Việc Roderick lỡ hẹn ở Leghorn khi mẹ chàng đến nơi đã không bao giờ được làm sáng tỏ; bởi chàng không hề đưa ra bất kỳ lời giải thích cặn kẽ nào cho sai sót của mình. Chàng chưa bao giờ sa đà vào những lời hứa hẹn (liên quan đến lối sống cá nhân) về tương lai, hay tỏ ra hối lỗi về quá khứ, và nếu như chàng đã lặn lội đêm ngày để được ôm lấy mẹ ngay khi bà đặt chân lên bờ thì chàng cũng chẳng mong cầu lời khen ngợi, nên (ít nhất là trước mặt Rowland) chàng không đưa ra lời xin lỗi nào về việc đã để mặc bà tự đi tìm mình. Cũng cần phải nói rằng, nhờ một mùa thời tiết đẹp chưa từng thấy, chuyến hải hành của hai quý bà đã diễn ra nhanh đến bất ngờ, và theo lẽ thường, nếu Roderick rời Rome vào ngày hôm sau (như chàng đã tuyên bố là mình dự định), thì chàng cũng sẽ phải đợi ở Leghorn một hoặc hai ngày. Rowland thầm suy đoán rằng chính Christina Light đã mê hoặc khiến chàng quên cả thời gian, kèm theo đó là một câu hỏi thầm kín liệu cô ta làm vậy là vô tình hay cố ý. Có lẽ chàng đã kể cho cô ta nghe rằng mẹ và cô em họ sắp đến; và trong hoàn cảnh này, thật đáng lưu tâm khi biết rằng cô ta là một tiểu thư với những ý niệm đầy bí ẩn. Đúng lúc, Rowland được nghe câu chuyện về cuộc hành trình của hai vị khách từ Northampton. Tại Leghorn, khi nhận ra mình bị bỏ mặc cho hoàn cảnh định đoạt, ý nguyện của cô Garland là đánh điện cho Roderick và chờ câu trả lời; vì cô biết họ đã đến sớm hơn dự định một chút. Nhưng trái tim người mẹ của bà Hudson đã dấy lên nỗi lo sợ. Việc Roderick gọi họ đến, trong trí tưởng tượng của bà, là lời thú nhận về một cơn bạo bệnh, và việc chàng không có mặt ở Leghorn chính là minh chứng cho điều đó; vì thế, dù chỉ chậm trễ một giờ cũng là tàn nhẫn với cả bà lẫn chàng. Bà khăng khăng đòi khởi hành ngay lập tức; và vì vốn thiếu kinh nghiệm trong những điều bí ẩn của việc đi lại nơi xứ người (hay thậm chí là ở trong nước), họ đã vội vã lên đường đến Rome trong nỗi lo âu phấp phỏng.
Họ đến nơi vào tối muộn, chẳng biết gì về các nhà trọ, nên đã bắt một chiếc xe ngựa và đi thẳng đến chỗ ở của Roderick. Trước cửa nhà, nỗi lo âu sợ hãi của bà Hudson đáng thương đã lấn át tất cả, bà ngồi run rẩy và khóc nức nở trên xe, quá yếu ớt không thể cử động. Cô Garland can đảm bước vào, mò mẫm men theo cầu thang tối om, tìm đến cửa phòng Roderick, và với vốn tiếng Ý ít ỏi cô góp nhặt được từ cuốn sách đàm thoại trong những giờ phút bình lặng trên tàu, cô đã biết được từ người đàn bà lớn tuổi trông coi việc nhà cho anh họ mình rằng chàng vẫn hoàn toàn khỏe mạnh, tinh thần phấn chấn, và đã đi ra ngoài vài tiếng trước với chiếc mũ đội lệch một bên, per divertirsi – để tiêu khiển.
Những điều này Rowland được biết trong chuyến thăm hai quý bà vào buổi tối hôm sau khi họ đến. Bà Hudson kể lể dông dài với vẻ tin tưởng tuyệt đối vào Rowland, điều đó cho anh thấy niềm tin của bà vào anh vẫn vẹn nguyên theo thời gian. Nhưng nỗi kinh hoàng của bà đã qua đi, dù bà vẫn còn hơi thở dốc, như một người vừa được kéo lên khỏi dòng nước sâu đầy nguy hiểm. Bà vô cùng bối rối và hoang mang, dường như hơn bao giờ hết, bà cần được những người bạn chăm sóc ân cần. Trước mặt cô Garland, Rowland cảm thấy rõ ràng là mình đang run rẩy. Anh vô cùng tự hỏi điều gì đang diễn ra trong tâm trí cô; cô có lời bình luận thầm kín nào về những sự kiện đêm hôm trước không. Anh càng tự hỏi nhiều hơn, vì ngay lập tức anh nhận ra rằng cô đã thay đổi rất nhiều kể từ lần họ chia tay, và sự thay đổi này hoàn toàn không phải theo chiều hướng xấu đi. Cô đã trưởng thành hơn, điềm tĩnh hơn, cởi mở hơn, giống một thiếu nữ đôi khi bước ra ngoài xã hội. Cô cũng xinh đẹp hơn, bởi vẻ đẹp trước kia của cô vốn nằm ở chiều sâu trong biểu cảm, và những nguồn nuôi dưỡng vẻ đẹp ấy trong hai năm qua rõ ràng đã không hề phai nhạt. Rowland gần như cảm nhận được ngay lập tức – anh khó có thể nói tại sao: chính là trong giọng nói, trong âm sắc, trong khí chất của cô – rằng một sự thay đổi toàn diện đã diễn ra trong thái độ của cô đối với anh. Giờ đây cô hoàn toàn tin tưởng anh; dù có quý mến anh hay không, cô tin rằng anh là một người vững chãi. Anh cảm thấy rằng trong những tuần sắp tới, mình sẽ cần phải là một người vững chãi. Bà Hudson đang ở một trong những khách sạn nhỏ, và phòng khách của bà được thắp sáng tiết kiệm bởi vài ngọn nến. Rowland tận dụng thứ ánh sáng lờ mờ này để cố tìm ra dư âm của tia nhìn hoảng hốt trong mắt cô Garland đêm hôm trước. Đó chỉ là một tia nhìn thoáng qua, vì nguyên nhân gây ra nó đã biến mất ngay lập tức. Rowland đã lẩm bẩm một lời chúc tụng nồng nhiệt dành cho Roderick, khi anh nhận ra chàng lập tức nắm bắt được tình hình. Nếu như chàng có say sưa thì sự nghiêm trọng của tình huống cũng đã khiến chàng tỉnh táo ngay tức khắc; trong chớp mắt, chàng lấy lại được sự tỉnh táo. Giây tiếp theo, với một tiếng reo vui đầy phấn khích, chàng ôm cô gái trẻ vào lòng, và ngay sau đó, chàng đã ở bên cạnh xe ngựa của mẹ, suýt bị vùi lấp trong những tiếng nức nở và những cử chỉ âu yếm của bà. Rowland đã gợi ý một khách sạn gần đó rồi khéo léo rút lui. Roderick lúc này đang làm tròn vai trò của mình một cách tuyệt vời, và gương mặt cô Garland lộ vẻ thanh thản. Giờ đây, hai mươi bốn giờ sau, gương mặt ấy vẫn thanh thản; nhưng dù vậy, nỗi sợ hãi của cô đã từng tồn tại một khoảnh khắc đáng kể. Nó đã đi đâu rồi? Nó đã chìm sâu vào ký ức của cô, và hiện đang nằm ẩn mình trong bóng tối. Nhưng Rowland tự nhủ, chỉ một tuần nữa thôi, nó sẽ trỗi dậy; chỉ cần một sự cọ xát nhỏ nhất cũng đủ tạo ra tia lửa từ đó. Rowland nghĩ rằng anh đã tự rèn luyện để đối mặt với sự xuất hiện của Mary Garland, ngay cả khi nhìn nhận nó dưới khía cạnh bi kịch; nhưng khi đối diện trực tiếp với cô – nơi anh tìm thấy sự hòa quyện nhói lòng giữa cái thân thuộc và cái xa lạ – anh dường như lần