Lão Thông Bảo ngồi trên một tảng đá bên "đường bờ ao", chiếc tẩu thuốc dài để chéo bên người. Nắng sau tiết "Thanh Minh" đã rất mạnh, lưng lão Thông Bảo nóng hầm hập, như đang cõng một chậu lửa. Trên "đường bờ ao", những người Thiệu Hưng trên chiếc thuyền kéo sợi chỉ mặc một chiếc áo đơn vải lam, vạt áo mở rộng, cong người kéo, những hạt mồ hôi to như hạt đậu trên trán rơi xuống đất.

Nhìn người ta lao động vất vả như vậy, lão Thông Bảo cảm thấy người càng nóng hơn; nóng đến phát ngứa. Lão vẫn còn mặc chiếc áo bông cũ nát từ mùa đông, chiếc áo kép vẫn đang nằm trong tiệm cầm đồ, nào ngờ mới chỉ gần tiết "Thanh Minh" mà trời đã nóng đến thế.

"Trời đất thật sự thay đổi rồi!"

Lão Thông Bảo thầm nghĩ, rồi nhổ một bãi nước bọt đặc quánh. Trong dòng "Quan Hà" trước mặt, nước xanh biếc, thuyền bè qua lại cũng không nhiều, mặt nước như tấm gương chỗ này chỗ kia nổi lên mấy đường gợn sóng hoặc những vòng xoáy nhỏ, lúc ấy, bóng phản chiếu của bờ bùn và hàng cây dâu bên bờ đều rung rinh thành một mảng xám xịt. Nhưng sẽ không lâu đâu. Dần dần những bóng cây ấy lại hiện lên trên mặt nước, uốn lượn ngoằn ngoèo, trông như kẻ say rượu, lát sau, cuối cùng cũng đứng yên, vẫn là những bóng hình phản chiếu rất rõ nét. Những đầu cành như nắm đấm ấy đều đã đâm ra những chiếc lá non xanh biếc to bằng ngón tay nhỏ. Hàng dâu dày đặc này, dọc theo dòng "Quan Hà" nhìn mãi không thấy tận cùng. Ruộng đồng bây giờ chỉ còn những cục bùn khô nứt, vùng này hiện giờ là thế giới của cây dâu! Phía sau lưng lão Thông Bảo cũng là những rừng dâu lớn, thấp lè tè, tĩnh mịch, dưới ánh nắng nóng hầm hập, dường như những chiếc lá non trên "nắm đấm dâu" kia chỉ cần thêm một giây là sẽ lớn hơn một chút.

Cách chỗ lão Thông Bảo ngồi không xa, một tòa lầu xám trắng ngồi xổm bên "đường bờ ao", đó là nhà máy kén. Mười mấy ngày trước từng có quân đội đóng quân, bây giờ trên ruộng đồng phía đó còn để lại vài đoạn chiến hào ngắn. Lúc ấy ai cũng bảo lính Nhật sắp đánh vào, người giàu trong trấn đều bỏ chạy sạch; bây giờ quân đội lại rút đi, tòa nhà máy kén ấy vẫn cứ cửa đóng then cài, chờ đợi lúc kén xuân ra thị trường lại náo nhiệt một phen. Lão Thông Bảo cũng từng nghe con trai của Tiểu Trần lão gia trong trấn – Trần Đại thiếu gia nói rằng, năm nay Thượng Hải không yên ổn, các xưởng tơ đều đóng cửa, sợ rằng nhà máy kén ở đây cũng không mở được; nhưng lão Thông Bảo không chịu tin. Lão sống sáu mươi tuổi, năm tháng loạn lạc cũng trải qua vài lần, chưa từng thấy lá dâu xanh mướt lại bỏ không trên cây chờ đến lúc thành "lá khô" để mang cho dê ăn; trừ phi là "Tằm hoa" không tốt, nhưng đó là "quyền bính" của ông trời, ai có thể biết trước được?

"Mới chỉ gần Thanh Minh, trời đã nóng như vậy!"

Lão Thông Bảo nhìn những chiếc lá xanh biếc đâm chồi trên những nắm đấm dâu kia, trong lòng lại nghĩ như thế, đồng thời có vài phần kinh ngạc, có vài phần vui mừng. Lão nhớ khi mình còn là chàng trai trẻ hai mươi mấy tuổi, có một năm cũng gần tiết "Thanh Minh" là đã phải mặc áo kép, sau đó chính là "Tằm hoa hai mươi bốn phần", bản thân lão cũng lập gia đình trong năm đó. Lúc ấy, nhà lão đang "phát"; cha lão như một con bò già, cái gì cũng biết, cái gì cũng làm; ngay cả người ông lập nghiệp của lão, tuy từng nếm mùi khổ sở trong hang ổ giặc Tóc Dài, nhưng càng già lại càng cứng cỏi. Thời đó, Lão Trần lão gia qua đời chưa lâu, Tiểu Trần lão gia còn chưa hút thuốc phiện, "Trần lão gia nhà" cũng không giống dáng vẻ đáng thất vọng như bây giờ. Lão Thông Bảo tin rằng nhà mình và "Trần lão gia nhà" tuy một bên là dòng dõi danh gia vọng tộc, một bên chỉ là người làm ruộng, nhưng vận mệnh hai nhà dường như được sợi dây nào đó kéo lại. Không chỉ thời "giặc Tóc Dài làm loạn", ông nội lão Thông Bảo và Trần lão gia cùng bị giặc Tóc Dài bắt đi, cùng lăn lộn sáu bảy năm trong hang ổ giặc Tóc Dài, không chỉ hai người họ đồng thời trốn thoát khỏi doanh trại giặc Tóc Dài, mà còn lấy trộm được rất nhiều kim nguyên bảo của giặc Tóc Dài — người ta đến tận bây giờ vẫn nói như vậy; mà còn khi Lão Trần lão gia kinh doanh tơ lụa "phát" lên, nhà lão Thông Bảo nuôi tằm cũng năm nào cũng tốt, trong mười năm kiếm được hai mươi mẫu ruộng lúa và mười mấy mẫu đất trồng dâu, còn có một ngôi nhà bằng ba gian hai tầng. Lúc ấy, nhà lão Thông Bảo ở Đông Thôn được mọi người ghen tị, cũng giống như "Trần lão gia nhà" trong trấn là một trong những đại gia đình có số má. Nhưng sau đó, cả hai nhà đều không xong; lão Thông Bảo bây giờ đã không còn ruộng đất của mình, ngược lại còn nợ hơn ba trăm đồng, "Trần lão gia nhà" cũng đã sớm tiêu tàn. Người ta đều nói "quỷ giặc Tóc Dài" dưới âm phủ đã kiện một tiếng, Diêm Vương đòi "Trần lão gia nhà" trả lại của cải phi nghĩa kim nguyên bảo, cho nên mới lụi bại nhanh như vậy. Cái này, lão Thông Bảo cũng tin vài phần, không phải quỷ thần sai khiến, Tiểu Trần lão gia đang yên đang lành sao lại hút thuốc phiện?

Nhưng lão Thông Bảo chết cũng không nghĩ ra tại sao sự "lụi bại" của "Trần lão gia nhà" lại liên lụy đến nhà lão. Lão thực sự biết nhà mình chưa từng có được của cải phi nghĩa của giặc Tóc Dài. Tuy nghe lão già đã chết nói, dường như ông nội khi trốn khỏi doanh trại giặc Tóc Dài, không may đụng phải một tên giặc Tóc Dài tuần đường, lúc đó không còn cách nào, đành phải giết hắn, — đây là một cái "kết"! Nhưng từ khi lão Thông Bảo biết chuyện, nhà lão đã thay tên quỷ giặc Tóc Dài này lạy Phật niệm kinh đốt giấy tiền, không nhớ rõ đã bao nhiêu lần. Oan hồn nhỏ này, lý ra nên sớm đầu thai. Lão Thông Bảo tuy không nhớ rõ ông nội đã "làm người" thế nào, nhưng sự cần cù, trung hậu của cha, lão đều tận mắt chứng kiến; bản thân lão cũng là người quy củ, con trai A Tứ, con dâu Tứ Đại nương của lão, đều là người cần cù. Chỉ có con trai út A Đa tuổi còn trẻ, có vài phần "không biết mùi đời", nhưng bọn trẻ trâu phần lớn đều như vậy, không tính là "tướng phá gia chi tử"!

Lão Thông Bảo ngẩng khuôn mặt nhăn nheo vàng úa, đau khổ nhìn con sông trước mặt, những chiếc thuyền trên sông, và ruộng dâu hai bên bờ. Mọi thứ chẳng khác mấy so với khi lão hai mươi mấy tuổi, nhưng "thế giới" rốt cuộc đã thay đổi. Bản thân nhà lão cũng phải thường xuyên ăn lương thực phụ thay cơm, và lại nợ hơn ba trăm đồng.

