1

Tôi bước đi trong sương mù, lần theo dấu chân của Trương Ái Linh; linh hồn tôi bay lượn trên trời cao, rong ruổi nơi Thượng Hải của những năm 20 thế kỷ trước; tôi gạt bỏ sương mù, từ trên cao nhìn xuống sân viện kia, ngửi thấy hương hoa thoang thoảng mơ hồ, nghe thấy tiếng đọc sách trong trẻo của một bé gái.

Đây là Thượng Hải năm 1928, Trương Ái Linh bé bỏng khi ấy vẫn còn mang tên Trương Anh, đang dắt tay em trai, ngồi đọc sách dưới tàng cây hoa trong sân——tôi mong đó là hoa đào, bởi Hồ Lan Thành, người từng ví bà là "người soi bóng hoa bên làn nước giữa cõi Dân quốc", đã nói "hoa đào khó vẽ, bởi muốn vẽ phải vẽ được cái tĩnh của nó"; còn về sách ư, có lẽ chính là "Hồng Lâu Mộng" chăng, đó là cuốn sách bà đọc đi đọc lại suốt cả đời, bà từng nói lần đầu đọc nó khi mới lên tám.

Hai đứa trẻ ôm món đồ chơi mẹ gửi từ nước Anh về, bé trai còn đội chiếc mũ cói ngoại nhập, hai đứa bé, một lên tám, một lên bảy, dưới tàng hoa đào ngẩng lên gương mặt ngây thơ non nớt, hệt như những thiên thần.

Lòng tôi rung động lắng nghe.

——Nếu Thượng đế lướt qua bầu trời vào thời khắc này, có lẽ cũng sẽ dừng bước lắng tai nghe.

Cô bé không đẹp bằng em trai, nét mặt cũng có phần ngơ ngác, không có vẻ ngoan ngoãn nịnh mắt như em. Thế nhưng giọng đọc của cô bổng trầm ngân vang, mang theo sự mẫn cảm và lĩnh ngộ bẩm sinh đối với câu chữ, thấm đượm linh tính.

Cậu em Trương Tử Tĩnh có phần thiếu tập trung, chốc thì ngóng xem bảo mẫu Trương Can chuẩn bị bữa tối gì cho mình, chốc lại nghĩ rốt cuộc khi nào mẹ mới về——cậu đã chẳng còn nhớ rõ dáng vẻ của mẹ, thậm chí không nhớ nổi hàm nghĩa cụ thể mà hai chữ "người mẹ" đại diện——nhưng tóm lại đó là một từ tốt đẹp, là một chuyện vui, nếu không thì cả một đại gia đình đã chẳng hào hứng quay về Thượng Hải như thế, ngóng đợi mẹ về nước như đón giá nghênh loan.

Ngay cả kẻ ăn người ở cũng chăm chỉ hơn trước, bởi biết nữ chủ nhân sắp về, bảo mẫu Hà Can của bé Anh và bảo mẫu Trương Can của Tử Tĩnh đã sớm chuẩn bị quần áo cho hai chị em mặc vào ngày tao ngộ, ngay cả chăn đệm cũng được mang ra phơi phóng. Khắp sân giăng đầy cọc dài sào ngắn, phơi những lụa là gấm vóc dệt chỉ vàng sợi bạc, tỏa ra mùi hương của nắng, mang theo không khí rộn ràng, sung túc và hân hoan. Áp trán vào lớp thêu kim tuyến, sẽ cảm nhận được rõ ràng ánh nắng mặt trời, là từng vệt, từng vệt mỏng manh mà nồng nhiệt.

Mọi thứ ở căn nhà Thiên Tân đều đã thành quá khứ——mùi thuốc phiện xua mãi không tan, những trận cãi vã của cha và dì ghẻ, những lời bàn tán cùng ánh mắt khinh miệt của họ hàng về chốn tiểu công quán... Tất cả đều bị vứt lại ở Thiên Tân rồi, cách cả một đại dương, bị vứt ra thật xa. Khi họ từ Thiên Tân đến Thượng Hải, con tàu đi qua biển xanh rồi biển đen, đi thật xa thật lâu, bỏ lại mọi u buồn tăm tối ở phía bên kia bờ biển, chẳng cách nào đuổi kịp nữa.

Từ Thiên Tân đến Thượng Hải, số phận đã rẽ một khúc quanh, dường như đang rẽ về hướng tốt lành, ít nhất đã có một thời gian ngập tràn hy vọng đổi thay như thế.

Con người ta bao giờ cũng chuộng điều mới mẻ, có đổi thay luôn là điều tốt. Đợi đến khi mẹ về, mọi thứ sẽ còn tốt đẹp hơn nữa.

Cậu em chớp chớp đôi mắt to với hàng mi dài, cắt ngang tiếng đọc sách của chị, chẳng biết đã là lần thứ mấy trăm cất tiếng hỏi: "Mẹ có đẹp không hả chị?"

"Em có phải chưa từng gặp đâu." Người chị có chút mất kiên nhẫn nhìn em trai, "Lúc mẹ đi, em cũng lên ba rồi, chẳng nhớ chút nào sao?"

Cô bé thì nhớ rất rõ. Nhớ đôi vai run rẩy của mẹ khi gục trên giường tre khóc nấc vào ngày lên tàu, nhớ chiếc áo xanh váy xanh mẹ mặc có đính những phiến vảy nhỏ lấp lánh rung rinh, mẹ nằm đó như tấm kính khoang tàu phản chiếu mặt biển, những mảnh vảy mỏng màu xanh nhấp nháy, tựa như nỗi bi thương dập dềnh bất tận của đại dương. Biển xanh mênh mông ấy nhìn lâu sẽ mù mắt, muốn quên cũng chẳng thể nào quên.

Năm đó, cô bé lên bốn.

Một đứa trẻ sớm khôn lớn phần nhiều đều không vui vẻ. Nhạy cảm, dường như luôn song sinh cùng sầu muộn.

Mẹ chụp cho cô bé rất nhiều ảnh, trong ảnh cô phần lớn đều không cười, đầu tròn vo, mang ánh mắt ngờ vực mọi thứ. Tấm duy nhất cười thật rạng rỡ thì được mẹ tỉ mỉ tô màu.

Trong ảnh, cô bé có khuôn mặt tròn trĩnh, mặc bộ áo lụa mỏng màu xanh lam pha lục, đôi môi mỏng đỏ thắm——thế nhưng cô nhớ rất rõ, đó là chiếc áo lụa màu lam nhạt có cổ trắng chữ T, in từng cụm sương mù trắng xóa——màu xanh lam pha lục là do mẹ tô màu về sau, đó là thời kỳ lam lục của mẹ.