đầu tiên phải đối mặt với nó và tất cả những gì nó có thể mang đến. Theo cách nói dân dã, anh cảm thấy không yên trong đôi giày của mình. Anh cảm thấy như phải rón rén từng bước để không đánh thức những bóng ma đang ngủ yên. Anh thực sự cảm thấy gần như muốn nói rằng, họ cứ việc đi theo con đường riêng của mình sau này, miễn là họ cho phép những ngày đầu tiên này được tắm trong ánh sáng trong trẻo của sự chiêm nghiệm đầy nhiệt huyết. Bởi cuối cùng, Rowland cũng đang đầy nhiệt huyết, và mọi chuông ngân trong tâm hồn anh đều đang reo vang mừng lễ hội. Anh biết rằng Roderick đã dành cả ngày với mẹ, và rõ ràng chàng đã đáp lại niềm tin thuần khiết nhất của bà. Trong đôi mắt đầy hy vọng của bà, chàng vẫn hiện lên như một người chưa hề hoen ố bởi bụi trần. Rowland nghĩ, đó chính là ý nghĩa của việc được “ban tặng tài năng”, không chỉ thoát khỏi những cái hời hợt, mà còn cả những hình phạt nội tại của hành vi sai trái. Hai quý bà đã dành cả ngày ở trong nhà, nghỉ ngơi sau những mệt mỏi của chuyến đi. Rowland ngờ rằng cô Garland không hề mệt mỏi như cô để người khác nghĩ. Cô vẫn ở lại với bà Hudson, chăm sóc những nhu cầu cá nhân của bà, điều mà bà dường như nghĩ rằng, giờ đây khi đã ở một vùng đất xa lạ, với khí hậu phương nam và tôn giáo Công giáo, sẽ ngay lập tức trở nên rất phức tạp và đáng sợ, mặc dù cho đến nay chúng chỉ đơn giản là mong muốn có thật nhiều trà và chiếc khăn choàng đen trắng cũ kỹ quen thuộc đắp ngang chân khi bà nằm trên ghế sofa. Nhưng cảm giác về sự mới mẻ rõ ràng đang tác động mạnh mẽ đến cô Garland, và ánh sáng của sự kỳ vọng đã hiện lên trong mắt cô. Cô bồn chồn và phấn khích; cô di chuyển quanh phòng và thường xuyên đi đến cửa sổ; cô quan sát một cách sắc sảo; cô chăm chú nhìn những người hầu người Ý đi lại; cô đã có một cuộc đối thoại dài với cô hầu phòng người Pháp, người đã trình bày quan điểm của mình về vấn đề Rome; cô ghi nhận những khác biệt nhỏ trong đồ đạc, trong thức ăn, trong những âm thanh vọng lại từ đường phố. Rowland cảm thấy, trong tất cả những điều này, trí tuệ của cô khi ở đây sẽ có sự mở mang to lớn. Anh vô cùng mong muốn mình có thể là một phần trong đó; anh mong muốn có thể dẫn cô đi xem Rome. Tất nhiên, đó sẽ là việc của Roderick. Nhưng ít nhất anh cũng tự hứa với lòng mình sẽ tận dụng những giờ rảnh rỗi.
“Cô nên biết trân trọng vận may của mình,” anh nói với cô. “Được trẻ trung và linh hoạt, lại đủ lớn khôn để phân biệt và suy ngẫm, và được đến Ý lần đầu tiên – đó là một trong những niềm vui lớn nhất mà cuộc sống mang lại cho chúng ta. Nhắc nhở cô điều này là đúng đắn, để cô tận dụng tối đa cơ hội và không tự trách mình sau này vì đã lãng phí quãng thời gian quý giá.”
Cô Garland nhìn anh, mỉm cười chăm chú, rồi lại đi về phía cửa sổ. “Tôi mong được tận hưởng nó,” cô nói. “Đừng lo; tôi không phải là người hoang phí.”
“Tôi sợ là chúng tôi không đủ tiêu chuẩn, anh biết đấy,” bà Hudson nói. “Người ta bảo rằng phải biết rất nhiều, phải đọc rất nhiều sách. Khiếu thẩm mỹ của chúng tôi chưa được trau dồi. Khi còn là một thiếu nữ ở trường, tôi nhớ mình có một tấm huy chương, với dải ruy băng hồng, dành cho ‘sự thành thạo trong Lịch sử Cổ đại’ – bảy vị vua, hay là bảy ngọn đồi nhỉ? Và Quintus Curtius, Julius Caesar và... và thời kỳ đó, anh biết đấy. Tôi tin là bây giờ mình vẫn còn giữ tấm huy chương đó trong ngăn kéo, nhưng tôi đã quên hết mọi thứ về các vị vua rồi. Nhưng sau khi Roderick đến Ý, chúng tôi đã cố gắng tìm hiểu đôi chút về nó. Mùa đông năm ngoái, Mary thường đọc cuốn ‘Corinne’ cho tôi nghe vào các buổi tối, và vào các buổi sáng, con bé thường tự mình đọc một cuốn sách khác. Cuốn sách đó tên là gì nhỉ, Mary, cuốn sách rất dài ấy, con biết không – gồm mười lăm tập ấy?”
“Đó là cuốn ‘Các nước cộng hòa Ý’ của Sismondi,” Mary đáp, giọng đơn giản.
Rowland không thể không bật cười; khiến Mary đỏ mặt. “Cô đã đọc xong nó chưa?” anh hỏi.
“Rồi ạ, và tôi đã bắt đầu một cuốn khác – cuốn ngắn hơn – cuốn ‘Leo thứ Mười’ của Roscoe.”
“Cô thấy chúng có thú vị không?”
“Ồ, có chứ.”
“Cô có thích lịch sử không?”
“Một vài phần ạ.”
“Đó đúng là câu trả lời của phụ nữ! Còn nghệ thuật, cô có thích không?”
Cô dừng lại một chút. “Tôi chưa bao giờ được xem cả!”
“Giờ đây, con yêu ạ, con có những lợi thế lớn với Roderick và ông Mallet,” bà Hudson nói. “Mẹ tin rằng chưa một quý cô nào có được những lợi thế như thế. Con đến thẳng với những bậc thầy cao nhất. Mẹ cho rằng Roderick sẽ cho con thấy thực hành nghệ thuật, còn ông Mallet, nếu ông ấy tốt bụng, có lẽ sẽ cho con thấy lý thuyết. Là vợ của một nghệ sĩ, con nên biết đôi chút về điều đó.”
“Người ta học được rất nhiều điều về nó ở đây, chỉ bằng cách sống,” Rowland nói; “bằng cách đi lại trong các công việc thường nhật của mình.”
“Chao ôi, thật tuyệt vời biết bao khi chúng ta được ở ngay giữa nơi này!” bà Hudson lẩm bẩm. “Nghĩ đến việc nghệ thuật hiện diện ngay ngoài đường phố kia! Tối qua chúng tôi không thấy nhiều, lúc đi từ nhà ga về. Nhưng đường phố tối om và chúng tôi thì quá sợ hãi! Nhưng giờ chúng tôi thấy thoải mái hơn nhiều rồi; phải không, Mary?”
“Con thấy rất hạnh phúc,” Mary nghiêm túc nói, rồi lại lang thang quay về phía cửa sổ.
Đúng lúc đó Roderick bước vào, hôn mẹ mình, rồi đi sang phía cô Garland. Rowland ngồi lại với bà Hudson, người rõ ràng có điều muốn nói riêng với anh. Bà dõi theo Roderick với đôi mắt đầy vẻ chân thành tha thiết.
“Tôi muốn nói với ông,” bà nói, “rằng tôi biết ơn biết bao... thật đáng cảm kích... tôi là một người mẹ hạnh phúc thế nào! Tôi cảm thấy như mình nợ ông tất cả mọi điều. Thấy con trai tội nghiệp của mình đẹp trai, thành đạt, lịch lãm, nổi tiếng đến thế... vậy mà đã có lúc tôi nghi ngờ ông! Ông nghĩ gì về tôi đây? Ông là thiên thần hộ mệnh của chúng tôi, thưa ông. Tôi vẫn thường nói thế với Mary.”