Hu! Hu, hu, hu, —

Tiếng còi tàu đột nhiên truyền đến từ khúc quanh phía xa của lòng sông. Ngay phía đó, cũng là một nhà máy kén, nhìn xa xa mơ hồ có thể thấy "bờ kè" bằng đá chỉnh tề. Một chiếc tàu nhỏ chạy bằng động cơ dầu diesel oai vệ lái ra từ phía sau nhà máy kén, kéo theo ba chiếc thuyền lớn, lao thẳng về phía lão Thông Bảo. Mặt nước phẳng lặng đầy sông lập tức khuấy động những con sóng vỗ bì bõm, cùng lúc ập vào bờ bùn hai bên. Một chiếc "thuyền cởi trần" của dân quê vội vàng tấp vào bờ, người trên thuyền túm lấy rễ cây trên bờ bùn, cả thuyền và người dường như đang chơi xích đu ở đó. Tiếng máy tàu cành cạch và mùi dầu hôi, bay tán loạn trong cánh đồng xanh hòa bình này. Lão Thông Bảo đầy vẻ căm ghét, nhìn chiếc tàu nhỏ này tới, nhìn nó đi qua, cho đến khi lại rẽ một khúc cua, hu hu hu kêu mấy tiếng nữa, rồi không thấy đâu. Lão Thông Bảo từ trước đến nay đều căm thù những thứ như tàu nhỏ này của bọn quỷ tây! Lão chưa từng gặp quỷ tây, nhưng lão biết từ miệng cha mình rằng Lão Trần lão gia đã từng gặp quỷ tây: lông mày đỏ, mắt xanh, khi đi bộ hai chân thẳng tắp. Và Lão Trần lão gia cũng rất hận quỷ tây, thường nói "tiền đồng đều bị quỷ tây lừa mất cả rồi". Khi lão Thông Bảo nhìn thấy Lão Trần lão gia, lão mới chỉ tám chín tuổi, — bây giờ tất cả những gì lão nhớ về Lão Trần lão gia đều là nghe kể lại, nhưng khi nhớ đến câu "tiền đồng đều bị quỷ tây lừa mất cả rồi", lão dường như nhìn thấy vẻ mặt Lão Trần lão gia vuốt râu lắc đầu.

Quỷ tây lừa tiền đi thế nào, lão Thông Bảo không hiểu rõ lắm. Nhưng lão rất tin lời Lão Trần lão gia chắc chắn không sai. Và bản thân lão cũng nhìn rõ ràng rằng kể từ khi trong trấn có sợi tây, vải tây, dầu tây, — những loại hàng hóa tây này, hơn nữa trên sông lại có thêm tàu hơi nước nhỏ, những thứ sinh ra từ ruộng đồng của bản thân lão ngày một không đáng tiền, mà những thứ trong trấn lại ngày một đắt lên. Một phần gia sản cha để lại cứ thế nhỏ đi, biến thành không có gì, và bây giờ còn gánh nợ. Lão Thông Bảo hận quỷ tây không phải là không có lý do! Chủ trương kiên định này của lão, rất nổi tiếng trong làng xóm. Năm năm trước, có người bảo lão: triều đại lại đổi rồi, triều đại mới là muốn "đánh đổ" quỷ tây. Lão Thông Bảo không tin. Vì lão lên trấn thấy những thanh niên trẻ tuổi hô hào "đánh đổ quỷ tây" đều mặc quần áo quỷ tây. Lão nghĩ đám thanh niên này chắc chắn tư thông với quỷ tây, nhưng cố tình đến lừa dân quê. Sau đó quả nhiên không hô "đánh đổ quỷ tây" nữa, hơn nữa đồ đạc trong trấn ngày một đắt đỏ hơn, thuế má áp đặt lên người dân quê cũng ngày càng nhiều hơn. Lão Thông Bảo tin chắc đây đều là những kẻ cấu kết với quỷ tây làm ra.

Nhưng điều khiến lão Thông Bảo năm ngoái gần như tức đến phát bệnh, là kén cũng là giống tây bán được giá tốt; kén giống tây, một gánh đắt hơn mười mấy đồng. Lão Thông Bảo vốn dĩ vẫn hòa thuận với con dâu, trong chuyện này lại cãi nhau. Con dâu Tứ Đại nương năm ngoái đã muốn nuôi tằm giống tây. Con trai út cùng một phe với chị dâu nó, tên A Tứ kia tuy miệng không nói nhiều, trong lòng cũng muốn giống tây. Lão Thông Bảo không cãi lại họ, cuối cùng đành phải nhượng bộ. Bây giờ nhà lão có năm tờ giống tằm, chính là giống ta bốn tờ, giống tây một tờ.

"Thế giới thật sự càng thay đổi càng tệ! Qua vài năm nữa chúng nó đến lá dâu cũng muốn giống tây mất! Tao sống chán rồi!"

Lão Thông Bảo nhìn những cây dâu kia, trong lòng tự nhủ, cầm chiếc tẩu thuốc dài bên người căm hận đập vào cục bùn bên chân. Mặt trời bây giờ đang ở ngay đỉnh đầu lão, bóng của lão đổ trên mặt đất bùn, ngắn ngủn như một đoạn gỗ cháy đen, vẫn mặc chiếc áo bông rách, lão cảm thấy toàn thân nóng ran. Lão cởi khuy áo trên vạt, lại nắm lấy góc áo phẩy vài cái, đứng dậy đi về nhà.

Phía sau mảnh rừng dâu đó chính là ruộng lúa. Bây giờ phần lớn là những cục bùn khô nứt được lật lên chỉnh tề. Thỉnh thoảng cũng có trồng lương thực phụ, những bông cải dầu vàng óng như vàng tỏa ra mùi hương nồng nặc. Phía xa xa kia là một cụm nhà, chính là làng xóm nơi gia đình lão Thông Bảo đã ở ba đời, bây giờ trên những mái nhà đó đều đang tỏa lên làn khói bếp trắng.

Lão Thông Bảo từ trong rừng dâu bước ra, đến bờ ruộng, xoay người lại nhìn mảnh rừng dâu đang nảy ra những chiếc lá non xanh biếc. Đột nhiên ngoài cánh đồng kia nhảy nhót tới một cậu bé trai mười mấy tuổi, từ xa đã hét lên:

"Ông nội! Mẹ đợi ông ăn cơm trưa đấy!"

"Ồ —"

Lão Thông Bảo biết là cháu nội Tiểu Bảo, miệng đáp, vẫn nhìn mảnh rừng dâu kia. Mới chỉ gần tiết "Thanh Minh", lá dâu đã nhú ra như đầu ngón tay nhỏ xíu, cả đời lão chỉ mới thấy hai lần. Vụ tằm năm nay, xem ra là năm tốt. Ba tờ giống tằm, có thể thu được bao nhiêu kén nhỉ? Chỉ cần không giống năm ngoái, nợ nhà lão có lẽ có thể trả bớt được chút ít.

Tiểu Bảo đã chạy đến bên ông nội, cũng ngẩng khuôn mặt nhỏ nhìn nắm đấm dâu xanh như nhung kia; đột nhiên cậu bé nhảy lên vỗ tay hát rằng:

"Thanh Minh tước khẩu, xem Tằm nương nương vỗ tay!"①

①Đây là một loại thành ngữ kiểu ca dao về "việc tằm" ở vùng nông thôn nơi lão Thông Bảo sống. Cái gọi là "tước khẩu", chỉ lá dâu nhú ra như ngón tay; "Thanh Minh tước khẩu" nghĩa là gần tiết Thanh Minh lá dâu đã nhú ra to như vậy. "Xem" là tiếng địa phương, nghĩa tương đương với "nuôi" hoặc "dưỡng". Cả câu có nghĩa là gần tiết Thanh Minh lá dâu nảy lộc thì có thể dự đoán một năm được mùa, nên người nuôi tằm vỗ tay vui mừng. — Chú thích của tác giả.

Khuôn mặt nhăn nheo của lão Thông Bảo lộ ra nụ cười. Lão cảm thấy đây là một điềm lành. Lão đặt tay lên cái "đầu hòa thượng" của Tiểu Bảo xoa xoa, trong trái tim già nua bị nghèo khổ làm cho tê liệt của lão, hy vọng mới lại bừng lên.

