“Được rồi,” ông Diệc bắt đầu buổi tham vấn tâm lý tiếp theo. “Hôm nay cậu cảm thấy thế nào?”
Chàng Cóc không những đã quá quen thuộc với câu hỏi này mà thậm chí nó còn vô cùng háo hức đợi để được trả lời nó. “Tôi cảm thấy khá hơn nhiều rồi,” nó đáp. “Tôi thực sự nhận thấy bản thân đang vui vẻ hơn và cũng có nhiều năng lượng hơn nữa.” Nó kể cho ông Diệc nghe chuyện nó đã chèo thuyền trở lại và dùng bữa trưa với hai người bạn của mình.
“Tốt lắm,” ông Diệc nói. “Nhưng Cóc à, cậu đã nghĩ tới lý do tại sao cậu lại có những sự thay đổi này chưa?”
“Tôi không chắc nữa, nó đáp, rồi im lặng một hồi lâu. “Thật khó để hiểu điều gì đang diễn ra trong chính tâm trí mình, nhưng tôi có thể cảm thấy rõ rằng mình đang mạnh mẽ hơn. Khó để giải thích lắm. Vẫn có những lúc cảm giác buồn bã và vô dụng quen thuộc kia trở về, chúng vẫn ẩn náu ở nơi nào đấy trong tôi, nhưng chúng không còn chiếm lấy sân khấu chính nữa. Có vẻ như tôi đã có thể gạt chúng qua một bên và không còn bị chúng kiểm soát.”
“Tôi rất vui khi nghe điều này,” ông Diệc nói. “Rõ ràng là cậu đang phát triển những hiểu biết sâu sắc về bản thân cũng như trí tuệ cảm xúc của mình. Nhưng để tôi hỏi cậu một câu. Ông nhìn chàng Cóc đầy nghiêm túc. “Cậu đã ở trong trạng thái nào khi cậu vừa trả lời tôi những điều trên?”
Chàng Cóc nghĩ ngợi một hồi. “Chắc chắn không phải trạng thái Cái tôi Cha mẹ rồi, và tôi cũng chắc rằng không phải Cái tôi Trẻ em.” Nó ngưng lại. “Dạo gần đây, tôi đã suy nghĩ rằng có thể còn có một trạng thái Cái tôi khác, khi ta không hành xử như cha mẹ mình và cũng không hành xử như một đứa trẻ. Đó là trạng thái mà ta trưởng thành hơn, như chúng ta của hiện tại ấy, nếu điều này có nghĩa.
“Chắc chắn là vậy rồi,” ông Diệc hào hứng. “Đúng thật là có một trạng thái như thế và cậu vừa mới tự mình khám phá ra nó. Làm tốt lắm!”
“Thật ư?” Chàng Cóc hỏi lại đầy ngạc nhiên. “Nó gọi là gì? Trạng thái Trưởng thành à?”
“Không hẳn vậy” ông Diệc giải thích. “Đó là Người trưởng thành và nó hoàn thiện bộ ba trạng thái Cái tôi. Chúng lần lượt là Cha mẹ, Người trưởng thành và Đứa trẻ; cả ba trạng thái này đều mô tả cấu trúc tính cách của cậu. Chúng ta có thể nhanh chóng vẽ chúng.”
Ông ấy cầm bút lên rồi chuẩn bị vẽ trên tẩm bảng lật, thế nhưng chàng Cóc đã ngăn lại.
“Để tôi vẽ được không?” Nó hỏi. “Tôi biết cách vẽ.”
Và đây là thứ nó vẽ:
“Ông có thể nói thêm cho tôi biết về trạng thái Người trưởng thành này không?” Nó đề nghị.
“Trạng thái Cái tôi Người trưởng thành,” ông Diệc đáp, “là một cách chúng ta hành xử theo lý trí chứ không phải cảm xúc. Nó cho phép ta đối phó với thực tế của điều đang xảy ra ở ngay tại đây và ngay lúc này.”
“Chính xác thì nó có nghĩa là gì?” Cóc thắc mắc.