Trước những lời này, vẻ mặt Rowland thoáng vẻ khắc khổ. Anh chỉ có thể lẩm bẩm rằng anh rất vui khi thấy Roderick trông vẫn ổn. Tất nhiên, anh đã ngay lập tức tự hỏi liệu sự khôn ngoan tốt nhất có mách bảo anh nên dành cho bà một lời cảnh báo – chỉ cần vặn tay nắm cửa mà sau này, nỗi thất vọng có thể ùa vào. Anh quyết định không nói gì, chỉ lặng lẽ chờ đợi Roderick tìm thấy nguồn cảm hứng hiệu quả trong đôi mắt đầy kỳ vọng kia. Có lẽ lúc này chàng đang tìm kiếm nó; chàng đứng khá lâu bên cửa sổ với cô em họ. Nhưng cuối cùng chàng quay đi và bước về phía lò sưởi với cái nhíu mày dường như ngầm ý rằng ảnh hưởng của cô Garland, ít nhất là lúc này, không làm chàng dịu đi. Cô bước theo chàng ngay sau đó, và trong một khoảnh khắc, Rowland quan sát thấy cô nhìn chàng như thể nghĩ chàng thật lạ lùng. “Lạ lùng ư,” Rowland nghĩ, “chàng có thể tỏ ra lạ lùng với cô ấy nếu chàng muốn!” Roderick hướng cái nhìn về phía bạn mình với vẻ khá hách dịch, điều mà – nếu diễn dịch một cách thô thiển – đồng nghĩa với lời yêu cầu chia sẻ gánh nặng trí tuệ khi phải tiếp đón các quý bà. “Lạy Chúa!” Rowland thầm kêu lên trong lòng; “chàng đã chán họ rồi sao?”
“Ngày mai, tất nhiên là chúng ta phải bắt đầu đưa các người vào guồng quay rồi,” Roderick nói với mẹ. “Và xin được thông báo với Mallet rằng chúng tôi trông cậy vào anh để quay guồng máy đó.”
“Mẹ sẽ làm theo ý con, con trai của mẹ,” bà Hudson nói. “Miễn là có con ở bên, mẹ không quan tâm mình sẽ đi đâu. Chúng ta không nên chiếm quá nhiều thời gian của ông Mallet.”
“Thời gian của anh ấy là vô tận; anh ấy chẳng có việc gì dưới ánh mặt trời để làm cả. Phải không, Rowland? Nếu anh thấy cái lỗ lớn mà tôi đã tạo ra trong đó! Anh muốn đi đâu trước? Anh có quyền chọn lựa – từ Scala Santa đến Cloaca Maxima.”
“Chúng ta hãy làm mọi việc theo thứ tự,” Rowland nói. “Chúng ta sẽ đến Nhà thờ Thánh Peter trước. Cô Garland, tôi hy vọng cô đang nôn nóng muốn được nhìn thấy Nhà thờ Thánh Peter.”
“Tôi muốn đến xưởng vẽ của Roderick trước,” cô Garland nói.
“Đó là một nơi rất kinh khủng,” Roderick nói. “Tùy cô thôi!”
“Vâng, chúng ta phải xem những tác phẩm tuyệt đẹp của con trước khi có thể nhìn ngắm bất cứ thứ gì khác một cách hài lòng,” bà Hudson nói.
“Con không có tác phẩm nào tuyệt đẹp cả,” Roderick nói. “Mẹ có thể xem những gì đang có ở đó! Sao trông mẹ kỳ lạ vậy?”
Câu hỏi này đột ngột nhắm vào mẹ chàng, người đáp lại bằng cái nhìn cầu khẩn về phía Mary và đưa bàn tay ngạc nhiên lên vuốt lại mái tóc mượt mà của mình.
“Không, là khuôn mặt của mẹ đấy,” Roderick nói. “Chuyện gì đã xảy ra với nó trong hai năm qua thế? Biểu cảm đã thay đổi rồi.”
“Mẹ đã cầu nguyện rất nhiều,” cô Garland nói đơn giản.
“Tất nhiên tôi không nghĩ đó là do làm điều gì xấu! Nó làm cho mẹ có một khuôn mặt rất tốt – rất thú vị, rất trang nghiêm. Những đường nét rất đẹp; có thể làm được điều gì đó với nó đấy.” Và Rowland đưa một ngọn nến lại gần đầu người phụ nữ đáng thương.
Bà vô cùng bối rối. “Con trai, con trai của mẹ,” bà nói với vẻ đàng hoàng, “mẹ không hiểu con đang nói gì.”
Trong chớp mắt, sự nhanh nhẹn cũ kỹ của chàng đã trở lại. “Con cho rằng một người đàn ông có thể ngưỡng mộ chính mẹ mình chứ!” chàng reo lên. “Nếu mẹ đồng ý, thưa bà, mẹ hãy làm mẫu cho con tạc cái đầu đó. Con thấy rồi, con thấy rồi! Con sẽ tạo ra một tác phẩm mà một nữ hoàng cũng không thể có được.”
Rowland trân trọng thúc giục bà đồng ý; anh thấy Roderick đang trong tâm trạng và có lẽ sẽ làm nên một tác phẩm cực kỳ độc đáo. Cuối cùng, bà cũng hứa, sau nhiều lời phản đối êm ái, không thành lời và một lời thỉnh cầu đầy sợ hãi rằng bà có thể được phép giữ lại công việc đan lát của mình.
Hôm sau, Rowland quay lại với đầy nhiệt huyết cho vai trò mà Roderick đã giao phó. Mọi chuyện đã được sắp xếp để họ đi đến Nhà thờ Thánh Peter. Roderick đang trong tâm trạng rất vui vẻ, và trên xe, chàng quan sát mẹ mình với sự kết hợp tuyệt vời giữa tình mẫu tử và sự quan tâm chuyên nghiệp. Bà Hudson nhìn những ngôi nhà cao tầng, cũ kỹ với vẻ ngờ vực, và nắm chặt thành xe ngựa, như thể đang ngồi trên một chiếc thuyền buồm trong vùng nước nguy hiểm. Rowland ngồi đối diện với cô Garland. Cô hoàn toàn không để ý đến những người bạn đồng hành; ngay từ lúc chiếc xe rời khách sạn, cô đã ngồi nhìn đăm đắm, mắt mở to và đắm chìm vào những vật thể xung quanh. Nếu Rowland có ý định, anh đã có thể biến vẻ nghiêm túc thái quá của cô thành một trò đùa. Thỉnh thoảng anh nói cho cô biết tên một địa điểm hay một tòa nhà, và cô gật đầu mà không nhìn anh. Khi họ bước ra quảng trường lớn giữa các hàng cột của Bernini, cô đặt tay lên cánh tay bà Hudson và tựa người vào xe, nhìn lên mặt tiền màu vàng rộng lớn của nhà thờ. Bên trong nhà thờ, Roderick đưa tay cho mẹ, còn Rowland tự phong mình là hướng dẫn viên đặc biệt của cô Garland. Anh đi cùng cô chậm rãi khắp nơi, và đi hết một vòng, kể cho cô nghe tất cả những gì anh biết về lịch sử của công trình. Đó là rất nhiều, nhưng cô lắng nghe chăm chú, mắt không rời khỏi vòm mái. Với chính Rowland, chưa bao giờ nó có vẻ rạng rỡ và cao siêu như những lúc này; anh gần như cảm thấy mình đã tạo ra nó và có quyền tự hào về điều đó. Anh để cô Garland lại một lúc trên bậc thềm của ca đoàn, nơi cô ngồi nghỉ, rồi đi đến chỗ những người bạn đồng hành. Bà Hudson đang quan sát một nhóm lớn những người nông dân ăn mặc rách rưới đang quỳ gối trước bức tượng Thánh Peter. Kiểu cách rách rưới của họ làm bà mê mẩn; bà đứng nhìn họ với vẻ thương hại đầy sợ hãi và không thể rời mắt khỏi bất cứ thứ gì khác. Rowland quay lại chỗ cô Garland và ngồi xuống cạnh cô.
“Vậy, cô nghĩ gì về châu Âu?” anh mỉm cười hỏi.
“Tôi thấy nó thật kinh khủng!” cô nói đột ngột.
“Kinh khủng ư?”
“Tôi cảm thấy thật lạ lùng – tôi gần như muốn khóc.”
“Cô cảm thấy thế nào?”
“Thật đáng thương cho quá khứ nghèo nàn, thứ dường như đã chết ở đây, trong trái tim tôi, chỉ trong một giờ!”
“Nhưng chắc chắn, cô hài lòng... cô thấy thú vị mà.”
“Tôi thấy choáng ngợp. Ở đây, chỉ trong một giờ, mọi thứ đã thay đổi. Như thể một bức tường trong tâm trí tôi vừa bị sụp đổ trong chớp mắt. Trước mắt tôi là một thế giới mới bao la, và nó làm cho thế giới cũ, thế giới nhỏ hẹp, nghèo nàn, quen thuộc mà tôi hằng biết, trở nên đáng thương hại.”
“Nhưng cô không đến Rome để giữ ánh mắt mình dán chặt vào thế giới nhỏ hẹp đó. Hãy quên nó đi, quay lưng lại với nó, và tận hưởng tất cả những thứ này.”