Thời tiết tiếp tục ấm lên, ánh nắng mặt trời thúc đẩy những chiếc lá non hình ngón tay nhỏ trên những nắm đấm dâu kia nở ra, bây giờ đã to bằng lòng bàn tay nhỏ rồi. Rừng dâu xung quanh ngôi làng của nhà lão Thông Bảo dường như phát triển tốt hơn, nhìn từ xa như một tấm gấm xanh trải phẳng trên những hàng rào thấp lè tè, dày đặc, màu xám trắng. "Hy vọng" trong lòng lão Thông Bảo và những người nông dân nói chung từng chút một, ngày một mạnh mẽ hơn. Lệnh động viên việc tằm cũng được phát động trên khắp các mặt. Những dụng cụ nuôi tằm giấu trong nhà củi suốt một năm trời đều được mang ra cọ rửa sửa chữa. Bên cạnh con suối nhỏ chảy qua làng, những người phụ nữ và trẻ em trong làng đang nhung nhúc, làm việc, ồn ào, cười đùa.

Những người phụ nữ và trẻ em này đều không có sắc mặt khỏe mạnh lắm, — từ đầu xuân năm nay, họ đều chỉ ăn no một nửa; quần áo trên người họ, cũng chỉ là những bộ đồ rách nát cũ kỹ. Thực sự tình cảnh của họ chẳng khá hơn ăn mày là mấy. Nhưng tinh thần của họ đều không tệ chút nào. Họ có sức chịu đựng rất lớn, lại có ảo tưởng rất lớn. Mặc dù họ đều gánh khoản nợ ngày càng tăng, nhưng cái đầu đơn giản của họ luôn nghĩ như vậy: chỉ cần Tằm hoa tốt, là được rồi! Họ tưởng tượng đến một tháng sau những chiếc lá dâu xanh mướt kia sẽ biến thành những kén tằm trắng như tuyết, rồi lại biến thành những đồng tiền tây kêu đinh đinh đang đang, họ mặc dù trong bụng đói đến mức kêu òng ọc, nhưng cũng không nhịn được muốn cười.

Trong số những người phụ nữ này cũng có con dâu lão Thông Bảo là Tứ Đại nương và đứa nhỏ Tiểu Bảo mười hai tuổi. Hai mẹ con này đã rửa sạch những chiếc "Đoàn biển" và "Đan tằm"① kia, ngồi trên tảng đá bên suối nhỏ vén góc áo vải lau mồ hôi trên mặt —

①Ở quê lão Thông Bảo gọi vật bằng tre to như cái mặt bàn tròn, cực giống một cái đĩa là "Đoàn biển"; lại có loại hơi nhỏ và đáy đan thành lưới hình lục giác, gọi là "Đan", tiếng địa phương đọc như "đạp"; khi tằm mới thu nảy, nuôi trong "Đan", gọi là "Đan tằm", đó là loại đã dán giấy; loại giấy này gọi chung là "giấy hồ đan". — Chú thích của tác giả.

"Tứ A tẩu! Năm nay nhà các người cũng xem (nuôi) giống tây à?"

Trong đám phụ nữ bên kia suối có một cô gái khoảng hai mươi tuổi hét qua suối. Tứ Đại nương nhận ra là em gái của Lục Phúc Khánh, người hàng xóm đối diện bên kia suối, tên là Lục Bảo. Tứ Đại nương lập tức nhướng đôi lông mày rậm lên, dường như đang muốn tìm người cãi nhau mà hét lên:

"Đừng đến hỏi tôi! Ông nội làm chủ đấy! — Cha của Tiểu Bảo chết cũng không chịu, chỉ xem có một tờ giống tây! Lão lẩm cẩm hễ nghe mang một chữ tây là như nhìn thấy kẻ thù bảy đời! Tiền tây, cũng là tây, lão ta lại đòi lấy!"

Những người phụ nữ bên suối nhỏ nghe thấy đều cười rộ lên. Lúc này có một thanh niên tráng kiện đang đi ngang qua sân phơi lúa nhà họ Lục bên kia bờ, chạy đến bên suối, bước lên cây "cầu" hình thù sơ khai ghép từ bốn khúc gỗ đặt song song chắn ngang mặt suối. Tứ Đại nương nhìn thấy, liền bỏ qua vấn đề "giống tây", hét lớn:

"Đa đệ! Đến giúp tôi bê đồ đi! Những cái biển này, ngấm nước vào, nặng như chó chết ấy!"

Thanh niên A Đa cũng không mở miệng, đi đến cầm năm sáu cái "Đoàn biển", ướt sũng đội trên đầu, nhưng lại để trống hai tay, vung vẩy như chèo thuyền, rồi đi mất. Cái cậu A Đa này khi vui lên, việc gì cũng chịu làm, gặp phụ nữ trong cùng làng gọi cậu ta giúp bê cái gì nặng, hoặc xuống suối mò cái gì, cậu ta đều chịu; nhưng hôm nay cậu ta có vẻ hơi không vui, cho nên chỉ đội năm sáu cái "Đoàn biển" đi, nhưng lại để trống hai tay. Những người phụ nữ kia nhìn cậu ta đội một chồng "Biển" trông như cái nón lá to đặc biệt, uốn éo eo, bắt chước dáng đi của phụ nữ trong trấn, lại đều cười rộ lên, vợ của Lý Căn Sinh hàng xóm sát vách nhà lão Thông Bảo là Hà Hoa vừa cười, vừa gọi:

"Gọi tôi một tiếng nghe êm tai, tôi sẽ mang cho cô."

A Đa cũng cười đáp, vẫn đi. Trong chớp mắt đã đến hiên nhà mình, liền đặt những cái "Đoàn biển" trên đầu xuống mép hiên.

"Vậy thì, gọi cậu một tiếng con nuôi!"

Hà Hoa nói xong liền cười lớn, khuôn mặt trắng trẻo nổi bật nhưng lại dẹt một cách kỳ quặc của cô ta nhìn vào dường như chỉ có một cái miệng rộng và đôi mắt nhỏ híp lại như hai sợi chỉ. Cô ta vốn là nô tỳ nhà người ta trong trấn, gả cho ông già nửa mùa Lý Căn Sinh cả ngày mặt mũi ủ rũ không nói năng gì chưa đầy nửa năm, nhưng chuyện cô ta yêu đương và đùa giỡn với đàn ông đã rất nổi tiếng trong làng.

"Đồ không biết xấu hổ!"

Đột nhiên trong đám phụ nữ bên kia suối có người nhẹ nhàng mắng một câu. Đôi mắt nhỏ của Hà Hoa lập tức mở to, giận dữ hét:

"Mắng đứa nào? Có bản lĩnh thì mắng vào mặt, đừng có trốn!"

"Mày quản được tao à? Đá một cước vào đầu quan tài, người chết trong bụng tự biết: tao cứ mắng cái loại đĩ thõa không biết xấu hổ đó!"

Bên kia suối lập tức mắng lại, đó chính là Lục Bảo, một cô gái lớn nghịch ngợm nổi tiếng trong làng.

Thế là dưới sự chửi bới qua lại, hai bên lại tạt nước. Những người phụ nữ thích gây chuyện cũng chen vào giữa giúp bên này giúp bên kia. Lũ trẻ cười hét điên cuồng. Tứ Đại nương là người già dặn, xách "Đan tằm" của mình, gọi Tiểu Bảo, tự mình về nhà. A Đa đứng bên hiên nhìn cười. Cậu ta biết tại sao Lục Bảo lại cãi nhau với Hà Hoa; cậu ta nhìn thấy cô nàng "đanh đá" Lục Bảo bị mắng, ngược lại cảm thấy rất vui.

Lão Thông Bảo vác một chiếc "Đài tằm"① từ trong nhà ra, mấy cái thanh gỗ của thứ hình ba cạnh này đã bị mối trắng ăn rồi, sợ không chắc, cần phải sửa chữa một chút. Nhìn thấy A Đa đứng đó cười hì hì nhìn đám phụ nữ bên ngoài cãi nhau, sắc mặt lão Thông Bảo liền sầm lại. Cậu con trai út "Đa đầu" này của lão không đứng đắn, lão biết. Điều khiến lão không vui nhất, là Đa cũng cười cười nói nói với Hà Hoa hàng xóm. "Con chó cái đó là Bạch Hổ tinh, đụng vào nó là phải tán gia bại sản", — lão Thông Bảo thường cảnh cáo con trai út mình như thế.

①"Đài tằm" là giá gỗ hình ba cạnh có thể gập lại, trông giống như ba cái thang nối liền vào một chỗ; ở giữa chia bảy tám ngăn, mỗi ngăn có thể đặt một đoàn biển. — Chú thích của tác giả.

"A Đa! Tay không ngắm cảnh à? A Tứ ở phía sau đang tết "Chuỗi đầu"② đấy, mày đi giúp nó!"

②"Chuỗi đầu" cũng là tiếng địa phương, là rơm bện thành, tằm làm kén trên đó. — Chú thích của tác giả.