Cách bao nhiêu năm sau, cô vẫn nhớ như in, đó là một buổi chiều u ám nơi phương Bắc, trời khá âm u, mẹ đặt một chiếc bàn học nhỏ ngoài ban công Tây hẹp có lắp cửa kính, cẩn thận tô màu cho bức ảnh. Trên mặt bàn bừa bộn có hộp màu nước bằng sắt đen, cây bút lông cán sắt đen gầy guộc, một cốc nước——cô nhớ rõ đến thế, bởi đó là sự nâng niu hiếm hoi của tình mẫu tử trong ký ức.

Mẹ rất tân thời, cũng rất xinh đẹp, nhưng thường khó mà vui vẻ. Buổi sáng, Hà Can bế bé Anh lên chiếc giường đồng lớn của mẹ, mẹ luôn để lộ vẻ hơi ngỡ ngàng, dường như chốc lát chưa nhớ ra đứa trẻ con này từ đâu tới, mẹ nhẫn nại nhìn đứa bé bò trên chiếc chăn gấm xanh kẻ ô vuông đọc thơ Đường một cách ngọng nghịu, phải mất một hồi lâu mới dần tỉnh táo lại——tựa như linh hồn du ngoạn trên trời, nhìn thấy thân xác mình chốn nhân gian phàm tục, có phần lưu luyến không nỡ, đành bất đắc dĩ mà nhập hồn trở về——khi ấy mẹ mới thoáng nở nụ cười, nghiêm túc dạy con gái nhận mặt chữ, nhận được hai chữ thì thưởng cho hai miếng bánh đậu xanh.

——Những ký ức về mẹ, thảy đều gắn liền với chữ "xanh".

"Em còn nhớ bánh đậu xanh không?" Bé Anh lựa lời gợi mở, "Mỗi lần mẹ cho chị hai miếng bánh đậu xanh, chị đều chia cho em một miếng đấy."

"Em muốn ăn bánh đậu xanh." Tâm trí của Tử Tĩnh lập tức đổi hướng, nhưng loáng cái lại đổi ý, "Không, em thích kẹo hạt thông hơn." Vừa nói, khóe miệng cậu vừa nở nụ cười ngọt ngào, như thể đã được nếm vị kẹo hạt thông. Đó là loại kẹo giã hạt thông thành bột rồi trộn với đường phèn vụn mà làm thành. Cậu thật sự rất thích, như thể vị ngọt ngào của cuộc sống đều cô đọng và hiện hữu ở nơi đó.

Hồi nhỏ, vì cậu ốm yếu nhiều bệnh, phải hạn chế ăn, người lớn từng thử cho thêm nước hoàng liên vào kẹo hạt thông đút cho cậu để cậu dứt bỏ thói thèm, cậu khóc òa lên, nhét cả nắm tay vào miệng, thế mà vẫn đòi ăn. Thế là họ lại bôi nước hoàng liên lên nắm tay cậu, cậu mút tay, khóc càng thảm thiết hơn——muốn ăn được kẹo hạt thông thơm ngọt, thì phải đồng thời chấp nhận vị đắng ngắt của hoàng liên, đó là bài học trực quan nhất về mùi vị cuộc đời mà cậu nhận được từ thuở ấu thơ. Thế nhưng bao năm qua, cậu vẫn chẳng hề đổi ý.

"Em muốn ăn kẹo hạt thông." Cậu lại tuyên bố một lần nữa, tuyên bố hết sức nghiêm túc.

"Thế em đi tìm Trương Can mà xin." Bé Anh rốt cuộc mất kiên nhẫn. Cô bé tám tuổi và cậu nhóc bảy tuổi, khoảng cách về tâm trí cách biệt một trời một vực. Cô bỏ mặc em trai, tự mình ra ban công tìm cha.

Cha ngồi một mình ngoài ban công, trên đầu đắp một chiếc khăn ướt, hai mắt nhìn trừng trừng về phía trước, chẳng rõ ông đang nhìn gì——có lẽ đang tưởng tượng về tương lai, có lẽ đang đối diện với cái chết——bởi vì tiêm morphin quá độ, ông đã ở rất gần cái chết, mới ba mươi hai tuổi, vậy mà đã nhuốm mùi tàn tạ, xế bóng.

Bé Anh đứng ở cửa ban công, ướm thử cất tiếng gọi: "Ba."

Trương Đình Trọng chầm chậm quay đầu lại, nhìn thấy con gái, trên gương mặt cứng đờ lộ ra một tia vui mừng, hỏi: "Sao thế con? Em trai con đâu?"

"Nó đói bụng, tìm Trương Can xin đồ ăn rồi ạ." Bé Anh bước lại gần hơn, "Ba, ba đang nhìn gì thế?"

Trương Đình Trọng lắc đầu, lại hỏi ngược lại: "Con có nhớ mẹ không?"

"Con không biết." Bé Anh thật thà trả lời. Trong tâm trí cô bé, "mẹ" giống một ký hiệu hơn là một con người cụ thể, là sự cao quý, huyền bí và xa vời vợi, là người nhận những bức ảnh người nhà bảo cô chụp để gửi qua trùng dương mỗi năm, cũng là người gửi những món quà về Trung Quốc vào mỗi dịp lễ tết——bởi cha lấy vợ lẽ lại hút thuốc phiện, mẹ lấy cớ cô em chồng ra nước ngoài du học cần có bạn gái đi kèm chăm sóc, bèn cùng sang Anh. Đi một mạch bốn năm. Kể từ đó, mọi người luôn đợi mẹ về, coi sự chờ đợi là việc lớn hàng đầu trong đời, sau khi đến Thượng Hải, chủ đề được bàn tán nhiều nhất từ sáng đến tối mỗi ngày chính là "bà lớn sắp về rồi", cô bé mừng thầm trong bụng, nhưng nghĩ đến việc người mẹ cao quý xa xôi ấy sắp sửa trở về thật, sắp sống động đứng trước mặt cô, không phải là một tấm ảnh, mà là một con người bằng xương bằng thịt, trong lòng lại có đôi chút kỳ quặc và ngượng ngùng không tự nhiên.

Bé Anh hỏi cha: "Có phải mẹ sắp về thật rồi không ba?"

"Mẹ về rồi, cũng có thể lại đi thôi." Cha trả lời chẳng ăn nhập với câu hỏi, lại thở dài một tiếng, chẳng rõ là thở dài cho bản thân hay cho vợ.

Chính ông đã viết hết lá thư này đến lá thư khác cầu xin vợ trở về, mãi cho đến khi ông đồng ý cai thuốc phiện, lại đuổi vợ lẽ đi, bà mới chịu ưng thuận. Lẽ dĩ nhiên là ông vui mừng, nhưng trong lòng cũng thấy ít nhiều thất bại, hơn nữa bản thân ông cũng chẳng nắm chắc mười phần liệu sau này có thực sự dứt bỏ được cơn nghiện hay không.