“Tôi muốn tận hưởng nó; nhưng khi tôi ngồi đây lúc nãy, nhìn lên làn sương vàng trong vòm mái, tôi dường như thấy trong đó những hình dáng mơ hồ của một vài người và sự vật ở quê nhà. Để tận hưởng, như anh nói, như những thứ này đòi hỏi người ta phải tận hưởng, là phải đoạn tuyệt với quá khứ của chính mình. Và sự đoạn tuyệt đó là một nỗi đau!”
“Đừng bận tâm đến nỗi đau, rồi nó sẽ thôi không làm phiền cô nữa. Hãy tận hưởng, hãy tận hưởng; đó là nghĩa vụ của cô. Nhất là cô!”
“Tại sao lại nhất là tôi?”
“Vì tôi rất chắc chắn rằng cô có một tâm trí đủ khả năng mang lại sự công bằng cởi mở nhất cho mọi thứ thú vị và đẹp đẽ. Cô cực kỳ thông minh.”
“Anh không biết đâu,” cô Garland đơn giản nói.
“Về vấn đề đó, người ta cảm nhận được. Tôi thực sự nghĩ rằng mình biết rõ hơn cô. Tôi không muốn tỏ ra trịch thượng, nhưng tôi nghi rằng tâm trí cô có khả năng phát triển vượt bậc. Hãy cho nó những người bạn đồng hành tốt nhất, hãy tin tưởng nó, hãy để nó tự do!”
Cô nhìn ra xa khỏi anh một lúc, dọc theo con đường lộng lẫy của ngôi đền lớn. “Nhưng những gì anh nói,” cuối cùng cô nói, “có nghĩa là sự thay đổi!”
“Thay đổi để tốt hơn!” Rowland reo lên.
“Làm sao mà biết được? Khi đang đứng yên, người ta biết được điều tồi tệ nhất. Tôi thấy thật đáng sợ khi phải phát triển,” cô nói thêm, với nụ cười trọn vẹn.
“Đằng nào cũng phải đối mặt, chi bằng cứ làm điều đó một cách tao nhã còn hơn là thảm hại! Vì không thể trốn tránh cuộc đời, tốt hơn là hãy nắm lấy tay nó.”
“Đây là điều anh gọi là cuộc đời sao?” cô hỏi.
“Cô định nói ‘đây’ là gì?”
“Nhà thờ Thánh Peter – tất cả sự huy hoàng này, tất cả Rome – tranh ảnh, tàn tích, tượng đài, người ăn xin, tu sĩ.”
“Đó không phải là tất cả, nhưng là một phần lớn của nó. Tất cả những thứ này đều thấm đẫm cuộc sống; chúng là thành quả của một nền văn minh lâu đời và phức tạp.”
“Một nền văn minh lâu đời và phức tạp: tôi sợ là tôi không thích điều đó.”
“Đừng vội kết luận về điểm đó. Hãy đợi cho đến khi cô đã kiểm nghiệm nó. Trong lúc chờ đợi, cô sẽ thấy vô số những thứ rất đẹp đẽ – những thứ mà cô được sinh ra để thấu hiểu. Chúng sẽ không để cô lại như khi cô bắt đầu; rồi cô hãy đánh giá. Đừng nói với tôi là tôi không biết gì về sự thấu hiểu của cô. Tôi có quyền giả định điều đó.”
Cô Garland nhìn lên vòm mái một lúc. “Tôi không chắc là mình hiểu điều đó,” cô nói.
“Tôi hy vọng, ít nhất là khi nhìn thoáng qua, nó làm cô hài lòng,” Rowland nói. “Cô không cần phải sợ nói lên sự thật. Điều gây ấn tượng với một số người là nó lại vô cùng nhỏ bé.”
“Ồ, nó đủ lớn; nó thật tuyệt vời. Vậy là ở Rome có những thứ,” cô nói thêm một lát sau, quay lại nhìn anh, “rất, rất đẹp?”
“Rất nhiều.”
“Một vài trong số những thứ đẹp nhất trên thế giới?”
“Không thể nghi ngờ gì nữa.”
“Đó là những thứ gì? Thứ nào có vẻ đẹp nhất?”
“Điều đó tùy thuộc vào khẩu vị. Tôi sẽ nói là những bức tượng.”
“Sẽ mất bao lâu để xem hết tất cả? ít nhất là để biết đôi chút về chúng?”
“Cô có thể xem hết tất cả, nếu chỉ là xem đơn thuần, trong hai tuần. Nhưng để thấu hiểu chúng là công việc của cả đời người. Cô càng dành nhiều thời gian bên chúng, cô càng yêu quý chúng hơn.” Sau một lát ngập ngừng, anh tiếp tục: “Tại sao cô lại tiếc thời gian? Tất cả đều nằm trên con đường của cô, vì cô sắp trở thành vợ của một nghệ sĩ mà.”
“Tôi đã nghĩ đến điều đó,” cô nói. “Có thể là tôi sẽ luôn sống ở đây, giữa những thứ đẹp đẽ nhất trên thế giới!”
“Rất có thể! Tôi muốn được nhìn thấy cô mười năm nữa.”
“Tôi dám chắc là mình sẽ thay đổi rất nhiều. Nhưng tôi chắc chắn một điều.”
“Điều gì?”
“Rằng phần lớn tôi vẫn sẽ là chính tôi. Tôi không mong gì hơn ngoài việc tin vào những điều tốt đẹp anh nói về sự thấu hiểu của tôi, nhưng ngay cả khi chúng đúng, thì cũng chẳng sao cả. Tôi sẽ vẫn là những gì tôi được tạo ra, những gì tôi là bây giờ – một thiếu nữ từ nông thôn! Thành quả của một nền văn minh không lâu đời và phức tạp, mà là mới mẻ và giản dị.”
“Tôi rất vui khi nghe điều đó: đó là một nền tảng tuyệt vời.”
“Có lẽ, nếu anh cho tôi xem bất cứ điều gì nữa, anh sẽ không còn nghĩ tử tế về nó mãi đâu. Vì vậy tôi cảnh báo anh.”
“Tôi không sợ. Tôi rất muốn nói với cô một điều: Hãy là chính cô, hãy là những gì cô chọn; nhưng đôi khi, hãy làm theo những gì tôi bảo.”
Nếu Rowland không sợ hãi, thì có lẽ cô Garland cũng vậy; nhưng ít nhất cô có vẻ hơi bối rối. Cô đề nghị họ nên đi tìm những người bạn đồng hành của mình.
Bà Hudson nói nhỏ; bà không thể bị buộc tội là thiếu lòng thành kính đôi khi vẫn bị gán cho những người Tin lành trong các ngôi đền Công giáo lớn. “Mary, con yêu,” bà thì thầm, “nếu chúng ta phải hôn ngón chân bằng đồng đáng sợ đó thì sao nhỉ. Nếu mẹ chỉ có thể giữ cho cái gõ cửa nhà chúng ta, ở Northampton, sáng bóng như thế! Mẹ nghĩ nó thật dị giáo; nhưng Roderick nói nó là cao siêu.”
Roderick rõ ràng đã trở nên hơi ngang bướng. “Nó cao siêu hơn bất cứ điều gì mà tôn giáo của mẹ yêu cầu mẹ làm!” chàng thốt lên.
“Chắc chắn tôn giáo của chúng ta đôi khi cũng mang lại cho chúng ta những nhiệm vụ rất khó khăn,” cô Garland nói.
“Nhiệm vụ ngồi trong một nhà thờ quét vôi trắng và lắng nghe một giáo phái Thanh giáo mũi tẹt! Tôi thừa nhận điều đó khó khăn. Nhưng nó không cao siêu. Tôi đang nói về các nghi lễ, về hình thức. Cô biết đấy, công việc của tôi là coi trọng các hình thức. Tôi nghĩ đây là một hình thức rất đẹp. Cô không thể làm được sao?” chàng đòi hỏi, nhìn cô em họ.
Cô nhìn lại chàng chăm chú rồi lắc đầu. “Tôi nghĩ là không!”
“Tại sao không?”
“Tôi không biết; tôi không thể!”
Trong cuộc tranh luận nhỏ này, bốn người bạn của chúng ta đang đứng gần bức tượng cổ kính của Thánh Peter, và một người nông dân rách rưới, trông hoang dã, một kẻ côn đồ ăn mặc rách rưới với vẻ ngoài đặc Ý chính thống nhất, đã đang thực hiện các nghi lễ sùng bái trước nó. Hắn quay đi, làm dấu thánh, và bà Hudson khẽ rùng mình kinh hãi.