Lão Thông Bảo gầm lên như một con chó điên, đôi mắt đỏ rực nhìn chằm chằm vào người A Đa, cho đến khi A Đa bước vào trong nhà, không nhìn thấy nữa, lão Thông Bảo mới cầm chiếc "Đài tằm" kia lại kiểm tra kỹ lưỡng, chậm rãi bắt đầu sửa chữa. Nghề mộc, lão Thông Bảo những năm đầu đời từng biết; nhưng gần đây lão già rồi, ngón tay không có sức, lão sửa một hồi, ngẩng đầu lên thở dốc, lại nhìn ba tờ giống tằm treo trên sào trúc trong nhà.

Tứ Đại nương đang dán "Đan tằm" ở mép hiên. Năm ngoái bọn họ vì muốn tiết kiệm mấy trăm văn tiền, đã mua báo cũ về dán. Lão Thông Bảo đến tận bây giờ vẫn nói là vì dùng báo — không quý trọng chữ nghĩa, nên năm ngoái Tằm hoa của họ không tốt. Năm nay cố tình cả nhà bớt một bữa cơm, tiết kiệm tiền mua "giấy hồ đan" về. Tứ Đại nương dán lớp giấy màu vàng ngỗng kiên cố kia rất phẳng phiu, sau đó lại dán theo kiểu chữ phẩm lên ba tờ giấy hoa nhỏ — đó là mua cùng với "giấy hồ đan", một tờ in hoa văn là "Tụ bảo bồn", hai tờ kia đều là người tay cầm cờ nhọn cưỡi trên lưng ngựa, nghe nói là "Tằm hoa thái tử".

"Tứ Đại nương! Cha cô làm người môi giới vay ba mươi đồng, chỉ mua được hai mươi gánh lá. Ngày kia gạo lại ăn hết rồi, tính sao đây?"

Lão Thông Bảo thở hổn hển ngẩng đầu lên từ công việc của mình, nhìn Tứ Đại nương. Ba mươi đồng đó là lãi suất hai phân rưỡi mỗi tháng. Cũng may có cha của Tứ Đại nương là Trương Tài Phát làm người môi giới, chủ nợ cũng chính là chủ của Trương Tài Phát "làm việc thiện", mới chỉ lấy lãi suất hai phân rưỡi một tháng. Điều kiện là sau khi xong việc tằm thì trả hết cả gốc lẫn lãi.

Tứ Đại nương mang những chiếc "Đan tằm" đã dán xong ra phơi dưới ánh mặt trời, dường như giận dỗi nói:

"Đều mua lá cả! Lại dư ra như năm ngoái —"

"Nói cái gì thế! Cô lại đi nói gở trước à! Năm nào cũng giống năm ngoái sao? Nhà mình chỉ có mười mấy gánh lá; năm tờ bố tử (giống tằm), mười mấy gánh lá đủ sao?"

"Ồ, ồ; ông lúc nào cũng đúng! Tôi chỉ biết là có gạo thổi cơm, không có gạo thì nhịn đói!"

Tứ Đại nương giận dữ đáp trả; vì vấn đề "giống tây" kia, đến tận bây giờ cô vẫn thường xuyên cãi nhau với lão Thông Bảo.

Lão Thông Bảo tức đến mặt tím ngắt. Hai người từ đó không nói với nhau câu nào nữa.

Nhưng thời kỳ "thu tằm" ngày một tiến gần. Ngôi làng nhỏ với hai ba mươi hộ này đột nhiên hiện ra một sự căng thẳng lớn, quyết tâm lớn, nỗ lực lớn, đồng thời lại là hy vọng lớn. Người ta dường như đến đói bụng cũng quên mất. Gia đình lão Thông Bảo vay chỗ này một chút, thiếu chỗ kia một chút, vậy mà cũng ngày một qua ngày. Cũng không chỉ gia đình lão Thông Bảo, trong làng nhà nào còn giữ được hai ba đấu gạo trong nhà cơ chứ! Thu hoạch mùa thu năm ngoái tuy cũng khá, nhưng địa chủ, chủ nợ, thuế chính, quyên góp tạp nham, tầng tầng lớp lớp bóc lột, đã sớm sạch bách. Bây giờ hy vọng duy nhất của họ chính là tằm xuân, mọi khoản vay mượn tạm thời đều chỉ đích danh là trả trong "vụ thu hoạch tằm xuân" này.

Họ đều mang tâm trạng vừa tràn đầy hy vọng vừa vô cùng sợ hãi để chuẩn bị cho trận đại quyết chiến tằm xuân này!

Tiết "Cốc Vũ" ngày một gần. "Bố tử" của hai ba mươi hộ trong làng đều ẩn hiện màu xanh. Khi những người phụ nữ gặp nhau trên sân phơi lúa, đều vội vàng với giọng điệu vừa lo lắng vừa vui vẻ bảo nhau rằng:

"Nhà Lục Bảo sắp 'ổ giống'① rồi kìa!" —

①"Ổ giống" cũng là thói quen ở quê lão Thông Bảo; giống tằm sau khi chuyển sang màu xanh thì phải mang dán vào da thịt ủ, khoảng ba bốn ngày sau, tằm kiến nở ra, là có thể "thu tằm". Việc này do phụ nữ làm. "Ổ" là tiếng địa phương, nghĩa là "ủ". — Chú thích của tác giả.

"Hà Hoa nói nhà cô ta ngày mai là 'ổ' rồi. Có nhanh thế sao!"

"Hoàng đạo sĩ đi đo một chữ, năm nay lá xanh sẽ đắt đến bốn đồng tây một gánh!"

Tứ Đại nương nhìn năm tờ "Bố tử" của nhà mình. Không đúng! Mảng chấm nhỏ như hạt mè đen kia vẫn đen ngòm, không thấy bóng xanh. Chồng cô là A Tứ mang ra chỗ sáng nhìn kỹ, cũng không tìm ra mấy điểm "xanh" nổi lên. Tứ Đại nương rất lo lắng.

"Cô cứ 'ổ' trước đi! Giống Dư Hàng này, có khi là chậm hơn một chút đấy."

A Tứ nhìn vợ, miễn cưỡng tự an ủi. Tứ Đại nương bĩu môi không trả lời.

Lão Thông Bảo khóc mếu khuôn mặt già nua nhăn nheo, không nói gì, trong lòng lại thấy không ổn.

May mà qua một ngày nữa, Tứ Đại nương lại cẩn thận nhìn "Bố tử" kia, chà, có mấy chỗ chuyển sang màu xanh rồi! Hơn nữa màu xanh rất có sắc thái. Tứ Đại nương lập tức nói với chồng, nói với lão Thông Bảo, Đa đầu, cũng nói với đứa con trai Tiểu Bảo của cô. Cô liền mang những tờ bố tử đó dán vào da thịt ủ trước ngực, ngồi tĩnh lặng như đang ôm đứa trẻ bú sữa, không dám động đậy nhiều. Ban đêm, cô ôm năm tờ "Bố tử" đó vào trong chăn, đuổi A Tứ sang ngủ chung giường với Đa đầu. Những con tằm trên "Bố tử" dày đặc dán vào da thịt, ngứa ngáy lạ thường; Tứ Đại nương rất vui, lại có chút sợ hãi, khi cô mang thai lần đầu thai nhi cử động trong bụng, cô cũng nửa kinh nửa hỷ như vậy!

Cả nhà đều thấp thỏm không yên lại rất phấn khích chờ đợi "thu tằm". Chỉ có Đa đầu là ngoại lệ. Cậu ta nói: năm nay Tằm hoa nhất định tốt, nhưng muốn phát tài thì mệnh không có. Lão Thông Bảo mắng cậu ta lắm mồm, cậu ta vẫn cứ muốn nói.

Phòng tằm đã dọn dẹp xong. Ngày thứ hai sau khi "ổ giống", lão Thông Bảo lấy một củ tỏi lớn bôi lên một ít bùn, đặt ở góc tường phòng tằm; cũng là thông lệ hàng năm, nhưng lần này lão Thông Bảo càng thành kính hơn, tay cũng run rẩy. Năm ngoái họ "bói"① rất linh nghiệm. Nhưng "linh nghiệm" năm ngoái đó, bây giờ lão Thông Bảo nghĩ cũng không dám nghĩ.

①Dùng củ tỏi để "bói" Tằm hoa tốt hay không, là mê tín ở quê lão Thông Bảo. Trước khi thu tằm hai ba ngày, lấy tỏi bôi bùn đặt trong phòng tằm, đến ngày thu tằm lấy ra xem, lá tỏi nhiều chủ tằm chín, ít thì không chín. — Chú thích của tác giả.

Bây giờ trong làng nhà nào cũng đang "ổ giống". Trên sân phơi lúa và bên suối nhỏ lập tức vắng bóng những người phụ nữ kia. Một "lệnh giới nghiêm" cũng vô hình trung được ban hành: những nông dân bình thường có thân thiết đến mấy, cũng không qua lại; khách khứa đến xung phạm Tằm thần không phải chuyện đùa! Họ nhiều nhất chỉ nói chuyện thấp giọng một hai câu trên sân phơi lúa rồi bỏ đi. Đây là một mùa "thần thánh".