Thuốc phiện là thứ quỷ quái, dẫu muộn phiền có lớn đến đâu, đau khổ có nhiều thế nào, chỉ cần lăn vài viên thuốc khói, tự nhiên trăm bệnh tiêu tan, muôn nỗi lo lắng đều sạch bách. Cơ nghiệp gia đình đời sau chẳng bằng đời trước, thế sự lúc này chẳng bằng lúc xưa, cảnh ngộ mỗi năm lại thêm muôn phần trắc trở——nếu không còn thuốc phiện, thì sống sao nổi nữa?

Ai mà chẳng có chút thói quen nghiện ngập không bỏ được chứ? Con người ta luôn phải có một niềm vương vấn, thì mới thấy sống trên đời có ý nghĩa. Cơn nghiện của ông là thuốc phiện, của bé Anh là sách, của Tử Tĩnh là kẹo hạt thông, còn người vợ Hoàng Dật Phàm thì sao? Có lẽ là đi học chăng.

Nói ra thì Dật Phàm đúng là một thiên kim tiểu thư tiêu chuẩn theo quan niệm thời phong kiến, từ nhỏ còn bó chân nữa. Một đại gia tộc từng hiển hách như họ Trương sau thời Dân quốc cũng chẳng màng đến những điều đó nữa, cô em gái Trương Mậu Uyên mang đôi chân trần tự nhiên, còn Dật Phàm lại là gót sen ba tấc.

Thế nhưng chính một thục nữ dịu dàng nhàn tĩnh như vậy, lại dám mang đôi bàn chân nhỏ vượt biển qua đại dương, chạy sang Anh du học, nghe nói còn cùng Mậu Uyên đến tận dãy Alps trượt tuyết, lại còn trượt rất cừ nữa——cứ như thế bà ngày một bay xa, bay rời khỏi bên cạnh ông, bay rời khỏi gia đình của ông, bọn họ dần dà sống ở hai thế giới khác biệt.

Nhớ năm xưa khi cưới nhau, cả hai người mới chỉ mười chín tuổi, kim đồng ngọc nữ, một cặp trời sinh. Đàn ông thì phong lưu hào hoa, phụ nữ thì thanh tú dịu dàng, lại đều là hậu duệ của danh môn vọng tộc, môn đăng hộ đối, thật khiến người ta đỏ mắt ghen tị. Thuở ấy dưới hoa trước nguyệt, họ từng mừng thầm vì mình có được mối lương duyên vàng ngọc như trong truyền thuyết, tốt hơn thế hệ ông bà của họ rất nhiều.

——Cha của Trương Đình Trọng là danh tướng tiền triều Trương Bội Luân, mẹ là Lý Cúc Ngẫu, con gái út của Lý Hồng Chương, hai người họ chênh nhau ròng rã mười tám tuổi, hơn nữa đều không tính là trường thọ. Trương Mậu Uyên từng buông lời bất hiếu dị nghị về chính ông ngoại mình, rằng: "Ông ngoại này cũng thật là——hai người con gái, một người thì gả cho người hơn mình hơn hai mươi tuổi làm kế thất, một người thì gả cho người kém mình sáu tuổi, cả đời đều chê bà ấy già."

——Gia thế của Hoàng Dật Phàm không hiển hách, rực rỡ bằng Trương Đình Trọng, nhưng cũng là danh môn khuê tú——con gái của Hoàng quân môn, Đề đốc thủy sư Trường Giang ở Nam Kinh cuối thời nhà Thanh. Mẹ bà là con gái nhà nông, gả vào chốn tướng môn làm lẽ, bình đẳng tự do thì tuyệt đối không có, mà đoản thọ, cả hai vợ chồng đều chỉ sống đến ngoài hai mươi tuổi, con cái do bà cả nuôi lớn.

Đúng lý ra, hai con người có xuất thân tương đồng, tuổi tác xấp xỉ như thế kết làm vợ chồng, thì chẳng còn điều gì chưa thỏa nguyện. Trên thực tế, thuở mới cưới họ thực sự cũng từng vui vẻ, từng ân ái, từng ngọt ngào hòa thuận, thế nhưng về sau, rốt cuộc làm sao lại đi đến bước đường hôm nay?

Có lẽ bắt đầu từ lúc ông hút thuốc phiện, bao đào hát, nuôi vợ lẽ.

Trương Đình Trọng thở dài thêm một tiếng, mắt khẽ híp lại, nhìn xa xăm hơn.

Lần này, thứ ông nhìn thấy là quá khứ.

2

Lý Hồng Chương, đây là một nhân vật có sức nặng ngút trời trong lịch sử Trung Quốc, tại triều hơn bốn mươi năm, làm quan tới Văn Hoa điện Đại học sĩ, sau khi mất được triều đình Đại Thanh ban thụy hiệu "Lý Văn Trung công". Bởi từng đại diện triều đình Mãn Thanh lần lượt ký kết một loạt hiệp ước bất bình đẳng như Điều ước Mã Quan, Điều ước Trung - Nga với các nước xâm lược Trung Hoa, lịch sử đối với ông có khen có chê, dẫu đậy nắp quan tài cũng chưa thể định luận, điều tôi muốn bàn ở đây chỉ là dòng máu huyết thống.

Huyết thống là một thứ huyền bí, bảo có, chẳng nhìn thấy gì; bảo không, lại rành rành chảy trong huyết quản của hết thế hệ này đến thế hệ khác, tuần hoàn bất tận theo sự đến và đi của những sinh mệnh mới.

Trương Ái Linh trong "Đối Chiếu Ký" khi nhắc đến ông bà nội, từng viết: "Tôi không kịp nhìn thấy họ, cho nên mối quan hệ giữa tôi với họ chỉ là sự thuộc về lẫn nhau, một sự ủng hộ vô điều kiện trong im lặng, tưởng như vô dụng, vô hiệu, nhưng lại là thứ tôi cần nhất. Họ chỉ lặng lẽ nằm trong máu của tôi, đợi đến khi tôi chết lại chết thêm một lần nữa. Tôi yêu họ."

Có thể yêu tổ tiên của mình, và lấy họ làm niềm tự hào, ấy là một điều may mắn.