“Sau đó,” bà lẩm bẩm, “tôi cho rằng hắn nghĩ mình cũng tốt như bất kỳ ai! Và đây lại thêm một người nữa. Ồ, một người đẹp làm sao!”
Một thiếu nữ đã tiến lại gần bức tượng thiêng liêng, sau khi đi lạc khỏi một nhóm bạn đồng hành. Cô hôn lên ngón chân tượng đồng, chạm trán vào nó và quay lại, đối mặt với nhóm bạn của chúng ta. Rowland lúc này mới nhận ra Christina Light. Anh sửng sốt: chẳng lẽ cô ta vừa bất ngờ theo đạo Công giáo? Mới chỉ vài tuần trước cô ta còn dành cho anh một tuyên bố say đắm về sự thờ ơ. Chẳng lẽ cô ta đã vào nhà thờ để tự đặt mình vào vị thế en regle với những gì được mong đợi ở một Công chúa Casamassima? Trong khi Rowland đang tự hỏi những câu hỏi này trong đầu, cô ta đang tiến lại gần anh và các bạn, trên đường đến bàn thờ lớn. Lúc đầu cô ta không nhận ra họ.
Mary Garland đã quan sát cô ta. “Anh nói với tôi,” cô khẽ nói với Rowland, “rằng Rome chứa đựng một vài trong số những thứ đẹp nhất trên thế giới. Đây chắc chắn là một trong số đó!”
Đúng lúc này, ánh mắt của Christina gặp Rowland và trước khi ra hiệu nhận ra anh, cô ta lướt nhìn nhanh những người bạn đồng hành của anh. Cô ta thấy Roderick, nhưng không cúi chào chàng; cô ta nhìn bà Hudson, nhìn Mary Garland. Cô ta nhìn Mary Garland chằm chằm, xuyên thấu, từ đầu đến chân, khi nhịp độ chậm chạp mà cô ta đang tiến bước cho phép. Rồi đột nhiên, như thể cô ta mới thấy Roderick lần đầu, cô ta dành cho chàng một cái gật đầu quyến rũ, một nụ cười rạng rỡ. Trong chớp mắt, chàng đã ở bên cạnh cô ta. Cô ta dừng lại, và chàng đứng nói chuyện với cô ta; cô ta vẫn tiếp tục nhìn cô Garland.
“Ô kìa, Roderick biết cô ấy!” bà Hudson thốt lên, trong một lời thì thầm đầy kinh ngạc. “Mẹ cứ tưởng cô ấy là một công chúa cao quý nào đó.”
“Cô ấy là... gần như vậy!” Rowland nói. “Cô ấy là cô gái xinh đẹp nhất châu Âu, và Roderick đã tạc tượng bán thân của cô ấy.”
“Tượng bán thân sao? Chao ôi, chao ôi!” bà Hudson lẩm bẩm, mơ hồ bị sốc. “Chiếc mũ thật lạ làm sao!”
“Cô ấy có đôi mắt rất lạ,” Mary nói, rồi quay đi.
Hai quý bà, cùng với Rowland, bắt đầu đi xuống phía cửa nhà thờ. Trên đường đi, họ đi ngang qua bà Light, vị Cavaliere, và con chó xù, và Rowland thông báo cho những người bạn đồng hành về mối quan hệ giữa những nhân vật này với quý cô của Roderick.
“Nghĩ mà xem, Mary!” bà Hudson nói. “Con trai mẹ hẳn phải quen những người lẫy lừng thế nào chứ! Chẳng trách nó thấy Northampton thật tẻ nhạt!”
“Con thích ông lão tội nghiệp đó,” Mary nói.
“Tại sao con lại gọi ông ấy là tội nghiệp?” Rowland hỏi, bị ấn tượng bởi nhận xét đó.
“Ông ấy có vẻ thế!” cô đáp đơn giản.
Khi họ đến cửa, họ bị Roderick đuổi kịp, cuộc trò chuyện của chàng với cô Light đã làm đôi mắt chàng bừng sáng rõ rệt. “Vậy là con quen với các công chúa sao!” mẹ chàng khẽ nói khi họ bước vào cổng.
“Cô Light không phải là công chúa!” Roderick nói một cách cộc lốc.
“Nhưng ông Mallet nói vậy mà,” bà Hudson thúc giục, có phần thất vọng.
“Ý tôi là cô ấy sắp trở thành công chúa!” Rowland nói.
“Chưa chắc cô ấy đã là công chúa đâu!” Roderick đáp lại.
“À,” Rowland nói, “tôi xin hàng!”
Roderick gần như ngay lập tức yêu cầu mẹ ngồi làm mẫu cho chàng, tại xưởng vẽ, để tạc chân dung, và Rowland mạnh dạn nói thêm một lời thúc giục nữa. Nếu ý tưởng của Roderick thực sự níu giữ chàng, thì thật đáng tiếc nếu nguồn cảm hứng của chàng bị lãng phí; cảm hứng, trong thời đại này, đã trở thành một thứ hàng hóa quá quý giá. Do đó, đã được sắp xếp là, hiện tại, trong các buổi sáng, bà Hudson sẽ đặt mình vào sự phục vụ của con trai. Điều này chẳng cần hy sinh bao nhiêu, vì sự thèm muốn các cổ vật của quý bà tốt bụng chỉ nhỏ bé và mảnh mai như chim sẻ, vòng tham quan các phòng trưng bày và nhà thờ thông thường làm bà mệt mỏi, và bà rất vui khi được mua sự miễn trừ khỏi việc tham quan bằng một chuyến lái xe đều đặn vào buổi chiều. Theo cách đó, khi cô Garland rảnh rỗi vào các buổi sáng, Rowland đề nghị mình sẽ là hướng dẫn viên cho thiếu nữ trong bất kỳ chuyến thám hiểm nào cô muốn thực hiện. Cô nói rằng cô không biết gì về nó, nhưng cô có một sự tò mò lớn, và sẽ rất vui được xem bất cứ điều gì anh chỉ cho cô. Rowland không thể nhẫn tâm buộc tội Roderick bỏ bê cô gái trẻ; vì tự nhiên là những cảm hứng của một thiên tài thất thường, khi chúng đến, có thể rất độc đoán; nhưng tất nhiên anh tự hỏi cô Garland cảm thấy thế nào, với tư cách là vợ chưa cưới của chàng thanh niên, khi bị chuyển giao một cách nhanh chóng như vậy cho một người đàn ông khác để giải trí. Dù cô cảm thấy thế nào, anh chắc chắn mình cũng sẽ chẳng biết gì nhiều về điều đó. Giữa họ, không có gì khác ngoài những ám chỉ gián tiếp đến việc đính hôn của cô, và Rowland không muốn thảo luận thêm về nó; vì anh không có bất đồng gì với tình hình hiện tại. Họ mang vẻ ngoài thú vị giống nhau trong suốt tháng Năm đáng yêu, và nét quyến rũ không thể diễn tả của Rome trong thời kỳ đó dường như chỉ là sự đồng cảm rạng rỡ của thiên nhiên với cơ hội hạnh phúc của anh. Thời tiết thật tuyệt vời; mỗi buổi sáng, khi anh đi từ chỗ ở của mình đến nhà trọ khiêm tốn của bà Hudson, dường như đều có một phước lành trên đó. Vị quý bà lớn tuổi thường đã đi đến xưởng vẽ, và anh thấy cô Garland ngồi một mình bên cửa sổ mở, lật giở những trang sách tham khảo về nghệ thuật hoặc cổ vật mà anh đã tặng cô. Cô luôn có một nụ cười, cô luôn háo hức, tỉnh táo, phản hồi. Cô có thể nghiêm nghị vì bản chất, có thể buồn bã vì hoàn cảnh, có thể có những nghi ngờ và đau đớn thầm kín, nhưng cô về cơ bản là trẻ trung, mạnh mẽ, tươi mới và có khả năng tận hưởng. Sự tận hưởng của cô không đặc biệt phô trương, nhưng lại vô cùng siêng năng. Rowland cảm thấy rằng không phải sự giải trí và cảm giác mà cô thèm muốn, mà là kiến thức – những sự thật mà cô có thể âm thầm cất giữ, từng mảnh một, trong bóng tối thơm ngát của tâm trí nghiêm túc của mình, để ít nhất về mặt này, cô sẽ không phải là một cô dâu hoàn toàn không có của hồi môn. Cô không bao giờ chỉ giả vờ hiểu; cô để mọi thứ trôi qua, theo cách khiêm tốn của mình, vào lúc đó, nhưng cô dõi theo chúng trên đường đi, qua đỉnh đồi, và khi trí tưởng tượng của cô dường như không có khả năng bỏ lỡ, nó vội vã chạy theo chúng và chạy hụt hơi bên cạnh chúng, như