Trên năm tờ bố tử nhà lão Thông Bảo cũng có vài con "Ô nương"② nhúc nhích rồi. Thế là không khí cả nhà, đột nhiên căng thẳng. Đó chính là một ngày trước tiết "Cốc Vũ". Tứ Đại nương liệu rằng có thể vượt qua được ngày tiết "Cốc Vũ"① đó. Bố tử không cần phải "ổ" nữa, rất cẩn thận đặt trong "phòng tằm". Lão Thông Bảo lén nhìn củ tỏi nằm dưới góc tường kia, trong lòng lão nhảy thót lên. Trên củ tỏi đó chỉ mới có một hai mầm xanh! Lão Thông Bảo không dám nhìn thêm, trong lòng cầu khẩn trưa ngày kia sẽ có nhiều nhiều mầm xanh hơn nữa —

②Ở quê lão Thông Bảo gọi tằm kiến mới sinh là "Ô nương"; đây cũng là tiếng địa phương. — Chú thích của tác giả.

①Theo thói quen ở quê lão Thông Bảo, "thu tằm" — tức là thu tằm kiến, phải tránh ngày tiết "Cốc Vũ", trước hay sau đều được, nhưng không thể đúng vào ngày "Cốc Vũ". Lý do gì, thì không biết. — Chú thích của tác giả.

Cuối cùng ngày "thu tằm" cũng đến. Tứ Đại nương tâm thần bất định vo gạo thổi cơm, luôn nhìn xem hơi nóng trên nồi cơm có bốc thẳng lên không. Lão Thông Bảo lấy hương nến đã mua sẵn ra thắp lên, cung kính đặt trước bàn thờ Táo quân. A Tứ và A Đa đi ra ruộng hái hoa dại. Tiểu Bảo giúp cắt cỏ bấc đèn thành những mảnh vụn, lại bóp nát hoa dại đã hái về. Mọi thứ đã chuẩn bị đầy đủ, mặt trời cũng gần đứng bóng, hơi nước trên nồi cơm phụt phụt bốc thẳng lên, Tứ Đại nương lập tức nhảy dựng lên, cài "Tằm hoa"② và một đôi lông ngỗng lên tóc, rồi đến "phòng tằm". Lão Thông Bảo cầm đòn cân, A Tứ cầm những cánh hoa dại đã vò nát và mảnh vụn cỏ bấc đèn. Tứ Đại nương dỡ "bố tử" ra, liền cầm những mảnh hoa dại và vụn cỏ bấc đèn từ tay A Tứ rắc lên "bố tử", lại nhận lấy đòn cân trong tay lão Thông Bảo, vắt "bố tử" lên đòn cân, rồi rút chiếc lông ngỗng trên tóc nhẹ nhàng phẩy lên "bố tử"; cánh hoa dại, vụn cỏ bấc đèn, cùng với "Ô nương", đều được phẩy xuống "đan tằm" kia. Một tờ, hai tờ, ... đều đã phẩy xong; tờ cuối cùng là giống tây, thì thu vào một cái "đan tằm" khác. Cuối cùng, Tứ Đại nương lại rút đóa "Tằm hoa" trên tóc, cùng với lông ngỗng cắm lên mép "đan tằm" —

②"Tằm hoa" là một loại hoa giấy, đã mua sẵn từ trước. Những nghi thức mê tín này, mỗi nơi mỗi khác một chút. — Chú thích của tác giả.

Đây là một nghi thức long trọng! Nghi thức truyền lại từ ngàn đời! Cái đó ví như lễ thề xuất quân, sau đó liền phải bắt đầu một tháng trời đối mặt với thời tiết khắc nghiệt và vận rủi cũng như một trận đại quyết chiến ngày đêm không nghỉ với cái gì đó không biết!

"Ô nương" nhúc nhích trong "đan tằm", dáng vẻ vô cùng tráng kiện; màu đen đó cũng rất đúng đường lối. Tứ Đại nương và lão Thông Bảo bọn họ đều yên tâm thở phào nhẹ nhõm. Nhưng khi lão Thông Bảo lén lút cầm củ tỏi "vận mệnh" kia lên xem, sắc mặt lão lập tức thay đổi! Trên củ tỏi chỉ mới có ba bốn mầm non! Trời ơi! Chẳng lẽ lại giống năm ngoái?

Ba

Nhưng củ tỏi "vận mệnh" kia lần này lại không linh nghiệm. Tằm nhà lão Thông Bảo vô cùng tốt! Tuy lúc tằm đầu miên, nhị miên liên tiếp âm u mưa gió, khí hậu dường như còn lạnh hơn cả gần tiết "Thanh Minh", nhưng những "bé cưng" đó đều rất tráng kiện.

Tằm của những nhà khác trong làng cũng không tệ. Niềm vui căng thẳng lan tỏa khắp làng, dường như tiếng nước chảy róc rách trong con suối nhỏ cũng giống như tiếng cười trong trẻo vậy. Chỉ có nhà Hà Hoa là ngoại lệ. Nhà cô ta nuôi một tờ "bố tử", nhưng "xuất hỏa"① chỉ cân được hai mươi cân; lúc sắp đến "đại miên", người ta còn nhìn thấy người chồng Lý Căn Sinh mặt mũi ủ rũ không nói một lời đổ bỏ ba "đan tằm" xuống con suối nhỏ đó —

①"Xuất hỏa" cũng là tiếng địa phương, chỉ "tam miên" sau "nhị miên"; vì lúc "miên" thời gian đặc biệt ngắn, cho nên gọi là "xuất hỏa". — Chú thích của tác giả.

Chuyện này, khiến cho phụ nữ toàn làng đặc biệt "giới nghiêm" với nhà Hà Hoa. Họ cố tình tránh đường, không đi qua cửa nhà Hà Hoa, nhìn thấy bóng dáng Hà Hoa hay người chồng im hơi lặng tiếng của cô ta từ xa là vội vàng tránh xa; những người may mắn này chỉ sợ nhìn Hà Hoa bọn họ một cái hoặc nói nửa câu chuyện là lây phải vận rủi!

Lão Thông Bảo nghiêm cấm con trai út Đa đầu nói chuyện với Hà Hoa. — "Mày còn nhiều lời với cái thứ đó, tao sẽ tố cáo mày nghịch tử!" Lão Thông Bảo đứng ngoài hiên hét lớn, cố tình để cho Hà Hoa bọn họ nghe thấy.

Tiểu Bảo cũng nhận được lời dặn dò nghiêm khắc, không được chạy đến trước cửa nhà Hà Hoa, không được nói chuyện với họ.

A Đa như một người điếc phớt lờ những lời càm ràm sớm tối của ông già, trong lòng cậu lại thầm cười. Cả nhà chỉ có cậu ta không mấy tin vào những điều kiêng kỵ ma quỷ kia. Nhưng cậu ta cũng không nói chuyện với Hà Hoa, cậu ta bận đến mức không kịp làm gì.

"Đại miên" bắt được khoảng ba trăm cân, cả gia đình lão Thông Bảo kể cả Tiểu Bảo mười hai tuổi, đều hai ngày hai đêm không chợp mắt. Tằm tốt hiếm thấy, lão Thông Bảo sống sáu mươi tuổi nhớ lại chỉ có hai lần là giống hệt, một lần chính là năm lão lập gia đình, một lần nữa là năm A Tứ chào đời. Sau "đại miên" những "bé cưng" ngày đầu tiên đã ăn bảy gánh lá, con nào con nấy xanh mướt cuồn cuộn tráng kiện, nhưng cả nhà lão Thông Bảo đều gầy đi một vòng, đôi mắt mất ngủ đầy những tia máu.

Ai mà đoán được những "bé cưng" này trước khi lên núi còn phải ăn bao nhiêu lá. Lão Thông Bảo và con trai A Tứ bàn bạc:

"Trần Đại thiếu gia không cho vay được, hay là lại cầu chủ của Tài Phát?"

"Đầu ruộng vẫn còn mười gánh lá, đủ một ngày."

A Tứ đáp, nó thực sự là không chống đỡ nổi nữa, đôi mí mắt của nó như nặng hàng trăm cân, chỉ muốn khép lại. Lão Thông Bảo lại không kiên nhẫn nổi nữa, giận dữ quát:

"Nói mê sảng cái gì! Mới chỉ ăn tằm già được hai ngày thôi. Ngày mai không tính, vẫn phải ăn ba ngày nữa, còn cần ba mươi gánh lá, ba mươi gánh!"

