúc sinh mệnh đối với truyền thống văn hóa. Nhưng ai có thể khẳng định rằng, những hình ảnh lướt qua bị bỏ quên trong âm thầm suốt quá trình thỏa hiệp ấy, sẽ không tích tụ trong tầng sâu ý thức thành những sự kiện cải đạo ngôn ngữ có thể bùng nổ bất cứ lúc nào chứ? Ai có thể khẳng định rằng, khi con người đang tìm kiếm và vận dụng một thứ tiếng phổ thông nghĩa rộng, khi đang vượt qua các loại rào cản ngôn ngữ để cầu sự thấu hiểu tâm hồn, thì những hiện tượng hiểu lầm, hiềm khích, đa nghĩa, kỳ thị mới không xuất hiện lớp lớp chứ? Quá trình phi phổ thông hóa hoặc nghịch phổ thông hóa há chẳng phải đang đồng thời tiến hành trong nội tâm con người hay sao?
Từ ý nghĩa nghiêm ngặt mà nói, cái gọi là "ngôn ngữ chung" mãi mãi là một mục tiêu xa vời của nhân loại. Nếu chúng ta không hy vọng giao tiếp trở thành một sự triệt tiêu lẫn nhau, mài mòn lẫn nhau, chúng ta bắt buộc phải duy trì sự cảnh giác và kháng cự đối với giao tiếp, bảo vệ một sự biểu đạt kiên cường nào đó của chính mình trong sự thỏa hiệp — đây chính là tiền đề của một cuộc giao tiếp lành mạnh. Điều này có nghĩa là, khi con người nói chuyện, nếu có thể, mỗi người đều cần đến một cuốn từ điển độc nhất của riêng mình.
Từ ngữ là những sinh vật có sinh mệnh. Chúng sinh sôi dày đặc, biến đổi thường xuyên, tụ hợp tan rã vô thường, chìm nổi bất định, có sự di cư và hôn hợp, có bệnh tật và di truyền, có tính cách và tình cảm, có hưng thịnh suy thoái lại có cả cái chết. Chúng trải qua quãng đời dài ngắn khác nhau trong những tình huống sự việc cụ thể, từ một thời gian trước, sổ tay của tôi đã bắt giữ và giam cầm những từ ngữ như thế. Tôi lặp đi lặp lại ngắm nghía đong đếm, thẩm vấn và điều tra, cố gắng giống như một thám tử, phát hiện ra câu chuyện ẩn giấu đằng sau những từ ngữ ấy, thế là cuốn sách này ra đời.
Đây đương nhiên chỉ là một cuốn từ điển mang tính cá nhân của tôi, đối với người khác mà nói, hoàn toàn không mang ý nghĩa chuẩn hóa nào cả. Đây chỉ là một trong số muôn hình vạn trạng các câu trả lời trong tiết học thí nghiệm của giáo sư ngôn ngữ học, người ta hễ tan học là có thể quên nó đi.