thể, và cầu xin chúng cho biết bí mật. Rowland vô cùng hài lòng khi quan sát thấy cô không bao giờ nhầm lẫn loại hai với loại tốt nhất, và rằng khi ở trước một kiệt tác, cô nhận ra dịp đó là một dịp trọng đại. Cô nói nhiều điều mà anh cho là rất sâu sắc – nghĩa là, nếu chúng thực sự có ý định tốt đẹp như anh nghi ngờ. Điểm này anh thường cố gắng xác định; nhưng anh buộc phải thận trọng, vì trong sự nhút nhát đầy nghi kỵ của cô, dường như với cô, việc thẩm vấn nhất thiết phải mang tính mỉa mai. Cô muốn biết chính xác mình đang đi đâu – mình sẽ được hay mất những gì. Điều này một phần là do một sự thuần khiết trí tuệ bẩm sinh, một tính khí tâm trí không sống với cánh cửa mở hé, có thể nói như vậy, trên con đường cao tốc của tư tưởng, để những ý tưởng đi qua ghé vào và đi ra tùy thích; nhưng đã dành nhiều thời gian cho một vài chuyến thăm dài của những vị khách được trân trọng và tôn vinh – những vị khách mà sự hiện diện của họ là một sự trang nghiêm. Nhưng điều đó còn hơn thế nữa vì cô nhận thức được một loại lòng tự trọng đang lớn dần, một ý thức cống hiến cuộc đời mình không phải cho mục đích của riêng mình, mà cho mục đích của người khác, người có cuộc đời sẽ lớn lao và rực rỡ. Cô đã được nuôi dạy để nghĩ rất nhiều về “tự nhiên” và những quy luật vô tội của tự nhiên; nhưng giờ đây Rowland đã nói với cô một cách nhiệt thành về văn hóa; trí tưởng tượng căng thẳng của cô đã đáp lại, và cô đang theo đuổi văn hóa vào những nơi ẩn dật, nơi nhu cầu về một nỗ lực trí tuệ nào đó mang lại một sự nghiêm túc cao quý cho mục đích của cô. Cô muốn chắc chắn, chỉ lấy những thứ tốt nhất, biết rằng đó là tốt nhất. Có điều gì đó tinh tế trong công việc tự trang điểm sùng đạo này, và Rowland đã giúp đỡ nó, mặc dù thành quả của nó không dành cho anh. Bất chấp sự cứng nhắc và góc cạnh ẩn giấu của cô, rất rõ ràng là một cảm giác làm đẹp đầy lo lắng, bốc đồng đang liên tục hoạt động trong tâm hồn cô, và trải nghiệm thực tế của cô về những điều đẹp đẽ đã làm rung động cô ở những nơi rất sâu sắc. Mặc dù cô không phô trương, cách cư xử đơn giản, và những câu chuyện nhỏ của cô không trôi chảy; mặc dù, như cô đã nói, cô là một thiếu nữ từ nông thôn, và vùng nông thôn đó là West Nazareth, và West Nazareth theo cách của nó là một sự thật nhỏ bé bướng bỉnh, cô đang cảm nhận được ảnh hưởng trực tiếp từ những tiện nghi tuyệt vời của thế giới, và chúng đang định hình cô bằng một cái chạm thông minh thần thánh. “Ôi đức hạnh tinh tế của hoàn cảnh!” Rowland tự nhủ, “thứ nắm lấy tay chúng ta và dẫn chúng ta ra khỏi những góc khuất nơi mà, bắt buộc, thái độ của chúng ta có phần co cụm, và lôi cuốn chúng ta thử nghiệm những khả năng bị nghi ngờ!” Khi anh nói với Mary Garland rằng anh muốn nhìn thấy cô mười năm nữa, anh đang ngầm dành một lời khen ngợi ngang nhau cho hoàn cảnh và chính cô gái. Khả năng là có ở đó, nó có thể được tin tưởng một cách tự do; sự quan sát sẽ chỉ phải gieo hạt giống hào phóng của nó. “Một người phụ nữ ưu tú” – ý tưởng đó có những liên tưởng khắc nghiệt, nhưng anh dõi theo nó tự hình dung trong sự mơ hồ của tương lai với một niềm tin tuyệt vọng.
Họ đến Nhà thờ Thánh Peter rất nhiều, nơi Rowland có một tình cảm đặc biệt, một phần lớn trong đó anh đã thành công trong việc truyền cho người bạn đồng hành của mình. Cô thừa nhận rất nhanh chóng rằng việc leo lên những bậc thang dài, thấp, màu vàng, bên dưới mặt tiền sặc sỡ khổng lồ, rồi đẩy tấm tạp dề bằng da nặng nề của cánh cửa, để thấy mình đối mặt với sự cao siêu được xây dựng, rực rỡ đó, là một cảm giác mà sự sắc bén của nó tự làm mới mình với sự hào phóng đáng ngạc nhiên. Vào những ngày đó, lòng hiếu khách của Vatican vẫn chưa bị cắt giảm, và việc đi từ nhà thờ lộng lẫy sang công ty trang nghiêm của những bức tượng cẩm thạch cổ là một vấn đề dễ dàng và thú vị. Ở đây Rowland đã có rất nhiều cuộc trò chuyện với người bạn đồng hành của mình, và thấy mình giải thích về mỹ học a perte de vue. Anh phát hiện ra rằng cô ghi chú những sở thích và không thích của mình trong một cuốn sổ tay nhỏ trông mới tinh, và anh tự hỏi cô đã báo cáo lại bao nhiêu phần trong bài diễn thuyết của chính mình. Đó là những giờ phút quyến rũ. Các phòng trưng bày đã rất lạnh suốt cả mùa đông nên Rowland đã phải lưu vong khỏi chúng; nhưng giờ đây khi mặt trời đã nóng bỏng trên quảng trường lớn giữa các hàng cột, nơi hai đài phun nước nhấp nháy gần như dữ dội, sự mát mẻ của đá cẩm thạch của những con đường dài, viền đầy tượng khiến chúng trở thành một nơi trú ẩn thú vị. Bầy khách du lịch lớn gần như đã rời đi, và hai người bạn của chúng ta thường thấy mình, trong nửa giờ mỗi lần, chiếm hữu duy nhất và yên tĩnh của Braccio Nuovo xinh đẹp. Đây đó là một cửa sổ mở, nơi họ nán lại và tựa vào, nhìn ra không khí ấm áp, chết chóc, trên những ngọn tháp của thành phố, trên những ngọn đồi có màu sắc mềm mại, mang tính lịch sử, trên những khu vườn cũ kỹ trang nghiêm của cung điện, hoặc trên một sân cỏ đầy nắng, trống trải, bị lạc trong lòng của đống kiến trúc mê cung. Họ đôi khi vào các căn phòng được Raphael vẽ, và tất nhiên tỏ lòng kính trọng với Nhà nguyện Sistine; nhưng sở thích rõ ràng của Mary là nán lại giữa những bức tượng. Một lần, khi họ đang đứng trước bức chân dung điêu khắc cao quý nhất đó, cái gọi là Demosthenes, trong Braccio Nuovo, cô đã thực hiện ám chỉ tự phát duy nhất về cuộc hôn nhân dự kiến của mình, trực tiếp hoặc gián tiếp, từng thốt ra từ môi cô. “Tôi rất vui,” cô nói, “rằng Roderick là một nhà điêu khắc chứ không phải một họa sĩ.”
Lời ám chỉ nằm chủ yếu ở sự nghiêm túc cực độ mà những lời đó được thốt ra. Rowland ngay lập tức hỏi cô lý do của niềm vui đó.
“Không phải là hội họa không đẹp,” cô nói, “mà điêu khắc đẹp hơn. Nó nam tính hơn.”
Rowland đôi khi cố gắng làm cô nói về bản thân mình, nhưng về điều này cô không có nhiều kỹ năng. Cô dường như với anh già dặn hơn nhiều, dễ thích nghi với các công việc xã hội hơn nhiều so với khi anh nhìn thấy cô ở nhà, đến nỗi anh có một mong muốn rút ra từ cô một tài khoản phân loại về công việc và suy nghĩ của cô. Anh nói với cô mong muốn của mình và những gì gợi ý điều đó. “Có vẻ như, vậy thì,” cô nói, “rốt cuộc, người ta có thể lớn lên ở nhà!”
