Trong ngôn ngữ của người Mã Kiều, chữ "Hoàn" (hoàn) phát âm là yuan, đồng âm với chữ "Nguyên" (nguyên). "Hoàn" có nghĩa là kết thúc, "nguyên" có nghĩa là khởi đầu, hai nghĩa đối lập lại thống nhất trong cùng một âm thanh, hai cực của quá trình hóa ra lại tiếp giáp nhau ngay trong phát âm. Vậy thì, khi người Mã Kiều nói "quy yuan", ý họ là quy về kết thúc? Hay là quy về khởi đầu?
Nếu mọi sự việc đều quy về kết thúc, thì quá trình sẽ là một đường thẳng luôn tiến về phía trước, không bao giờ lặp lại, luôn có vị trí tuyệt đối của trước và sau, kia và này, phải và trái, từ đó mới có ý nghĩa của sự so sánh và phán đoán. Ngược lại, nếu mọi sự việc đều quy về khởi đầu, thì quá trình lại là một vòng tròn luôn tuần hoàn lặp đi lặp lại, luôn ở trong trạng thái chồng chéo và đảo lộn của trước và sau, kia và này, phải và trái, khiến con người ta thấy hoang mang.
Theo tôi, những người theo chủ nghĩa lạc quan lịch sự, chẳng qua là kiên trì sự phân rạch giữa "hoàn" và "nguyên". Họ coi lịch sử là một đường thẳng luôn tiến về phía trước, mọi vinh nhục, thành quả, tiếng tăm, được mất của họ sẽ mãi mãi được lưu giữ một cách minh bạch rõ ràng ở đó, để chờ đón một phán quyết cuối cùng thật chính xác và công bằng. Sự chấp nhất của họ cuối cùng sẽ được đền đáp. Trong khi đó, những người theo chủ nghĩa bi quan lịch sử, chẳng qua là kiên trì sự hợp nhất giữa "hoàn" và "nguyên", coi lịch sử là một vòng tròn luôn lặp đi lặp lại, họ là sự thụt lùi trong lúc không ngừng tiến lên, là sự đánh mất trong lúc không ngừng đạt được, vạn vật đều chỉ là công cốc.
Người Mã Kiều sẽ chọn "yuan" nào đây? Quy nguyên hay quy hoàn?
Hay là hoàn vốn dĩ chính là nguyên?
Mã Kiều là một nơi như thế, một ngôi làng nhỏ hầu như bị bỏ quên không thể tìm thấy trên bản đồ, có vài chục hộ dân chia thành hai thôn trên và dưới, có một mảnh ruộng và một dãy núi non để dựa vào. Mã Kiều có rất nhiều đá, có rất nhiều đất. Những hòn đá và đất đai này đã trải qua hàng vạn năm, dù bạn có trợn tròn mắt thế nào cũng không thấy được sự thay đổi của nó. Từng hạt bụi nhỏ của nó đều đang minh chứng cho sự vĩnh hằng; dòng nước không bao giờ ngừng chảy của nó đang vang lên âm thanh của hàng vạn năm trước; mà những giọt sương từ hàng vạn năm trước, bây giờ vẫn còn treo trên lá cỏ ven đường; ánh nắng từ hàng vạn năm trước, bây giờ vẫn chiếu khiến chúng ta mở không ra mắt — phía trước là một khoảng trắng lóa đang vù vù kéo đến.
Mặt khác, Mã Kiều tất nhiên không còn là Mã Kiều của ngày trước, thậm chí không còn là Mã Kiều của khoảnh khắc vừa nãy: một nếp nhăn xuất hiện, một sợi tóc bạc bay lất phất, một bàn tay gầy guộc mất đi thân nhiệt, mọi thứ diễn ra một cách thầm lặng không tiếng động. Từng khuôn mặt cứ hiện lên ở nơi này rồi lần lượt biến mất, trở thành một sự thật không bao giờ quay đầu lại nữa. Chỉ trên những khuôn mặt này, chúng ta mới có thể bàng hoàng phát hiện ra dấu vết thời gian đang trôi đi. Không có bất kỳ sức mạnh nào có thể khiến nó dừng lại. Không có bất kỳ sức mạnh nào có thể khiến những khuôn mặt này tránh khỏi sự chìm lấp vào lòng đất Mã Kiều — giống như từng nốt nhạc nhẹ nhàng tắt lịm trên dây đàn.