Lúc này trên sân phơi lúa bên ngoài đột nhiên ồn ào tiếng người, A Đa áp tải năm gánh lá mới chuyển đến. Thế là cuộc trò chuyện của lão Thông Bảo và A Tứ bị cắt ngang, đều ra ngoài "tuốt lá". Tứ Đại nương cũng vội vàng từ trong phòng tằm chui ra. Nhà họ Lục bên kia suối nuôi tằm không nhiều, cô gái lớn Lục Bảo kia tranh thủ được thời gian, cũng đến giúp. Lúc đó đầy trời sao, có chút gió nhẹ, trước làng sau làng đều truyền đến tiếng hò hét và cười đùa đứt quãng, xen giữa có một giọng nói thô bạo quát:

"Giá lá tăng vọt rồi! Chiều nay trong trấn mở giá bốn đồng tây một gánh!"

Lão Thông Bảo nghe được, trong lòng lo lắng không thôi. Bốn đồng một gánh, ba mươi gánh là mất một trăm hai mươi đồng rồi, lão lấy đâu ra nhiều tiền thế này! Nhưng nghĩ đến kén tổng cộng có thể thu hơn năm trăm cân, dù tính năm mươi đồng một trăm cân, cũng có chừng hai trăm rưỡi, lão lại nhẹ lòng một chút. Phía bên kia trong đám người "tuốt lá" đột nhiên lại có một giọng nói nhỏ nhẹ:

"Nghe nói đường phía đông không ổn, xem ra giá lá không tăng được bao nhiêu đâu!"

Lão Thông Bảo nhận ra giọng nói này là Lục Bảo nhà họ Lục. Điều này khiến trong lòng lão lại nhẹ nhõm hơn chút.

Lục Bảo kia và A Đa cùng đứng bên một cái giỏ "tuốt lá". Trong ánh sao mờ mờ ảo ảo, cô ta và A Đa đứng rất gần. Đột nhiên cô ta cảm thấy dưới sự che chắn của "thanh cành"①, có một bàn tay véo vào đùi mình. Dường như biết là ai véo, cô ta nhịn không cười, cũng không làm ầm lên. Bất thình lình bàn tay đó lại sờ vào ngực cô, Lục Bảo giật bắn người, kinh ngạc hét lên một tiếng: —

①"Thanh cành" cũng là tiếng địa phương, chỉ những cành dâu mang theo lá đó. Thông thường hái lá là cắt liền theo cành. — Chú thích của tác giả.

"Ái chà!"

"Chuyện gì thế?"

Tứ Đại nương đang tuốt lá cùng cái giỏ hỏi, ngẩng đầu lên. Lục Bảo cảm thấy mặt mình nóng hầm hập, cô ta lén lút lườm A Đa một cái, rồi vội vàng cúi đầu, tuốt lá thật nhanh, vừa đáp:

"Không có gì. Chắc là con sâu róm chích con một cái."

A Đa cắn chặt môi thầm cười. Mặc dù trong nửa tháng nay cũng là ăn no nửa bữa và ngủ ít, cũng gầy đi nhiều, nhưng tinh thần cậu vẫn rất sung mãn. Nỗi lo âu kiểu lão Thông Bảo, cậu ta vĩnh viễn không bao giờ có. Cậu ta không bao giờ tin rằng chỉ dựa vào một vụ tằm tốt hay mùa màng bội thu, họ có thể trả hết nợ rồi có ruộng đất của riêng mình; cậu ta biết chỉ dựa vào làm việc cần cù, cho dù làm đến gãy xương sống cũng không thể lật mình được. Nhưng cậu ta vẫn vui vẻ làm việc, cậu ta cảm thấy đây cũng là một niềm vui, cũng giống như tán tỉnh Lục Bảo vậy.

Sáng hôm sau, lão Thông Bảo liền đến trấn nghĩ cách vay tiền mua lá. Trước khi đi, lão bàn bạc kỹ với Tứ Đại nương, quyết định đem mảnh đất trồng dâu sản xuất mười lăm gánh lá của nhà lão ra thế chấp. Đây là tài sản cuối cùng của nhà lão.

Lá lại mua được ba mươi gánh. Khi mười gánh đầu tiên của đợt đầu được chuyển đến, những "bé cưng" tráng kiện kia đã đói nửa giờ rồi. Những "bé cưng" nhọn cái miệng nhỏ, lắc trái lắc phải, Tứ Đại nương nhìn mà xót xa. Lá được trải lên, lập tức trong phòng tằm đầy tiếng sột soạt, người nói chuyện cũng không nghe rõ lắm. Chẳng mấy chốc, những "Đoàn biển" kia lập tức lại trắng xóa, thế là lại trải lên một lớp lá dày. Người ta chỉ riêng việc "lên lá" cũng đã bận đến mức không thở nổi. Nhưng đây là năm phút cuối cùng rồi. Lại hai ngày nữa, "bé cưng" có thể lên núi. Người ta vắt kiệt sức lực còn lại ra làm đến chết thì thôi.

A Đa tuy ba ngày ba đêm liên tiếp không ngủ, nhưng vẫn chưa thấy mệt mỏi mấy. Đêm đó, cứ để cậu ta một mình trông coi "phòng tằm" nửa đêm đầu, để lão Thông Bảo cũng như vợ chồng A Tứ đi nghỉ một chút. Đó là một đêm trăng đẹp, hơi lạnh một chút. Trong phòng tằm đốt một đốm lửa nhỏ. A Đa canh qua canh hai, lên lá lần thứ hai, liền ngồi xổm bên cạnh đốm "lửa" kia nghe những "bé cưng" sột soạt ăn lá. Dần dần mí mắt cậu khép lại. Mơ màng nghe tiếng cửa, mí mắt A Đa giật giật, mở mắt ra nhìn, rồi lại khép lại. Trong tai cậu vẫn nghe thấy tiếng sột soạt và tiếng kỳ lạ xoàn xoạt. Bất thình lình một cú loạng choạng, đầu cậu va vào đầu gối, cậu giật mình tỉnh giấc, vừa vặn nghe tiếng rèm sậy phòng tằm vỗ phạch một tiếng, dường như còn thấy bóng người lóe lên. A Đa lập tức nhảy dựng lên, ra ngoài nhìn, cửa đang mở, dưới ánh trăng trên sân phơi lúa có một người đang đi về phía suối. A Đa như bay nhảy ra ngoài, chưa nhìn rõ người đó là ai, đã túm lấy người đó ném xuống đất. Cậu khẳng định đây là một tên trộm.

"Đa đầu! Đánh chết tao cũng không trách mày, chỉ cầu mày đừng nói ra!"

Là giọng Hà Hoa, khi A Đa nhận ra thì không kìm được lông tơ toàn thân dựng đứng cả lên. Dưới ánh trăng cậu lại nhìn thấy đôi mắt tròn nhỏ trên khuôn mặt trắng dẹt kỳ quặc kia nhìn chằm chằm vào cậu. Nhưng vẻ sợ hãi trong đôi mắt đó cũng không có. A Đa hừ một tiếng, liền hỏi:

"Mày trộm cái gì?"

"Tao trộm bé cưng của nhà mày!"

"Ném đi đâu rồi?"

"Tao ném xuống suối rồi!"

A Đa lúc này cũng đổi sắc mặt. Cậu mới biết ác ý của người phụ nữ này là muốn xung khắc "bé cưng" nhà cậu.

"Mày thật độc ác! Nhà tao và nhà mày đâu có thù oán gì!"

"Không có à? Có, có! Nhà tao tự quản Tằm hoa không tốt, nhưng không hại ai, bọn mày đều là người tốt! Bọn mày sao lại coi tao như hổ trắng, nhìn thấy tao từ xa là quay mặt đi? Bọn mày không coi tao là người!"

Người phụ nữ đó nói xong liền bò dậy, vẻ mặt còn đáng sợ hơn bất cứ thứ gì. A Đa nhìn chằm chằm người phụ nữ đó một hồi lâu, mới nói:

"Tao không đánh mày, đi đi!"

A Đa không ngoảnh đầu lại chạy về nhà, vẫn trông coi trong "phòng tằm". Cậu hoàn toàn không buồn ngủ nữa. Cậu nhìn những "bé cưng" kia, đều tốt cả. Cậu không hề nghĩ Hà Hoa đáng ghét hay đáng thương, nhưng cậu không thể quên được những lời nói kia của Hà Hoa; cậu cảm thấy giữa người với người có chỗ nào đó vĩnh viễn không đúng, nhưng cậu không thể nghĩ ra là chỗ nào, hoặc tại sao. Lát sau, cậu liền quên hết mọi thứ. "Bé cưng" tráng kiện, như có phép thuật ăn mãi ăn mãi, vĩnh viễn không bao giờ no!