“Chắc chắn, nếu người ta có một động lực. Sự phát triển của cô, vậy thì, là vô thức? Cô không tự theo dõi mình và tưới nước cho rễ cây của mình sao?”
Cô không chú ý đến câu hỏi của anh. “Tôi sẵn sàng thừa nhận,” cô nói, “rằng châu Âu thú vị hơn tôi tưởng; và tôi không nghĩ rằng, về mặt tinh thần, tôi đã keo kiệt. Nhưng anh phải thừa nhận rằng nước Mỹ tốt hơn anh đã tưởng.”
“Tôi không có lỗi gì để tìm thấy với đất nước đã tạo ra cô!” Rowland nghĩ anh có thể mạo hiểm điều này, mỉm cười.
“Và vậy mà anh muốn tôi thay đổi – để đồng hóa châu Âu, tôi cho là anh sẽ gọi nó như vậy.”
“Tôi đã cảm thấy mong muốn đó chỉ trên những nguyên tắc chung. Tôi có nên nói với cô những gì tôi cảm thấy bây giờ không? Nước Mỹ đã tạo ra cô cho đến nay; hãy để nước Mỹ hoàn thiện cô! Tôi muốn gửi cô trở lại mà không chậm trễ và xem điều gì sẽ xảy ra với cô. Điều đó nghe có vẻ không tử tế, và tôi thừa nhận có một sự tò mò trí tuệ lạnh lùng trong đó.”
Cô lắc đầu. “Sự quyến rũ đã bị phá vỡ; sợi chỉ đã bị đứt! Tôi muốn ở lại đây hơn.”
Luôn luôn, khi anh có xu hướng làm cho điều gì đó họ đang nói đến một ứng dụng trực tiếp cho chính cô, cô hoàn toàn không giúp đỡ anh; cô không phản hồi. Khi đó, một lần, với một tia kích ứng nồng nhiệt, anh nói với cô rằng cô rất “bí ẩn”. Tại điều này cô đỏ mặt một chút, và anh nói rằng trong trường hợp không có bất kỳ sự tin tưởng lớn hơn nào, ít nhất sẽ là một sự hài lòng khi làm cho cô thú nhận cáo buộc đó. Nhưng ngay cả sự hài lòng này cô cũng từ chối anh, và sự trả thù duy nhất của anh là thực hiện, hai hoặc ba lần sau đó, một lời ám chỉ nhẹ nhàng mỉa mai về sự tinh ranh của cô. Anh nói với cô rằng cô là những gì được gọi trong tiếng Pháp là sournoise. “Rất tốt,” cô trả lời, gần như thờ ơ, “và bây giờ xin hãy nói lại cho tôi – tôi đã quên nó rồi – anh nói một cái ‘architrave’ là gì.”
Đó là dịp cô hỏi anh một câu hỏi thuộc loại này mà anh buộc tội cô, với một sự nhấn mạnh hài hước mà, đồng thời, nếu cô tò mò về vấn đề này, cô có thể đã phát hiện ra một tia nhiệt huyết không yên, với việc có một sự ham muốn thông tin không thể thỏa mãn. “Cô luôn giành giật thông tin,” anh nói; “cô sẽ không bao giờ đồng ý có bất kỳ cuộc trò chuyện vô tư nào.”
Cô cau mày một chút, như cô luôn làm khi anh dừng cuộc trò chuyện của họ trên một cái gì đó cá nhân. Nhưng lần này cô đồng ý, và nói rằng cô biết mình ham muốn sự thật. “Người ta phải làm cỏ khi trời nắng,” cô nói thêm. “Tôi phải tích trữ kiến thức chống lại những ngày đen tối. Bằng cách nào đó, trí tưởng tượng của tôi từ chối bao quát ý tưởng rằng tôi có thể ở Rome vô thời hạn.”
Anh biết mình đã đoán ra những động cơ thực sự của cô; nhưng anh cảm thấy rằng nếu anh có thể nói với cô – điều mà dường như không thể nói – rằng số phận có thể có trong cửa hàng cho cô một sự thất vọng cay đắng, cô sẽ có khả năng trả lời, ngay sau cảm giác đau đớn đầu tiên, “Vậy hãy nói rằng tôi đang tích trữ tài nguyên cho sự cô đơn!”
Nhưng tất cả các cáo buộc không phải là của anh. Anh đã quan sát, một lần, trong một cuộc tranh luận ngắn, để xem liệu cô có rút ngón trỏ ra khỏi Murray của mình, nơi cô đã chèn nó vào để giữ một trang nhất định. Sẽ khó nói tại sao điểm này làm anh quan tâm, vì anh không có sự lo lắng thực sự nhỏ nhất nào rằng cô khô khan hay giáo điều. Sự thật con người đơn giản là, anh chàng tội nghiệp ghen tị với khoa học. Khi thuyết giảng khoa học cho cô, anh đã đánh giá quá cao sức mạnh tự xóa bỏ của mình. Đột nhiên, chìm khoa học trong giây lát, cô nhìn anh rất thẳng thắn và bắt đầu cau mày. Đồng thời cô để Murray trượt xuống đất, và anh bị quyến rũ bởi hoàn cảnh này đến nỗi anh không di chuyển để nhặt nó lên.
“Anh không nhất quán một cách kỳ lạ, ông Mallet,” cô nói.
“Như thế nào?”
“Ngày đầu tiên chúng ta ở Nhà thờ Thánh Peter, anh đã nói những điều truyền cảm hứng cho tôi. Anh bảo tôi lao vào tất cả những điều này. Tôi đã sẵn sàng; tôi chỉ cần một cú đẩy nhỏ; của anh là một cú đẩy lớn; đây tôi đang ở giữa đại dương! Và bây giờ, như một phần thưởng cho sự dũng cảm của tôi, anh đã nhiều lần hắt hủi tôi.”
“Rõ ràng là, vậy,” Rowland nói, “tôi gây ấn tượng với cô là không nhất quán sao?”
“Đó là từ đó.”
“Vậy thì tôi đã đóng vai trò của mình rất tệ.”
“Vai trò của anh? Vai trò của anh được cho là gì?”
Anh do dự một lát. “Đó là sự hữu ích, thuần túy và đơn giản.”
“Tôi không hiểu anh!” cô nói; và nhặt Murray của mình lên, cô thực sự chôn vùi mình trong đó.
Buổi tối hôm đó anh nói với cô một điều nhất thiết làm tăng sự bối rối của cô, mặc dù nó không được thốt ra với ý định như vậy. “Cô có nhớ,” anh hỏi, “tôi đã cầu xin cô, ngày hôm trước, thỉnh thoảng làm như tôi bảo không? Dường như với tôi cô đã ngầm đồng ý.”
“Rất ngầm.”
“Tôi chưa bao giờ thực sự lợi dụng sự đồng ý của cô. Nhưng bây giờ tôi muốn cô làm điều này: bất cứ khi nào cô bắt gặp tôi trong hành động của cái mà cô gọi là không nhất quán, hãy hỏi tôi ý nghĩa của một thuật ngữ kiến trúc nào đó. Tôi sẽ biết cô có ý gì; một lời nói cho người khôn ngoan!”
Một buổi sáng họ dành giữa những tàn tích của Palatine, sự hoang vắng đầy nắng của những mảnh vụn đổ nát, quấn đầy dây leo, được khai quật một nửa và xác định một nửa, được gọi là Cung điện của các Caesar. Không có gì ở Rome thú vị hơn, và không địa phương nào có sự nhầm lẫn về những nét quyến rũ đẹp như tranh vẽ như vậy. Đó là một khu vườn rộng lớn, rải rác, nơi bạn vấp ngã ở mỗi bước chân vào những bộ xương được khai quật của quá khứ; nơi những hành lang ẩm ướt, đầy bích họa, những di tích, có thể là, của Ngôi nhà Vàng của Nero, đóng vai trò là những cái cây khổng lồ, và nơi, vào mùa xuân, bạn có thể ngồi trên một dòng chữ Latinh, trong bóng râm của một cây hạnh nhân đang ra hoa, và chiêm ngưỡng bố cục của Campagna. Ngày đó để lại một ấn tượng sâu sắc trong tâm trí Rowland, một phần do sự ngọt ngào nội tại của nó, và một phần vì người bạn đồng hành của anh, trong dịp này, để Murray của cô nằm không mở trong một giờ, và hỏi một vài câu hỏi không liên quan đến các Lãnh sự và các Caesar. Cô đã bắt đầu bằng cách nói rằng nó đang ập đến với cô, rốt cuộc, rằng Rome là một nơi buồn bã nặng nề. Sirocco đang thổi nhẹ, không khí nặng nề, cô mệt mỏi, cô trông hơi nhợt nhạt.