Rất nhiều người chỉ mong gột rửa sạch lịch sử của chính mình, rất nhiều người hễ phát tài là tìm người viết thuê thêu dệt lịch sử cho mình, rất nhiều người vì "tổ tiên ta xưa kia cũng từng giàu có" mà cả đời u uất, rất nhiều người vì "vấn đề lịch sử để lại" của mình mà lỡ dở cả một đời... Tổ tiên, là lịch sử vốn có của chúng ta, là nơi ta bắt đầu, là lời trần thuật cho câu hỏi hôm nay là ngày nào và tôi là ai, nó khiến chúng ta không cô độc, không hư vô giữa cõi đời này, mà có căn có cứ, như hình với bóng. Vườn hoa tư gia của Lý Hồng Chương——Đinh Hương Hoa Viên. "Tôi" bước đi trên cõi đời này, không phải xé toang hư không mà bất chợt đến rồi đi, đứng sau lưng tôi là tổ tiên qua các triều các đại, họ nằm trong huyết quản của tôi mượn đôi mắt tôi để nhìn ngắm thế giới, mượn bước chân tôi để cất bước, mượn bộ não tôi để suy tư, mượn sinh mệnh tôi để sống thêm một lần nữa, để chết thêm một lần nữa.

Dẫu không phải hạt dưa hấu nào gieo xuống cũng nhất định kết ra quả dưa to nhất, ngọt nhất, nhưng hạt đậu cô ve gieo xuống thì tuyệt đối không thể mọc ra dưa hấu được——đó chính là huyết thống.

Dòng máu của Trương Ái Linh không nghi ngờ gì là cao quý. Về sau khi đã thành danh, bà từng ngập ngừng có nên mượn xuất thân này để tuyên truyền cho cuốn sách mới của mình hay không, và vì "vết nhơ" này mà liên tục bị người ta công kích là hư vinh——thế nhưng vì sao bà lại không thể hư vinh? Bà là con gái của quý tộc, chứ không phải con gái của thần thánh, bà có nhân tính của mình. Mà gốc rễ của nhân tính chính là hư vinh. Không có hư vinh, thì lấy đâu ra sự phát triển của thế giới?

Đó có lẽ chính là lý do vì sao Trương Ái Linh, dẫu từng nếm không ít cay đắng vì tuyên bố dòng máu quý tộc và phải im lặng suốt nhiều năm, nhưng trong tác phẩm cuối cùng trước lúc lâm chung là "Đối Chiếu Ký", bà lại một lần nữa dũng cảm nói ra xuất thân của mình, và cất tiếng tuyên bố "Tôi yêu họ".

Thôi nào, hãy để chúng tôi tìm ra chiếc lư hương đồng phủ rêu xanh lốm đốm gia truyền, thắp lên một lò vụn trầm hương, rồi pha một ấm trà lài, chu môi khẽ thổi dạt lớp bọt nổi, trong làn khói trà vấn vít, bắt đầu hàn huyên câu chuyện phiếm về dòng máu huyết thống này——

Trương Bội Luân trong truyền thuyết có diện mạo hào hoa, tài ăn nói lưu loát, rất có phong thái danh sĩ. Người đất Phong Nhuận, Trực Lệ, xuất thân chốn sĩ đại phu, đỗ Cử nhân, trúng Tiến sĩ, từ Thứ cát sĩ Viện Hàn lâm thăng tiến lên Thị độc, sau thăng thự Tả phó Đô ngự sử Đô sát viện, là nhân vật nòng cốt của phái "Thanh lưu" cuối thời Thanh, thường cùng giới văn nhân học sĩ đả kích thời bế, hạch tội quan lại, thường hễ có một bản tấu sớ tâu lên vua là bốn phương truyền tụng. Lúc nhàn rỗi thì vui thú trăng hoa bên gái làng chơi, chè chén say sưa, phong lưu vô hạn, đặc biệt thích mặc áo dài vải trúc, hào hoa phóng khoáng, nghênh ngang dạo phố, nhất thời khiến giới sĩ đại phu chốn kinh kỳ tranh nhau bắt chước, đến mức áo dài vải trúc có xu hướng bán đắt như tôm tươi ở kinh thành.

Năm 1884, trong cuộc chiến tranh Trung - Pháp, Trương Bội Luân được cử làm Hội biện hải phòng Phúc Kiến, từng tận mắt thấy phòng thủ bờ biển Phúc Kiến trống trải nên đã cầu viện tàu thuyền từ Nam Dương và Bắc Dương, nhưng không được đếm xỉa. Ngày 3 tháng 7, hạm đội Pháp bất ngờ phát động tập kích, xâm phạm vùng duyên hải miền nam Trung Quốc, tàu chiến Trung Quốc cùng với Cục Thuyền chính Phúc Châu nơi đóng ra những con tàu ấy trong chớp mắt tan thành mây khói, Trương Bội Luân lên núi Trung Kỳ quan sát trận chiến, tận mắt chứng kiến cảnh tượng bi tráng đạn pháo bay rợp trời, cột nước ngút mây, tự biết tội lỗi không thể dung thứ, lòng dạ nguội lạnh. Đó chính là "Chiến sự Mã Vĩ" nổi tiếng trong lịch sử.

Sau sự việc, Trương Bội Luân bị cách chức sung quân, lưu đày đến ải biên thùy Trương Gia Khẩu. Trong thời gian đó, ông biên soạn hai mươi tư quyển "Quản Tử Chú", mười quyển "Trang Tử Cổ Nghĩa". Năm Quang Tự thứ mười bốn (1888), mãn hạn được phóng thích trở về, vì là chỗ quen biết lâu đời với Lý Hồng Chương nên được giữ lại làm mạc liêu, phụ trách việc thư từ, quản lý các văn kiện trọng yếu, và nhờ thế quen biết con gái của Lý Hồng Chương là Lý Cúc Ngẫu. Năm đó Trương Bội Luân đã bốn mươi mốt tuổi, hai năm trước vừa mất vợ cả, lại là một kẻ tù tội vừa được thả; trong khi Lý Cúc Ngẫu mới hai mươi ba tuổi, lại vốn có tiếng tài hoa, gả cho Trương Bội Luân làm vợ kế quả là chịu thiệt thòi——con gái nhà này luôn kết duyên với những người đàn ông có vị thế kém hơn mình, âu cũng là số mệnh.

"Nghiệt Hải Hoa" từng miêu tả Lý Cúc Ngẫu: "Mày dài mà hơi cong, mắt tú lệ mà không lả lơi, sống mũi thẳng như ngọc treo, răng đều như vỏ ốc xếp"; "Sắc sánh Tây Thi, Ngu Cơ, tài ngang Ban Chiêu, Tả Phấn, hiền như Bào Cô, Mạnh Quang, khéo léo đoạt cả thần linh, dệt gấm, Uy Nghị bá (tức Lý Hồng Chương) yêu thương như hòn ngọc quý, chẳng rời nửa bước." Kể rằng phu nhân Triệu Kế Liên của Lý Hồng Chương vì chuyện ông muốn gả đứa con gái tài sắc vẹn toàn, đức năng trọn vẹn này cho một kẻ "tù nhân" cách biệt mười tám tuổi làm vợ kế, đã nổi trận lôi đình, mắng Lý Hồng Chương là "đồ già hồ đồ", vừa khóc vừa làm ầm ĩ, nhưng rốt cuộc vẫn chẳng xoay chuyển được.