“Điều đó có nghĩa là,” ông Diệc tiếp tục giải đáp, “nó là trạng thái mà ta có thể lên kế hoạch, cân nhắc, quyết định và hành động. Đó là trạng thái mà ta hành xử một cách lý trí và lô-gích. Khi ở trong trạng thái này, chúng ta đều có sẵn những kiến thức và kỹ năng để áp dụng ngay lập tức. Ta không bị thôi thúc bởi những giọng nói xưa kia của cha mẹ, hay bị mắc kẹt trong những cảm xúc từ thời thơ ấu. Thay vào đó, ta có thể cân nhắc tình huống hiện tại và quyết định xem sẽ làm gì với chúng vào lúc này, dựa trên thực tế.”
“Vậy thì điều đó có đồng nghĩa với việc trạng thái Người trưởng thành quan trọng hơn những trạng thái còn lại không?” Chàng Cóc hỏi.
“Không, không hẳn là vậy,” ông Diệc trả lời. “Tất cả mọi trạng thái đều cần thiết để một người có thể sống một cách trọn vẹn. Chúng đã phát triển qua hàng trăm nghìn năm, vậy nên mỗi trạng thái đều quan trọng và đều có giá trị sống còn. Nhưng ta có thể nói rằng trạng thái Người trưởng thành mang tầm quan trọng đặc biệt.” Chàng Cóc chăm chú lắng nghe. “Trạng thái Cái tôi Người trưởng thành là trạng thái duy nhất mà ta có thể học hỏi được điều gì đó mới lạ ở bản thân.”
Một khoảng lặng kéo dài. Sau đó chàng Cóc lên tiếng: “Ông có chắc không? Tôi không học được điều gì khi ở trạng thái Đứa trẻ sao?”
“Không” ông Diệc đáp. “Tôi không nghĩ vậy. Trong trạng thái Đứa trẻ, cậu sẽ được trải nghiệm các cảm xúc của thời thơ ấu, cả tốt lẫn xấu. Cậu sẽ lặp lại những tình huống cũ trước đó và cảm nhận những cảm xúc trước kia, nhưng không học được thêm điều gì mới mẻ cả.
“Tôi hiểu rồi,” chàng Cóc nói. “Nhưng nếu tôi ở trạng thái Cái tôi Cha mẹ thì sao? Tôi cũng không học hỏi được gì ư?”
“Một lần nữa, tôi nghĩ câu trả lời vẫn là Không, nhưng bởi một số lý do khác,” ông Diệc giải thích. “Khi cậu ở trạng thái Cha mẹ, về cơ bản, cậu đang là người chỉ trích hay người nuôi dưỡng. Dù là gì đi chăng nữa, cậu đang lặp lại những lời nói và hành vi, niềm tin và cả giá trị mà cậu học được từ cha mẹ của mình. Cậu muốn mô tả chúng và nói những điều này với người khác. Đó là trạng thái của sự chắc chắn, không có chỗ cho những kiến thức và ý tưởng mới.
Những cái cũ chế ngự trạng thái này. Đó là lý do mà không ai có thể thay đổi suy nghĩ của mình chỉ qua những cuộc tranh luận. Họ chỉ đơn thuần đang cổ giữ khư khư quan điểm của mình mà thôi.”
Chàng Cóc im lặng. “Vậy ý ông là tôi chỉ có thể học hỏi được điều gì đó về bản thân nếu tôi ở trong trạng thái Cái tôi Người trưởng thành?”
“Đúng vậy,” ông Diệc trả lời. “Tôi tin là như thế, bởi vì chỉ khi đó cậu mới cân nhắc những thông tin mới hay đánh giá hành vi của mình, lắng nghe quan điểm của người khác về cậu mà không tìm cách chối bỏ nó ngay lập tức, đây là điều vô cùng khó khăn.”
“Vậy tại sao tôi lại cảm thấy việc học hỏi này thật quá khó khăn?” Chàng Cóc hỏi. “Nếu điều ông nói là đúng, tại sao ông không đưa tôi vào trạng thái Người trưởng thành và chỉ cho tôi biết mình nên làm gì? Nếu vậy tôi đã chẳng phải mất quá nhiều thời gian.”