“Mọi thứ,” cô nói, “dường như nói rằng tất cả mọi thứ đều là sự phù phiếm. Nếu người ta đang làm một cái gì đó, tôi cho rằng người ta cảm thấy một sức mạnh nhất định trong mình để mâu thuẫn với nó. Nhưng nếu người ta nhàn rỗi, chắc chắn là chán nản khi sống, năm này qua năm khác, giữa những tro tàn của những thứ đã từng hùng mạnh. Nếu tôi ở lại đây tôi sẽ trở nên ‘thấp kém’ vĩnh viễn, như họ nói, hoặc tôi sẽ tìm nơi ẩn náu trong một công việc hàng ngày bền bỉ.”
“Công việc gì?”
“Tôi sẽ mở một trường học cho những đứa trẻ ăn xin xinh đẹp đó; mặc dù tôi rất sợ rằng tôi sẽ không bao giờ đưa mình đến mức mắng mỏ chúng.”
“Tôi nhàn rỗi,” Rowland nói, “và vậy mà tôi đã giữ được một tinh thần nhất định.”
“Tôi không gọi anh là nhàn rỗi,” cô đáp với sự nhấn mạnh.
“Thật tốt cho cô. Cô có nhớ chúng ta nói về điều đó ở Northampton không?”
“Trong buổi dã ngoại đó? Hoàn hảo. Việc anh ra nước ngoài có thành công, cho chính anh, như anh hy vọng không?”
“Tôi nghĩ tôi có thể nói rằng nó đã diễn ra tốt như tôi mong đợi.”
“Anh có hạnh phúc không?”
“Tôi trông không hạnh phúc sao?”
“Vì vậy, nó có vẻ với tôi. Nhưng” – và cô do dự một lát – “tôi tưởng tượng anh trông hạnh phúc dù anh có như vậy hay không.”
“Tôi giống như chiếc mặt nạ hài kịch cổ đại mà chúng ta vừa thấy lúc nãy trong bức bích họa được khai quật đằng kia: tôi được tạo ra để cười.”
“Anh có quay lại đây vào mùa đông tới không?”
“Rất có thể.”
“Anh có định cư ở đây mãi mãi không?”
“‘Mãi mãi’ là một khoảng thời gian dài. Tôi chỉ sống từ năm này qua năm khác.”
“Anh sẽ không bao giờ kết hôn sao?”
Rowland cười. “‘Mãi mãi’ – ‘không bao giờ!’ Cô xử lý những ý tưởng lớn. Tôi đã không thực hiện một lời thề độc thân.”
“Anh có muốn kết hôn không?”
“Tôi muốn vô cùng.”
Với điều này cô không có lời đáp lại: nhưng hiện tại cô hỏi, “Tại sao anh không viết một cuốn sách?”
Rowland cười, lần này tự do hơn. “Một cuốn sách! Cuốn sách nào tôi nên viết?”
“Một lịch sử; cái gì đó về nghệ thuật hoặc cổ vật.”
“Tôi không có kiến thức cũng không có tài năng.”
Cô không cố gắng mâu thuẫn với anh; cô chỉ nói cô đã cho là khác đi. “Anh nên, dù sao,” cô tiếp tục trong một lát, “làm điều gì đó cho chính mình.”
“Cho chính tôi? Tôi nên cho rằng nếu có một người đàn ông dường như sống cho chính mình” –
“Tôi không biết nó có vẻ như thế nào,” cô ngắt lời, “với những người quan sát bất cẩn. Nhưng chúng tôi biết – chúng tôi biết rằng anh đã sống – rất nhiều – cho chúng tôi.”
Giọng cô run nhẹ, và cô thốt ra những lời cuối cùng với một cú giật nhỏ.
“Cô ấy đã có bài phát biểu đó trên lương tâm của mình,” Rowland nghĩ; “cô ấy đã nghĩ rằng cô ấy nợ nó với tôi, và dường như với cô ấy bây giờ là lúc cô ấy thực hiện nó và hoàn thành nó.”
Cô tiếp tục theo cách xác nhận những suy ngẫm này, nói với sự nghiêm túc đúng mực. “Anh nên được làm cho biết rất rõ những gì tất cả chúng tôi cảm thấy. Bà Hudson nói với tôi rằng bà ấy đã nói với anh những gì bà ấy cảm thấy. Tất nhiên Roderick đã bày tỏ chính mình. Tôi đã muốn cảm ơn anh nữa; tôi cảm ơn, từ trái tim mình.”
Rowland không có câu trả lời; khuôn mặt anh lúc này giống chiếc mặt nạ bi kịch hơn nhiều so với mặt nạ hài kịch. Nhưng cô Garland không nhìn anh; cô đã cầm lại Murray của mình.
Vào buổi chiều cô thường lái xe với bà Hudson, nhưng Rowland thường gặp lại cô vào buổi tối. Anh có xu hướng dành nửa giờ trong phòng khách nhỏ tại khách sạn-hưu trí trên sườn đồi Pincian, và Roderick, người ăn tối thường xuyên với mẹ mình, có mặt trong những dịp này. Rowland thấy anh ít khi khác, và trong ba tuần không có quan sát nào vượt qua giữa họ về chủ đề sự xuất hiện của bà Hudson. Đối với tầm nhìn của Rowland, khi những tuần trôi qua, những lợi ích từ sự hiện diện của hai quý bà vẫn bị bao phủ trong bí ẩn. Roderick đặc biệt khó hiểu. Chàng bị bận tâm với công việc của mình trên bức chân dung của mẹ, cái mà đang có một bước ngoặt rất hạnh phúc; và thường, khi chàng ngồi im lặng, với đôi tay trong túi, đôi chân duỗi dài, đầu ngửa ra sau, và mắt nhìn vào khoảng không, người ta cho rằng trí tưởng tượng của chàng đang lơ lửng quanh hình ảnh bán thành hình trong xưởng vẽ của mình, tinh tế ngay cả trong sự chưa trưởng thành của nó. Chàng nói ít, nhưng sự im lặng của chàng không nhất thiết ngụ ý sự ghẻ lạnh, vì chàng rõ ràng thấy đó là một sự xa xỉ cá nhân sâu sắc khi nằm dài những giờ trong bầu không khí tràn ngập sự dịu dàng của phụ nữ. Chàng không tỉnh táo, chàng không gợi ý bất cứ điều gì về các chuyến du ngoạn (Rowland là người thúc đẩy chính trong những chuyến đi như vậy được thử nghiệm), nhưng chàng tuân thủ thụ động ít nhất là với tính khí yên tĩnh của hai người phụ nữ, và không đưa ra những nhận xét khắc nghiệt hay những ám chỉ ảm đạm. Rowland tự hỏi liệu chàng, rốt cuộc, có đối xử bất công với bạn mình khi phủ nhận chàng tình cảm về nghĩa vụ. Chàng từ chối những lời mời, theo kiến thức của Rowland, để ăn tối tại bàn ăn tồi tàn nhỏ; bất cứ nơi nào tinh thần chàng có thể ở, chàng hiện diện bằng xương bằng thịt với sự kiên định tôn giáo. Hạnh phúc của bà Hudson phản bội chính nó trong một xu hướng đáng chú ý là hoàn thành những câu nói của mình và mặc chiếc váy lụa đen đẹp nhất của mình. Những cơn run rẩy của bà đã run rẩy biến mất; bà giống như một đứa trẻ phát hiện ra rằng con quái vật xù xì mà nó đã sợ chạm vào từ lâu là một nỗi kinh hoàng vô tri, được tạo thành từ rơm và mùn cưa, và rằng thậm chí còn là một sự táo bạo an toàn khi cù mũi nó. Về việc liệu nút thắt tình yêu mà Mary Garland giữ vẫn còn giữ chặt hay không, ai có thể tuyên bố? Cô gái trẻ, như chúng ta đã biết, không đeo nó trên tay áo mình. Cô luôn ngồi tại bàn, gần những ngọn nến, với một mảnh công việc kim khâu. Đây là thái độ mà Rowland đã nhìn thấy cô lần đầu tiên, và anh nghĩ, bây giờ khi anh đã nhìn thấy cô trong một vài thái độ khác, nó không phải là ít phù hợp nhất.