Sau khi kết hôn, Trương Bội Luân tự thề đóng cửa đọc sách, đối với các phương diện chính trị, ngoại giao của Lý Hồng Chương "tuyệt không can dự", mỗi ngày chỉ cùng người vợ trẻ ngâm thơ uống rượu, pha trà làm phú. Lý Hồng Chương vì con gái cưng, đã mua cho họ một tòa dinh thự đồ sộ ở ngõ Tương Phủ, cầu Đại Trung tại Nam Kinh, đây là tư gia cũ của Tĩnh Nghịch Hầu Trương Dũng, người có công bình định chư phiên thời Khang Hy, sân sâu viện lớn, hoa lá tốt tươi, vô cùng thanh u tĩnh mịch. Trương Bội Luân và Lý Cúc Ngẫu đã sinh được một trai một gái tại nơi đó, con trai là Trương Đình Trọng, con gái là Trương Mậu Uyên.

Trong cuốn "Giản Trung Nhật Ký" do Trương Bội Luân viết, thường có những câu phong hoa tuyết nguyệt như "Buổi chiều cùng hiền thê đàm đạo thơ phú thật lâu", "Dưới mưa hàn huyên cùng Cúc Ngẫu, chợt nhớ cảnh ngồi trơ trọi giữa mưa đá nơi ải bắc lòng không khỏi bùi ngùi", "Hợp Phì thết tiệc khách, lấy rượu nhà ủ cùng ta và Cúc Ngẫu nhấp chén, bóng trăng trong trẻo tròn đầy, hương hoa đung đưa, rượu cũng hơi say"... Tình cảm phu thê sâu sắc, hiện rõ trên từng trang giấy. Ngay cả khi người vợ "hơi mệt trong người", cũng xem như bệnh nhẹ là phúc, hai người "sắc thuốc, đun trà, đánh cờ, thưởng tranh, coi như để giải khuây." Rất có phong vị của Triệu Minh Thành và Lý Thanh Chiếu. Nét mực của Trương Bội Luân.

Họ thậm chí còn cùng nhau viết một cuốn tiểu thuyết võ hiệp tên là "Tử Tiêu Ký", nữ hiệp Tử Tiêu trong sách là một khuê tú văn võ song toàn, trong bài thường chỉ gọi là "tiểu thư" chứ không nhắc tới tên——sự tiến bộ của họ khiến nhân vật chính của tiểu thuyết là một kỳ nữ bước ra khỏi chốn thâm cung nội viện, thế nhưng sự bảo thủ của họ lại khiến ngòi bút nín lặng không nỡ tùy tiện nhắc đến khuê danh của tiểu thư cành vàng lá ngọc——sự bất triệt để của các đại gia tộc có thể thấy rõ một phần qua đó, ngay cả trong những tưởng tượng và thêu dệt hoang đường nhất vẫn cứ giữ thói "phi lễ chớ nói".

"Đối Chiếu Ký" có ảnh chụp của Trương Bội Luân và Lý Cúc Ngẫu, tôi chưa nhìn ra Trương Bội Luân "hào hoa phong nhã" nhường nào, nhưng thực sự kinh ngạc trước vẻ đẹp dịu dàng tĩnh lặng của Lý Cúc Ngẫu, người ta luôn ví Trương Ái Linh là "người soi bóng hoa bên làn nước", thế nhưng nét thanh tú tĩnh lặng trong thần thái của Lý Cúc Ngẫu mới thực sự xứng với bốn chữ "người soi bóng hoa". Vả lại bà cũng đích thực là một người tiếc hoa, hễ nghe nói hoa đào hay hoa hạnh nở, liền vịn vai người hầu gái đi xem——trong nhà không có tì nữ, vì phản đối việc buôn bán nô tì, điều này cũng đủ thấy sự tiến bộ của hai người. Trương Bội Luân còn từng ghi chép lại chuyện bà "chứa một vò sương đọng trên lá sen, dùng nước ấy đun trà hái trước tiết mưa của vùng Động Đình, hương lá, sắc trà, cách pha cùng sương đọng, cả bốn cái đẹp đều hội đủ", có giống Diệu Ngọc trong "Hồng Lâu Mộng" không?

Thế nhưng tâm tính một người phụ nữ nếu không tĩnh lặng thì rước họa từ bên ngoài; tâm tính quá đỗi tĩnh lặng, lại khó hưởng trọn vẹn phúc phận chốn hồng trần. Trương Bội Luân tạ thế năm 1903 tại Nam Kinh, hưởng thọ năm mươi lăm tuổi. Khi đó con trai út Trương Đình Trọng mới lên bảy, con gái Trương Mậu Uyên mới lên hai. Lý Cúc Ngẫu chưa đầy bốn mươi đã sớm thủ tiết, những chuỗi ngày "biển biếc trời xanh dạ dạ lòng", e rằng chỉ có mình bà thấu hiểu.

Sự trầm tĩnh và cô quạnh, chẳng biết có giống như nét cao quý và ngỗ nghịch, cũng là thứ chảy trong huyết quản, là món quà không thể chối từ mà tổ tiên lưu truyền lại cho Trương Ái Linh hay chăng?

"Biển biếc trời xanh dạ dạ lòng" là câu thơ mẹ tôi thích nhất thời trẻ, bà viết nó ở đầu giường ký túc xá đại học, có người trông thấy liền nhắc nhở: Con gái quá yêu những câu từ cô quạnh thế này là không may mắn. Mẹ tôi chẳng bận tâm. Về sau quả nhiên sớm chịu cảnh góa bụa. Thuở tôi còn thơ, bà thường nhắc lại chuyện này, và không cho phép tôi mê đắm từ khúc của Lý Thanh Chiếu, không cho phép tôi đến nhà thờ tham gia đội hợp xướng, không cho phép tôi cứ tụng niệm mãi những lời phán từ liên quan đến Diệu Ngọc trong "Hồng Lâu Mộng".

——Một người phụ nữ như thế, không thể tưởng tượng nổi bà sẽ ngồi yên ổn làm một thiếu phu nhân trong nhà một di thiếu Mãn Thanh. Thế nhưng trong nhà chồng bà chỉ có những thứ này: vợ lẽ, con hát, morphin, đồ cờ bạc, những bà vú bó chân, khói thuốc phiện quanh năm không dứt, và cả những kẻ nghiện ngập rỗi việc ngồi ăn bám... Đó đều là những đạo cụ không thể thiếu trong cuộc sống của ông. Từng ngày trôi qua, bà càng không thể chịu nổi sự phóng đãng và suy đồi của chồng, và từng ngày trôi qua, bà càng hướng về sự tự do và văn minh nơi hải ngoại.