“Tôi không biết cậu có đang nghiêm túc không” ông Diệc đáp, “nhưng tôi sẽ giả sử là có. Đầu tiên, không ai có thể ép buộc người khác tiến vào trạng thái Người trưởng thành của họ. Ta chỉ có thể khuyến khích, như cách mà tôi luôn khuyến khích cậu. Nhưng tôi không thể ép buộc cậu, chỉ bản thân cậu mới có thể quyết định mình sẽ hành xử theo hướng đó.” Ông Diệc ngưng lại và nhìn thẳng vào chàng Cóc.
“Còn thứ hai là gì?” Chàng Cóc nhanh chóng hỏi, cố gắng xua tan áp lực mà nó đang dần cảm nhận được.
“Thứ hai,” ông Diệc nói, “tôi không biết cậu nên làm gì. Mục đích chính của việc tham vấn tâm lý là để cậu tự mình khám phá xem bản thân nên làm gì. Tôi có thể đẩy nhanh quá trình, nhưng chỉ có cậu mới đưa ra được quyết định thôi.”
“Vâng, tôi hiểu điều đó” chàng Cóc chầm chậm nói. “Nhưng tại sao nó lại khó khăn đến vậy?”
Ông Diệc suy nghĩ một lúc rồi trả lời: “Nó khó là bởi nó đòi hỏi sự nỗ lực và suy nghĩ một cách tỉnh táo. Nếu cậu ở trong hai trạng thái Cái tôi kia, hiếm khi cậu phải suy nghĩ để hành động như một đứa trẻ hay cha mẹ mình. Chúng ta hành động mà không cần suy nghĩ bởi chúng ta biết mình phải làm gì và phải nói gì, giống như đang tham gia một vở kịch vậy.”
“Ý ông là sao?” Chàng Cóc tò mò, nó rất hứng thú với những vở kịch nghiệp dư.
“Kiểu như ta đảm nhận một vai diễn yêu thích mà chúng ta đã biết rất rõ. Ta biết lời thoại cần nói và cả những hành động ta cần thực hiện nữa. Ví dụ như vai Người đàn ông giận dữ chẳng hạn. Ông ta hiểu rõ cách để trở nên giận dữ. Trong tình huống phù hợp (và chẳng phải thật kỳ lạ khi điều đó xảy ra thường xuyên với ông ấy đến như vậy sao?), ông ấy sẽ diễn trọn vai diễn này. Chẳng cần phải suy nghĩ, giọng nói của ông ấy cũng sẽ đạt được tông giọng và mức độ phù hợp, ông ấy cũng sẽ tự động chọn ra các từ ngữ thích hợp và tư thế của ông ấy cũng thể hiện rõ được cảm xúc tức giận của mình. Nói một cách dễ hiểu, ông ấy sẽ diễn xuất sắc vai Người đàn ông giận dữ, và điểm mấu chốt ở đây là ông ấy còn chẳng phải mảy may suy nghĩ! Như thể cả cuộc đời ông ấy là một buổi diễn thử để dành trọn cho vai diễn này. Và bởi ông ấy đã diễn đi diễn lại vai diễn đó nên khả năng của ông ấy cũng ngày càng được cải thiện.”
Chàng Cóc trông khá lo lắng. “Có phải ý ông nói là những người hay nổi giận thường cố ý tỏ ra giận dữ?” Nó hỏi tiếp. “Có phải đó là vai diễn mà họ chọn không?”
“Đương nhiên rồi,” ông Diệc trả lời. “Không thì tại sao họ lại làm như vậy chứ?”
Chàng Cóc im lặng một hồi, rồi lên tiếng: “Cũng có thể là do ai đó đã khiến họ nổi giận.”
“Cậu vừa nói ra một điều vô cùng quan trọng đấy, Cóc à, và nó xứng đáng để chúng ta phân tích kĩ hơn. Tôi cho rằng không ai có thể khiến chúng ta cảm thấy điều gì cả, trừ khi họ sử dụng vũ lực hay ép buộc. Trong lần phân tích trước, chúng ta đã chọn cảm xúc của chính mình. Chúng ta quyết định mình tức giận hay buồn bã.”