Sau đó cho đến khi phương đông sắp hửng sáng, không xảy ra sự cố gì. Lão Thông Bảo và Tứ Đại nương đến thay A Đa, họ mang những "bé cưng" dần dần trắng người mà ngắn lại kia soi dưới ánh sáng, xem là "có thông hay không". Trái tim họ bị niềm vui làm phình to ra. Nhưng khi mặt trời lên, Tứ Đại nương đi ra suối xách nước, lại nhìn thấy Lục Bảo chạy tới với khuôn mặt nghiêm trọng, lén lút hỏi:

"Đêm qua qua canh hai, chưa đến canh ba, tao từ xa nhìn thấy cái thứ đĩ thõa đó từ nhà mày chạy ra, A Đa đi theo phía sau, bọn họ đứng ở đây nói chuyện cả buổi trời! Tứ A tẩu! Sao nhà các người không quản sự việc hả?"

Sắc mặt Tứ Đại nương lập tức thay đổi, không nói một câu, xách thùng nước liền về nhà, trước tiên nói với chồng, rồi nói với lão Thông Bảo. Cái thứ này dám lẻn vào "phòng tằm" nhà người ta, còn ra thể thống gì nữa! Lão Thông Bảo tức đến giậm chân, lập tức gọi A Đa đến chất vấn. Nhưng A Đa không thừa nhận, nói Lục Bảo nằm mơ thấy quỷ. Lão Thông Bảo lại đi tìm Lục Bảo hỏi. Lục Bảo là một mực khẳng định là nhìn thấy. Lão Thông Bảo không có chủ ý, về nhà nhìn "bé cưng" kia, vẫn rất khỏe mạnh, nhìn không ra vẻ lụi bại nào.

Nhưng niềm vui tràn đầy trong lòng lão Thông Bảo bọn họ lại bị chuyện này xua tan. Họ tin rằng lời Lục Bảo không phải vô căn cứ. Hy vọng duy nhất của họ là cái thứ đĩ thõa đó có lẽ chỉ lén lút bên hiên nhà hú hí với A Đa một lúc.

"Nhưng mầm trên củ tỏi kia lại quả thực chỉ có ba bốn mầm thôi!"

Lão Thông Bảo tự nhủ trong lòng, cảm thấy tương lai chỉ toàn u ám. Chẳng phải sao, ăn bao nhiêu lá, từ đầu đến cuối đều rất tốt, nhưng lên núi lại khô quắt đi, cũng thường xuyên xảy ra. Nhưng lão Thông Bảo dù sao cũng không dám nghĩ đến chuyện này; lão cho rằng cho dù là trong bụng nghĩ, cũng là điềm gở.

Bốn

"Bé cưng" đều lên núi rồi, lão Thông Bảo bọn họ vẫn nơm nớp lo sợ. Tiền họ tiêu sạch rồi, tinh lực cũng vắt kiệt rồi, nhưng có nhận được thù lao không, đến lúc này vẫn chưa chắc chắn. Mặc dù vậy, họ vẫn cắn răng mà làm. Dưới "giàn núi" đốt lửa, lão Thông Bảo và A Tứ bọn họ khom lưng chậm rãi từ bên này ngồi xổm sang bên kia, rồi từ bên kia ngồi xổm sang bên này. Họ nghe thấy trên giàn núi có tiếng động lạo xạo①, họ liền không nhịn được muốn cười, lát sau lại không nghe thấy nữa, trái tim họ liền trĩu nặng chìm xuống. Cứ thế, tim nóng như lửa đốt, nhưng không dám nhìn lên giàn núi. Thỉnh thoảng khuôn mặt ngẩng lên của họ bị dính một giọt nước tiểu tằm②, mặc dù cảm thấy hơi khó chịu, nhưng trong lòng họ lại thấy vui; họ chỉ mong dính nhiều thêm —

①Tằm trên giàn núi bị nóng, liền bò lên "Chuỗi đầu", cho nên có tiếng động lạo xạo. Đây là thủ tục bước đầu tiên của việc tằm làm kén. Con nào không bò lên được, không phải tằm khỏe mạnh, phần lớn không làm kén được. — Chú thích của tác giả.

②Nghe nói tằm trước khi làm kén nhất định sẽ đái một bãi nước tiểu, mà nước tiểu này có màu vàng. — Chú thích của tác giả.

A Đa đã lén lút nhấc rèm sậy vây quanh "giàn núi" nhìn mấy lần rồi. Tiểu Bảo nhìn thấy, liền túm lấy A Đa, hỏi "bé cưng" có làm kén không. A Đa thè lưỡi làm mặt quỷ, không trả lời.

"Lên núi" ba ngày sau, tắt lửa. Tứ Đại nương không nhịn nổi nữa, cũng lén lút nhấc góc rèm sậy nhìn một cái, tim cô lập tức đập thình thịch. Đó là một màu trắng như tuyết, gần như ngay cả "Chuỗi đầu" cũng không nhìn thấy; đó là "Tằm hoa tốt" mà Tứ Đại nương từ trước đến nay chưa từng thấy bao giờ! Cả gia đình lão Thông Bảo lập tức tràn ngập tiếng cười. Bây giờ trái tim họ đã định lại rồi! "Bé cưng" có lương tâm, lá bốn đồng một gánh không phải là ăn không; một tháng chịu đói mất ngủ của cả nhà họ rốt cuộc không oan uổng, ông trời có mắt!

Tiếng cười tương tự cũng nổi lên khắp nơi trong làng. Năm nay Tằm hoa nương nương phù hộ ngôi làng nhỏ này. Hai ba mươi hộ đều có thể thu được bảy tám phần, nhà lão Thông Bảo càng khác biệt, ước tính có thể thu được một vụ mười hai mười ba phần.

Bên suối nhỏ và sân phơi lúa bây giờ lại đầy ắp phụ nữ và trẻ em. Những người này đều gầy đi nhiều so với một tháng trước, hốc mắt trũng sâu, giọng nói cũng khàn đi, nhưng đều rất vui vẻ phấn khởi. Khi họ ồn ào bàn tán về sự "nỗ lực" trong tháng đó, trước mắt họ liền luôn hiện ra những đống tiền tây trắng như tuyết, trong trái tim vui vẻ đó của họ liền luôn thoáng qua những tính toán như thế này: áo kép và áo mùa hè đều ở trong tiệm cầm đồ, cái này phải chuộc ra trước; tết Đoan ngọ có lẽ có thể ăn một con cá vàng.

Buổi tối đó trò đùa của Hà Hoa và A Đa cũng là tư liệu cho những câu chuyện của họ. Lục Bảo gặp ai cũng tuyên truyền Hà Hoa "không biết xấu hổ, tự dâng tận cửa!" Đàn ông nghe thấy liền cười thô bạo, phụ nữ niệm một tiếng Phật, mắng một câu, lại nói gia đình lão Thông Bảo dù sao cũng may mắn, không phạm xung, đó là Bồ Tát phù hộ, tổ tiên linh thiêng!

Tiếp theo là nhà nhà đều "lãng sơn đầu" rồi, người thân bạn bè thân thiết của mỗi nhà đều đến "vọng sơn đầu"①. Thông gia Trương Tài Phát của lão Thông Bảo mang con trai út A Cửu từ trấn đặc biệt đến làng. Quà họ mang đến, là bánh mềm, sợi mì, mận, tì bà, cũng có cá muối. Tiểu Bảo vui như con chó nhỏ ngày tuyết —

①"Lãng sơn đầu" tổ chức sau khi tắt lửa một ngày, lúc đó tằm đã thành kén, rèm sậy xung quanh giàn núi dỡ bỏ. "Lãng" nghĩa là "làm cho lộ ra". "Vọng sơn đầu" là đến thăm hỏi "sơn đầu", có ý an ủi chúc mừng. Quà "vọng sơn đầu" cũng có quy định. — Chú thích của tác giả.

"Thông Bảo, ông bán kén, hay là tự mình làm tơ?"

Lão Trương kéo lão Thông Bảo đến ngồi dưới gốc cây dương liễu bên suối nhỏ, lén lút hỏi như vậy. Lão Trương Trương Tài Phát này là người nổi tiếng "biết tìm niềm vui", lão nghe được một bụng những chuyện rắc rối từ "sân kể chuyện" lộ thiên trước miếu Thành Hoàng trong trấn; đặc biệt là thuộc lòng là "Thập bát lộ phản vương, thất thập nhị xứ yên trần", Trình Giảo Kim bán củi cào, xuất thân bán muối lậu, Ngõa Cương Trại làm phản vương trong《Tùy Đường Diễn Nghĩa》. Lão vẫn luôn nói chuyện "không đàng hoàng", lão Thông Bảo biết; cho nên bây giờ nghe hỏi là bán kén hay tự làm tơ, lão Thông Bảo không hề coi trọng câu hỏi này, chỉ tiện miệng đáp:

"Tự nhiên là bán kén."