Trương Đình Trọng cũng không hề cự tuyệt thứ "văn minh" ấy, thế nhưng sự lựa chọn của ông lại khác với vợ, ông thích ăn măng tây đóng hộp nhập khẩu từ nước ngoài, thích các loại xe hơi kiểu mới, cũng đọc tiểu thuyết dịch, chẳng hạn như cuốn "Ngôi Nhà Trái Tim Tan Vỡ" của Bernard Shaw, ông còn tự đặt cho mình một cái tên Tây thời thượng là "Timothy C. Trương", thế nhưng đời sống tinh thần của ông lại hoàn toàn mang tàn dư phong lưu của dòng dõi quý tộc tiền triều——ông thừa hưởng trọn vẹn thói phong lưu của cha, nhưng không có được tài hoa của cha, càng không có được sự dịu dàng của cha. Những cuộc cãi vã giữa ông và vợ ngày một leo thang, cuối cùng đến mức không thể điều hòa.

Vào năm con gái Anh lên bốn, Hoàng Tố Quỳnh đổi tên thành Hoàng Dật Phàm, rốt cuộc đã lấy cớ tháp tùng cô em chồng Trương Mậu Uyên xuất dương du học mà bay cao bay xa.

Một chuyến bay xa, liền trọn bốn năm.

Trương Ái Linh thuở nhỏ vốn cũng kịp nhìn thấy đôi chút phong lưu tao nhã còn sót lại của một gia tộc thế gia phù hoa, nhưng phần nhiều là những thứ suy đồi——những món cổ vật loang lổ vết gỉ sét, đồ dùng bằng bạc hào nhoáng mà vô dụng, những bộ đồ gỗ sơn mài truyền qua mấy đời, ghế thái sư bằng gỗ hồng mộc khảm cẩm thạch, giấy viết thư in mộc bản thủy ấn, những cuốn sách chỉ đóng bản tuyệt phẩm, và đương nhiên, cả chiếc sập hút cùng ngọn đèn thuốc phiện quanh năm nghi ngút khói.

Bao giờ cũng vào những buổi chiều tranh tối tranh sáng, cô bé đứng dưới sập thuốc phiện của cha, lí nhí khẽ khàng đưa ra những yêu cầu của mình. Còn cha, phần lớn cũng trong trạng thái nửa tỉnh nửa say, hờ hững ậm ừ đáp lời cô. Khiến cô có cảm giác, bước vào phòng hút của cha một chốc, hệt như vừa dạo qua cõi Thái Hư Ảo Cảnh một phen, lúc bước ra lại, ngỡ như đã cách cả một kiếp người.

Trong đám họ hàng có một cụ già được gọi là "Tam đại gia", mỗi lần bé Anh đến, đều thấy cụ ngồi vĩnh viễn trên chiếc ghế mây, hệt như mọc rễ ở đó, và vĩnh viễn lặp lại cùng một câu hỏi: "Đã biết được bao nhiêu chữ rồi?", rồi sau đó là "Đọc một bài thơ ta nghe nào." "Đọc thêm bài nữa đi." Mỗi lần nghe thấy "Thương nữ bất tri vong quốc hận, Cách giang do xướng Hậu đình hoa" là cụ lại rơi nước mắt.

Lại còn, lúc mới về Thượng Hải, gặp dịp đại thọ sáu mươi của bác trai, có buổi diễn tuồng lớn của Tứ đại danh đán, vô cùng rình rang vẻ vang...

Tất cả những điều đó đều man mác buồn, nhưng cũng đầy vẻ phú quý, mang theo hương trầm đặc trưng của một gia tộc lụi tàn.

Về sau, hình bóng thu nhỏ của đại gia tộc ấy liên tục xuất hiện dưới ngòi bút của Trương Ái Linh, "Kim Tỏa Ký", "Khuynh Thành Chi Luyến", "Hoa Điêu", "Trầm Hương Điệp", "Sáng Thế Ký"... Đâu đâu cũng có thể tìm thấy dấu vết u ám xanh xao lốm đốm ấy.

Đương nhiên, đó là chuyện của rất lâu về sau rồi.

3

Linh hồn tôi bàng hoàng giữa bầu trời năm 1928, nhìn thấy một thời đại loạn lạc.

Năm đó, Trương Tác Lâm của phe Phụng hệ thất bại trong cuộc hỗn chiến giữa các quân phiệt, trên đường từ Bắc Kinh rút về Đông Bắc, đã bị bom do quân Quan Đông Nhật Bản cài sẵn phát nổ giết chết tại ga Hoàng Cô Đồn; Trương Học Lương "Đông Bắc đổi cờ", tỏ ý quy phục Chính phủ Quốc dân thống nhất Trung Quốc; năm đó, nữ họa sĩ Phan Ngọc Lương từ Pháp trở về, tổ chức triển lãm tranh cá nhân tại Thượng Hải, gây chấn động một thời; năm đó, rạp chiếu phim Đại Quang Minh Thượng Hải do thương nhân Mỹ đầu tư xây dựng hoàn thành, công chiếu bộ phim Mỹ đầu tiên "Tiếng Cười Uyên Ương"; năm đó, vị thế trung tâm văn hóa của Bắc Kinh dần suy yếu dưới ảnh hưởng của kinh tế và chiến tranh loạn lạc, một lượng lớn danh nhân văn hóa từ Bắc Kinh chuyển đến Thượng Hải, bậc thầy văn học Lỗ Tấn cũng cùng vợ Hứa Quảng Bình an cư tại Hồng Khẩu; chàng trai trẻ Lưu Na Âu từ Nhật Bản trở về Thượng Hải, cùng Thi Chập Tồn, Đới Vọng Thư hợp tác ra mắt tờ tạp chí mang tên "Xe Điện Không Ray"; năm đó, chính phủ công bố tổng dân số thành phố Thượng Hải là 2.717.000 người, trong đó số lượng ngoại kiều là 47.000 người, Thượng Hải đứng thứ sáu trong số các đại đô thị trên thế giới; năm đó, Trương Ái Linh vẫn chưa mang tên Trương Ái Linh, người cha Trương Đình Trọng vừa đuổi vợ lẽ, dẫn theo cả nhà xuôi nam, từ Thiên Tân đến Thượng Hải, đón vợ về nước.

Hoàng Dật Phàm trở về, Trương Đình Trọng dọn đi——dọn đến bệnh viện cai nghiện——căn nhà bỗng trở nên rộng rãi hẳn ra, sáng sủa hẳn lên, cũng náo nhiệt hẳn lên, xuất hiện thêm nhiều vị khách thanh nhã ung dung, thêm nhiều đồ bày biện mới mẻ như đàn dương cầm, tranh sơn dầu, thêm biết bao tiếng hát cùng tiếng cười.