“Ôi thôi nào,” chàng Cóc ngắt lời. “Chẳng ai có đủ tỉnh táo để chọn xem liệu mình sẽ cảm thấy buồn bã hay đau khổ cả đâu. Điều này thật vô lý.”
“Tôi biết điều này có thể khó,” ông Diệc trả lời. “Nhưng hãy nhìn vào mặt còn lại. Làm sao ai đó có thể tiếp cận tâm trí của cậu và ép cậu phải cảm nhận được điều gì chứ? Chuyện này chắc chắn là không thể. Nhưng đến cuối cùng, cậu mới là người quyết định và lựa chọn mình sẽ cảm nhận được điều gì.”
Cóc trông vô cùng bối rối. “Ý ông nói là mọi người đều tự chọn phải đau khổ và dằn vặt bản thân về mặt tinh thần sao? Thật không thể tin được.”
“Tôi cũng nghĩ điều này thật khó để chấp nhận,” ông Diệc nói.
“Còn đối với tôi, điều này là không thể nào,” chàng Cóc lẩm bẩm.
Nhưng có vẻ như ông Diệc không nghe thấy lời mà nó vừa nói. “Chà, có lẽ từ lựa chọn không phù hợp lắm,” ông trả lời. “Chúng ta không lựa chọn điều chúng ta cảm nhận như cách chúng ta chọn ăn thêm một viên sô-cô-la, chúng ta đưa ra những sự lựa chọn ấy một cách vô thức, gần như là phản xạ có điều kiện vậy.”
“Phản xạ có điều kiện là gì?” Cóc thắc mắc.
“Phản xạ có điều kiện là phản ứng tự động trước một tác nhân kích thích nào đấy. Chắc hẳn cậu đã từng nghe tới nghiên cứu của Pavlov[1], những chú chó chảy nước dãi khi nghe thấy tiếng chuông mà nó đã được học hỏi từ trước, rằng tiếng chuông báo hiệu đã đến giờ ăn. Chúng không thể kiểm soát được điều này và nó trở thành một phản xạ có điều kiện.”
“Tôi cho rằng điều này cũng tương tự như khi bác sĩ đập vào đầu gối ta khi vắt chân và bàn chân sẽ tự động nảy lên. Ta không thể ngăn nó lại.”
“Chính xác là vậy” ông Diệc hào hứng đồng tình. “Đó là một ví dụ hoàn hảo cho điều mà tôi vừa nói. Trừ việc ta đang nhắc tới hành vi cảm xúc.”
Từ những trải nghiệm trong quá khứ, chúng ta học cách phản ứng tự động với một vài trường hợp cụ thể mà không cần phải suy nghĩ. Có thể nói rằng, cũng giống như những chú chó kia, ta không thể ngăn được bản thân làm điều đó.”
“Nhưng đây chẳng phải là điều mà tôi vẫn luôn nói sao?” Chàng Cóc không để ông nói hết. “Nếu chúng ta đã không thể ngăn bản thân làm vậy, sao nó lại trở thành lỗi của chúng ta được? Ông không thể trách tôi nếu như tôi trở nên buồn bã. Làm điều này chẳng hề giúp ích được gì” Chàng Cóc ngừng lại. “Và cũng vô cùng bất công nữa.”
“Vậy thì Cóc à” ông Diệc lên tiếng sau một khoảng lặng kéo dài, một khoảng lặng mà chàng Cóc cảm thấy cực kỳ khó chịu. “Cậu cho rằng ai là người có lỗi đối với sự bất hạnh gần đây của mình? Ai là người đã khiến cho cậu cảm thấy tồi tệ đến thế?”
Chàng Cóc im lặng và bắt đầu suy ngẫm. Có điều gì bên trong nó cảnh báo rằng nó đang đi sai hướng nhưng nó vẫn cảm thấy đầy khí thế và không thể, hoặc sẽ không dừng lại.