Lão Trương lại đập đùi thở dài. Đột nhiên lão đứng dậy, dùng ngón tay chỉ vào bức tường lửa của nhà máy kén nhô lên sau rừng dâu trọc đầu ngoài làng nói:

"Thông Bảo, kén thì đã thu rồi, cửa lớn những nhà máy kén kia vẫn đóng chặt hoen hoen đấy! Năm nay nhà máy kén không mở cân! — Thập bát lộ phản vương đã sớm hạ phàm, Lý Thế Dân vẫn chưa xuất thế; thế giới không yên ổn! Năm nay nhà máy kén đóng cửa, không làm ăn!"

Lão Thông Bảo không nhịn được cười, lão không chịu tin. Lão sao có thể tin được chứ? Chẳng lẽ những nhà máy kén "năm bước một chốt" nhiều hơn cả hố phân lộ thiên kia đều sẽ đóng cửa sạch không làm ăn? Hơn nữa nghe nói cũng đã "thương lượng xong" với người Nhật, không đánh trận nữa, binh lính đóng trong nhà máy kén đã sớm rút đi.

Lão Trương cũng đổi giọng, chuyện đông chuyện tây kể những "tin tức" trong trấn, xen lẫn nhiều chuyện Tần Thúc Bảo, Trình Giảo Kim nghe được trên "sân kể chuyện". Cuối cùng, lão thay chủ của mình đòi khoản nợ ba mươi đồng, vì lão là "người môi giới".

Nhưng lão Thông Bảo rốt cuộc vẫn hơi không yên tâm. Lão vội vàng chạy ra ngoài làng, nhìn hai nhà máy kén gần nhất trên "đường bờ ao", quả nhiên cửa lớn đóng chặt, không thấy bóng người; theo như những năm trước, lúc này đáng lẽ đã bày quầy, treo lên một hàng cân lớn đen bóng rồi.

Lão Thông Bảo trong lòng cũng hoảng lên, nhưng về nhà nhìn thấy những kén tằm trắng tuyết, phát sáng, dày dặn, cứng cáp kia, lão lại không nhịn được mà toe miệng cười. Kén tốt thế này! Không thể nào không ai mua, lão không tin. Vả lại lão còn bận rộn hái kén, còn phải tạ "Tằm hoa lợi thị" (1), nên dần dần lão không còn để chuyện nhà máy kén tằm trong lòng nữa.

(1) "Tằm hoa lợi thị" là phong tục ở quê Lão Thông Bảo, sau "đại miên" phải bái "lợi thị" một lần, sau khi hái kén lại là một lần nữa. Nhà nào kinh tế eo hẹp chỉ tổ chức "tạ tằm hoa lợi thị", "bái lợi thị" cũng là phương ngôn, nghĩa là "tạ thần". — Chú thích của tác giả.

Thế nhưng bầu không khí trong làng ngày một khác hẳn. Những người vừa mới cười được vài tiếng, giờ đây lại gương mặt đầy vẻ u sầu. Tin tức các nơi nhà máy kén tằm đều không mở cửa lần lượt từ thị trấn truyền đến, từ "đường sông" truyền đến. Những năm trước vào lúc này, "người thu mua kén" đi lại trong làng như đèn kéo quân, năm nay chẳng thấy bóng dáng nửa tên "người thu mua kén" nào, thay vào đó lại là đám chủ nợ và sai dịch đi đòi lương. Nhờ đám chủ nợ thu mua kén cho, đám chủ nợ lại lạnh mặt làm ngơ.

Cả làng vang vọng tiếng chửi rủa, nguyền rủa và tiếng thở dài thất vọng! Người ta nằm mơ cũng không thể ngờ được năm nay "tằm hoa" bội thu, nhưng cuộc sống của họ lại khó khăn hơn cả những năm trước. Đây đối với họ chẳng khác nào sét đánh giữa trời quang! Hơn nữa, càng là những gia đình như nhà Lão Thông Bảo, nuôi càng nhiều tằm, kén càng tốt thì lại càng khó khăn. "Thế giới thực sự thay đổi rồi!" Lão Thông Bảo đấm ngực dậm chân, chẳng biết làm sao. Tuy nhiên kén tằm không thể để lâu, luôn phải nghĩ cách nhanh chóng: không bán đi, thì phải tự làm tơ. Trong làng đã có mấy nhà đem guồng tơ bỏ xó nhiều năm ra sửa chữa, tính toán tự mình làm kén thành tơ rồi tính tiếp. Nhà Lục Bảo cũng định làm thế. Lão Thông Bảo bèn thương lượng với con trai và con dâu:

"Không bán kén nữa, tự làm tơ! Cái gì mà bán kén, vốn dĩ là trò của lũ quỷ Tây bày ra!"

"Chúng ta có hơn bốn trăm cân kén đấy, cha định bày ra mấy bộ guồng tơ hả!"

Tứ Đại nương phản đối đầu tiên. Lời bà nói không sai. Năm trăm cân kén không phải là ít, tự làm tơ thì vạn lần không làm xuể. Thuê người giúp ư? Lại tốn tiền. A Tứ thì một lòng một dạ với vợ. A Đa oán trách ông già tính toán sai lầm, hắn nói:

"Sớm nghe lời con, giữ lại mười lăm gánh lá của mình, chỉ nuôi một tấm giống Tây thì tốt biết bao!"

Lão Thông Bảo tức đến mức không nói nên lời.

Cuối cùng, một tia hy vọng chợt đến. Đạo sĩ họ Hoàng cùng làng không biết nghe tin từ đâu, nói rằng nhà máy kén tằm dưới chân Vô Tích vẫn thu mua kén như thường lệ. Đạo sĩ họ Hoàng cũng là người làm ruộng giống như bao người, chẳng phải loại "đạo sĩ" đi xin ăn bốn phương, từ trước đến nay vẫn tâm đầu ý hợp với Lão Thông Bảo nhất. Thế là sau khi Lão Thông Bảo tìm đến hỏi han chi tiết Đạo sĩ họ Hoàng, bèn thương lượng với con trai A Tứ đem kén xuống dưới chân Vô Tích bán. Lão Thông Bảo hầm hầm mặt, gào lên như đang cãi nhau:

"Đường thủy đi mất hơn ba mươi 'chín' (2) cơ đấy! Đi về mất sáu ngày! Mẹ kiếp! Thế chẳng khác nào đi đày! Nhưng mày còn cách nào khác không? Kén tằm không ăn được, nợ nần trước vụ tằm lại đang thúc ép đây!"

(2) Ở vùng quê của Lão Thông Bảo, tính đường sá đều tính bằng "chín"; "một chín" là chín dặm. "Mười chín" là chín mươi dặm, "hơn ba mươi chín" nghĩa là hơn ba mươi lần "chín dặm". — Chú thích của tác giả.

A Tứ cũng đồng ý. Họ đi mượn một chiếc thuyền mộc, mua mấy tấm chiếu cói, đúng mấy ngày trời đẹp, lại dẫn thêm A Đa. "Đội quân viễn chinh" bán kén này của họ cứ thế xuất phát.

Năm ngày sau, họ quả nhiên đã trở về; nhưng không phải thuyền không, trên thuyền vẫn còn một sọt kén không bán được. Hóa ra nhà máy kén tằm cách hơn ba mươi "chín" đường thủy kia vô cùng khắt khe: kén giống Tây một gánh chỉ đáng ba mươi lăm đồng, kén giống ta một gánh hai mươi đồng, kén mỏng thì không lấy. Kén của Lão Thông Bảo bọn họ tuy là hàng thượng hạng, nhưng cũng bị nhà máy kén tằm lựa còn thừa lại một sọt, không chịu thu mua. Lão Thông Bảo bọn họ thực bán được một trăm mười một đồng, trừ đi lộ phí dọc đường, chỉ còn lại vỏn vẹn một trăm đồng, không đủ trả nợ vay mua lá tươi! Lão Thông Bảo trên đường tức đến phát ốm, hai người con trai dìu lão về nhà.

Tám chín chục cân kén mang về, Tứ Đại nương đành phải tự mình làm tơ. Bà sang nhà Lục Bảo mượn guồng tơ, lại bận rộn mất năm sáu ngày. Gạo trong nhà lại ăn hết sạch. Bảo A Tứ mang chỗ tơ đó lên thị trấn bán, không ai mua; mang vào tiệm cầm đồ, tiệm cũng không nhận. Nói hết lời hay ý đẹp, cuối cùng cũng đổi được một thạch gạo đã cầm ở đó từ trước tiết Thanh Minh.

Chính vì thế, bởi vì tằm xuân chín, người cả làng Lão Thông Bảo đều gánh thêm nợ! Nhà Lão Thông Bảo vì nuôi năm tấm giống tằm, lại thu hoạch hơn mười phần kén tốt, mà trắng tay nợ thêm đất dâu mười lăm gánh lá và ba mươi đồng tiền nợ! Chuyện nhịn đói thức đêm suốt cả tháng trời còn chưa tính đấy!

Ngày 1 tháng 11 năm 1932.