Khi Hoàng Dật Phàm và một người cô béo ngồi cạnh nhau trên ghế đàn dương cầm bắt chước một màn biểu diễn yêu đương trong phim, bé Anh cười nghiêng ngả, lăn qua lộn lại trên tấm thảm da sói. Cô bé thực sự vui vẻ, dường như từ khi biết nhớ chuyện đến nay, đây là lần đầu tiên cô vui vẻ thực sự. Vì thế bao năm sau cô vẫn còn nhớ rất rõ.

Mọi thứ trong nhà đều là đỉnh cao của cái đẹp, vỏ bọc ghế màu lam phối với tấm thảm cũ màu đỏ hoa hồng, thực ra không mấy hài hòa, thế nhưng cô bé thật lòng yêu thích, kéo theo đó cũng yêu thích cả nước Anh, bởi ba chữ "Nước Anh" đại diện cho nơi mẹ trở về, và gợi cho cô liên tưởng đến ngôi nhà nhỏ màu đỏ dưới trời xanh. Dẫu mẹ liên tục bảo với cô rằng nước Anh hay mưa lắm, thế nhưng cô chẳng sao sửa được ấn tượng cố chấp ấy, đinh ninh tin rằng nước Anh ấm áp tươi đẹp như mùa xuân.

"Lần đầu tiên tôi tiếp xúc với âm nhạc là vào độ tám, chín tuổi, lúc mẹ và cô vừa về nước. Cô mỗi ngày đều luyện đàn dương cầm, chìa ra bàn tay rất nhỏ, trên cổ tay bó chặt lấy ống tay áo hẹp của chiếc áo len dệt, len đỏ thắm luồn những sợi bạc mảnh mai. Trên bình hoa thủy tinh đặt trên nóc đàn thường cắm hoa tươi. Từ cây đàn gảy ra một thế giới khác, thế nhưng cũng chẳng phải là một thế giới khác, chỉ là trên tường treo một tấm gương lớn, khiến căn phòng này trông có vẻ rộng hơn một chút, nhưng vẫn là một gian phòng nhã nhặn lịch thiệp như thế, có lắp lò sưởi hơi nước.

Đôi khi mẹ tôi cũng đứng sau lưng cô, đặt tay lên vai cô, cất giọng 'la la la la' luyện giọng. Mẹ tôi học hát, thuần túy là vì phổi yếu, bác sĩ bảo bà hát có ích cho phổi. Bất kể là điệu gì, hễ do bà hát ra đều có chút giống như ngâm thơ (bà thường kéo dài giọng Hồ Nam để ngâm thơ Đường). Hơn nữa phát âm của bà vừa cất lên đã thấp hơn nửa cung bậc so với đàn, nhưng bà luôn nở nụ cười tạ lỗi, kèm theo bao lời giải thích đầy duyên dáng. Bộ quần áo bà mặc mang sắc nâu nhạt của lá rụng mùa thu, trên vai buông quả cầu hoa màu nâu nhạt, vĩnh viễn mang dáng vẻ lả tả buông rơi.

Tôi luôn đứng bên cạnh lắng nghe, thực ra thứ tôi thích không phải là đàn dương cầm mà chính là bầu không khí ấy." (Trương Ái Linh: "Bàn Về Âm Nhạc") Ký ức ban sơ của tôi về đàn dương cầm là vào tiết âm nhạc thời tiểu học, mỗi lần thấy cô giáo đàn, tôi lại ngưỡng mộ đến sáng rực cả mắt. Tôi cứ thầm niệm trong lòng: Thưa cô, cô cho em đàn một chút được không? Từng ở nhà đứng trước gương tập luyện rất nhiều lần xem phải nói câu thoại này với cô giáo ra sao, nhưng rốt cuộc đến một lần tôi cũng chưa từng dám cất lời.

Lên cấp ba, có bạn cùng lớp thi vào trường trung cấp sư phạm mầm non, tôi đến trường thăm bạn, nhờ đó được lẻn vào phòng đàn thỏa thuê vuốt ve phím đàn một phen. Từng ngỏ ý muốn học từ bạn, nhưng bạn bảo phòng đàn thông thường chẳng thể cho người ngoài vào; về sau, tôi đi làm gia sư để kiếm thêm sinh hoạt phí, có một học sinh trong nhà có đàn dương cầm, tôi bèn đề nghị miễn học phí gia sư, với điều kiện em ấy phải dạy tôi nửa tiếng đàn sau mỗi buổi học. Tôi còn đặc biệt đi mua sách nhạc. Thế nhưng mẹ em lo tôi chểnh mảng việc dạy học, chỉ duy trì được một tuần là chấm dứt cuộc giao kèo này——đó là lần duy nhất trong đời tôi học đàn.

Lại sau này rời Đại Liên vào Quảng Châu, trước khi đi quyết định học thêm một ngón nghề phòng thân, bèn tham gia lớp đào tạo đánh máy. Khi mười ngón tay gõ trên bàn phím, phát hiện ra đó quả thực là một kiểu đánh đàn dương cầm biến tướng, không khỏi phấn khích tột cùng. Khóa học một tháng tôi chỉ mất một tuần là hoàn thành, thành tích lúc đó đã đạt trên sáu mươi chữ mỗi phút. Giấc mộng dương cầm cứ thế được đặt xuống, trong lòng thấy thế đã là viên mãn.

Nào ngờ vẫn còn khúc vĩ thanh. Càng không ngờ tôi hướng về cây đàn dương cầm bao nhiêu năm như thế, mà ngay bên cạnh mình đã có sẵn một chuyên gia——lúc tôi chào đời gia cảnh đã vô cùng túng quẫn, trong ký ức cha tôi luôn ốm đau, còn mẹ chưa từng vui vẻ, nên tôi chưa từng nghĩ một thứ xa hoa lộng lẫy như đàn dương cầm lại có liên quan gì đến gia đình mình. Mãi cho đến năm đó cùng mẹ đi Bắc Kinh thăm họ hàng, nhà họ hàng có đàn dương cầm, mẹ bèn ngồi qua đó đánh một bản nhạc. Ngón tay đã rất gượng gạo, thế nhưng dáng vẻ ngẩng mặt hát của bà thật đẹp làm sao.