“Đầu tiên thì đó chính là bác Lửng, và rồi là Chuột Nước, đôi khi là cả Chuột Chũi. Tôi nhớ mình đã kể cho ông nghe rằng họ đã tồi tệ ra sao khi tôi quay trở về từ..” - nó ngừng lại - “khi tôi quay trở về sau một thời gian biến mất. Và rồi ông đã giúp tôi thấy được đó là cách mà cha mẹ đã đối xử với tôi khi lớn lên và điều này đã biến tôi trở thành tôi của ngày hôm nay. Tôi biết có thể họ không ý thức được rằng mình đang làm gì, nhưng tôi phải trách họ. Chẳng còn ai khác cả. Lỗi là ở họ. Tôi đã phải sống một cuộc đời sa đọa. Chàng Cóc tuôn trào những giọt nước mắt cay đắng vì phẫn nộ. “Thật chẳng công bằng” nó nói tiếp. “Chẳng công bằng một chút nào hết!” Và rồi nó lại tiếp tục nức nở.
Ông Diệc vẫn ngồi im, lần này ông không đẩy hộp khăn giấy về phía nó như trước nữa,” ông chỉ im lặng. Thế rồi cuối cùng ông cũng mở lời, theo cái cách ra lệnh cho chàng Cóc phải tập trung trở lại ngay lập tức.
“Cóc à,” ông nói, “cậu đã bước tới ngã tư rồi, giờ cậu không thể quay lại nữa. Cậu sẽ chọn đi con đường nào?”
“Tôi không hiểu ý ông là gì,” chàng Cóc đáp, lau khô những giọt nước mắt của mình. “Ông nói như thể tôi phải đưa ra sự lựa chọn nào đó. Có phải vậy không?”
“Đúng thế,” ông Diệc trả lời. “Điều cậu phải lựa chọn là cậu sẽ còn đổ lỗi cho người khác vì sự bất hạnh của mình bao lâu nữa?”
“Nhưng ông biết lựa chọn còn lại sẽ là gì mà,” chàng Cóc nói đầy giận dữ. “Ông muốn tôi tự đổ lỗi cho bản thân mình, và tôi sẽ không làm như vậy đâu.”
“Đó hoàn toàn không phải sự lựa chọn mà tôi đang nói đến,” ông Diệc nói. “Đổ lỗi là hành vi ở trạng thái Cái tôi Trẻ em, dường như nó cũng chính là trạng thái ưa thích của cậu. Nhưng một phản ứng thích hợp ở trạng thái Người trưởng thành sẽ là gì?”
Chàng Cóc cố gắng hết sức để động não, thế nhưng trong nó chỉ toàn những cảm xúc mâu thuẫn và trong tiềm thức nó biết rằng mình đang chuẩn bị tìm ra một mảnh ghép quan trọng để khám phá bản thân. “Tôi không nghĩ là mình biết, nó đáp.
“Thay vì đổ lỗi, tại sao chúng ta không chịu trách nhiệm?”
Một khoảng lặng kéo dài và kéo dài rất lâu. “Tôi không chắc mình theo kịp điều ông vừa nói, cuối cùng chàng Cóc cũng cất lời, nhỏ giọng. “Ý ông là tôi nên tự chịu trách nhiệm đối với hành động của mình ư?”
“Và đối với cả cảm xúc của cậu nữa,” ông Diệc trả lời. “Đây là hành động rất Người trưởng thành, và dĩ nhiên nó cũng sẽ vô cùng khó khăn. Nhưng nó có ưu điểm to lớn hơn so với việc đổ lỗi cho người khác.”
“Đó là gì vậy?” Chàng Cóc hỏi.
“Nó có nghĩa là cậu có thể bắt đầu làm điều gì đó với chúng. Nếu cậu tự chịu trách nhiệm với bản thân, cậu nhận ra rằng cậu là người nắm quyền kiểm soát. Từ đó, cậu biết rằng mình có khả năng thay đổi hoàn cảnh của mình, và quan trọng hơn cả là thay đổi chính mình.”
“Nhưng còn cha mẹ tôi thì sao?” Chàng Cóc hỏi. “Tôi phải làm gì với họ đây? Làm sao mà tôi có thể tự mình đối phó được?”
“Họ còn sống chứ?”
“Không” chàng Cóc trả lời. “Họ đã qua đời cách đây khá lâu rồi.”
“Vậy thì chỉ còn một điều mà cậu có thể làm được thôi,” ông Diệc đáp.
“Đó là gì vậy?” Chàng Cóc sốt sắng hỏi.
Sau khi ngừng lại một chút, ông Diệc trả lời: “Tha thứ cho họ.”
Chàng Cóc định lên tiếng. Nó muốn hỏi ông Diệc tại sao nó phải tha thứ cho cha mẹ mình. Họ là người đã khiến cuộc sống của nó trở nên thảm hại như bây giờ. Tại sao nó không thể đứng lên và làm họ tổn thương giống như cách họ đã làm tổn thương nó? Nó bắt đầu cảm thấy tức giận với cả ông Diệc và cha mẹ mình. Họ hòa cùng với nhau trong tâm trí nó và tạo thành một thứ vô cùng đáng ghét. Nó cảm thấy mình như đang đứng trên bờ vực của cơn thịnh nộ, nếu như nó giải phóng cơn thịnh nộ ấy, nó sẽ gây ra những tổn hại vô cùng to lớn, thậm chí là có thể cướp đi tính mạng của một ai đó. Nó chỉ ngồi im một chỗ, tim đập càng lúc càng nhanh hơn và cảm thấy cực kì bức bối. Nhưng cũng như mọi lần, những cảm xúc tức giận mãnh liệt ấy bắt đầu tan biến, cuối cùng chỉ để lại một chàng Cóc vừa kiệt quệ vừa đau khổ.
Khó mà đoán được ông Diệc có nhận thấy cảm xúc rối bời này của chàng Cóc hay không. Sau một hồi, ông nhẹ nhàng nói: “Tôi nghĩ chúng ta nên kết thúc tại đây, rồi tiễn chàng Cóc ra cửa. Khi đứng tại thềm cửa, chàng Cóc quay người lại và hỏi: “Ông Diệc, ông có thực sự quan tâm tới tôi không?”
“Thật là một câu hỏi lạ lùng làm sao!” Ông Diệc đáp. “Tôi vô cùng để tâm tới cậu và tôi đang cố gắng để hiểu được những gì đã xảy ra với cậu, khiến cậu trở thành cậu của thời điểm hiện tại.”
“Vâng, tôi biết điều này” chàng Cóc nói. “Nhưng ông có hiểu được mọi điều mà tôi đã trải qua không?”
“Chà, nếu nói như vậy thì tôi nghĩ là không” ông Diệc lẳng lặng đáp. “Tôi có hiểu một chút, đặc biệt là thời thơ ấu của cậu, nhưng tôi không biết hết câu chuyện từ đầu tới cuối. Cậu có muốn kể cho tôi nghe không?”
“Có chứ,” chàng Cóc đáp, “rất muốn là đằng khác. Tôi muốn kể cho ông nghe toàn bộ câu chuyện của tôi. Tôi chưa bao giờ kể câu chuyện này với ai cả. Không phải bởi vì nó quá thú vị. Thực ra thì nó khá tầm thường, tôi nghĩ là vậy. Tôi chỉ muốn có cơ hội được kể cho ai đó nghe về mọi thứ đã xảy ra với tôi. Chỉ một lần mà thôi, để ông có thể hiểu được.”
“Tốt lắm,” ông Diệc nói. “Hãy làm điều đó trong buổi tham vấn của chúng ta vào tuần sau. Cậu sẽ là người kể chuyện và thuật lại Lịch sử có thật của Cóc cho tôi nghe. Cậu thấy sao?”
“Cảm ơn ông” chàng Cóc đáp. “Tạm biệt.
Khi bước trên đường và băng qua cánh cổng, chàng Cóc đã bắt đầu chuẩn bị cho những gì mà nó sẽ kể vào buổi tham vấn tuần sau.
❀ ❀ ❀
[1] Ivan Petrovich Pavlov là một nhà sinh lý học, tâm lý học và thầy thuốc người Nga, viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Peterburg. Ông là người đã giành giải Nobel Sinh lý và y khoa năm 1904 cho công trình nghiên cứu liên quan đến hệ thống tiêu hóa.