Lần đầu tiên tôi biết thì ra mẹ biết đánh đàn dương cầm, khi ấy chấn động đến mức chẳng nói nên lời. Đó cũng là lần đầu tiên bà kể với tôi về việc học hành thuở nhỏ của bà, bấy giờ Đại Liên thuộc "Mãn Châu Quốc", bà học trường Nhật Bản, nhưng trong nhà có mời riêng một ông đồ già dạy trường tư, người dạy bà đàn dương cầm là một giáo viên người nước ngoài, vào dịp Giáng sinh, người thầy ấy tập hợp mấy đứa trẻ con nhà họ hàng lại mở buổi biểu diễn, diễn các câu chuyện trong Kinh Thánh. Mẹ đóng vai cô bé chăn cừu, mặc chiếc váy ren trắng muốt, lời thoại chỉ có một câu: "Oh, Christmas!"

Tôi vẫn luôn muốn viết lại câu chuyện của mẹ, thế nhưng người càng thân thiết lại càng khó hạ bút. Vả lại ở những giai đoạn khác nhau của cuộc đời, tính cách và hình ảnh của bà đã trải qua quá nhiều lần biến đổi như lột xác đổi xương, hoàn toàn không thể tưởng tượng nổi đó là cùng một con người. Nhưng tôi biết sẽ có một ngày tôi viết ra, nhất định có ngày đó.

4

Ý nghĩa của "gia đình" trở nên tươi sáng và cụ thể, đồng nghĩa với ngôi nhà Tây có sân vườn, có chó, có hoa, có truyện cổ tích, có những vị khách nhã nhặn sang trọng và tiếng đàn, tiếng cười thỉnh thoảng lại vang lên.

Một đứa trẻ sớm khôn và nhạy cảm, phần lớn thời gian đều chẳng mấy khi vui vẻ; vì thế niềm vui lại càng trở nên vô cùng quý giá, mỗi một lần đều phải khắc cốt ghi tâm.

Bé Anh gom nhặt những ký ức về mẹ và niềm vui một cách tham lam và căng thẳng như thế, cô bé bắt đầu ngoan ngoãn hơn giống như một đứa trẻ ngoan bình thường được người ta cưng chiều, học tiếng Anh, chơi đàn dương cầm, cùng mẹ đi xem phim hoặc nghe hòa nhạc, mẹ bảo cô đừng lên tiếng, cô liền ngồi ngay ngắn bất động, mang trọn phong thái của một thục nữ phương Tây; lúc rỗi rãi nắm tay mẹ dạo bước trong vườn hoa, bàn luận xem bầu trời nước Anh và nước Pháp có gì khác nhau, cũng là sự lãng mạn kiểu Tây; cho đến nỗi sầu muộn cũng là nét u sầu kiểu Tây——nhìn thấy một bông hoa ép trong trang sách, nghe mẹ kể về lai lịch của nó, cô bé liền rơi nước mắt như một tiểu thư đài các. Khiến mẹ phải khen ngợi trước mặt em trai rằng: "Con xem, chị con đâu phải vì không được ăn kẹo mà khóc."

Đúng rồi, cái hay của việc có mẹ, còn có một điều là có thể nhận được lời khen của mẹ——có món quà nào đáng quý hơn một lời khen chân thành và ngập tràn tình yêu thương chứ? Và lại có lời khen nào ấm áp và hạnh phúc hơn lời khen thốt ra từ miệng mẹ? Cô bé thậm chí còn học được thói nuông chiều bản thân, nhà nấu canh gà, cô chỉ húp một thìa liền tuyên bố: "Có mùi thuốc, vị lạ lắm." Mọi người đều chẳng để tâm, duy chỉ có mẹ là không yên lòng sai người đi hỏi đầu bếp, quả nhiên người ta bảo con gà này đã mua được hai ba ngày, nuôi trong sân, vì thấy nó có vẻ ủ rũ sợ nó ốm, nên đã cho nó uống "dầu Nhị Thiên".

Mọi người đều để lộ vẻ mặt vỡ lẽ, lại kinh ngạc nhìn đứa trẻ này, mẹ tuy không nói gì, nhưng cô bé đã hãnh diện lắm rồi, cắm cúi đầu thật thấp và cơm, nhưng cả người cứ lâng lâng như muốn bay lên——bởi vì mẹ coi trọng lời cô nói, bởi vì lời cô nói là đúng đắn, cô là nhà tiên tri nhìn thấu qua quả cầu pha lê. Về câu chuyện kén ăn, trong ký ức của tôi có hai chuyện——cha tôi trước kia dạy học ở Đại học Thanh Hoa, hai chị gái tôi đều lớn lên trong khuôn viên Thanh Hoa, dù sao cũng kịp hưởng chút dư âm của một gia đình giàu sang; còn tôi vừa sinh ra đã theo cha mẹ đi đày về nông thôn. Thuở còn rất nhỏ nghe mẹ kể tội chị cả hồi bé kén ăn, có người cho bánh quy ăn, chị liền hất văng đi, nổi cáu: "Em muốn ăn bánh quy kẹp kem cơ!" Tôi nghe mà mờ mịt chẳng hiểu gì, xán lại gần hỏi: "Mẹ ơi, 'bánh——quy——' là cái gì thế ạ?" Lại một lần nữa, kể về chị hai, chị ăn trứng gà nhất quyết không ăn lòng đỏ, thế là hễ bảo chị ăn trứng là chị lại la toáng lên đòi đi tắm, lén nhét lòng đỏ vào lỗ thoát nước của bồn tắm để xả trôi đi. Tôi càng kinh ngạc hơn nữa, bởi vì chưa từng thấy bồn tắm bao giờ, thậm chí nước máy cũng chưa từng thấy, nghe mà trừng tròn hai mắt, lần này thì ngay cả mở miệng hỏi cũng chẳng dám nữa.

Nếu những ngày tháng ấy cứ tiếp diễn mãi như thế, thì cõi đời này sẽ có thêm một gia đình hạnh phúc, nhưng có lẽ sẽ thiếu đi một nhà văn sâu sắc.

Thật chẳng biết việc Hoàng Dật Phàm ly hôn với Trương Đình Trọng là một điều may hay rủi.

Không lâu sau khi Trương Đình Trọng từ bệnh viện trở về, ông lại hút thuốc phiện trở lại. Không cai được. Bởi tâm ma trong lòng ông chưa chết, thì cơn nghiện thuốc cũng chẳng thể chết.

Tâm ma của ông có rất nhiều hình bóng, tựa như vô số nút thắt trên một sợi dây——nỗi uất ức tài không gặp thời dĩ nhiên là nút thắt lớn nhất, siết chặt nhất, và có lịch sử lâu đời nhất trong số đó, lâu đời đến mức có phần cũ kỹ, có phần sờn rách, đen sì, mặt mày mờ mịt, thậm chí bốc ra mùi hôi thối rữa nát, muốn cởi bỏ gần như là điều không tưởng, may ra chỉ có chặt đứt đi thì được; tình cảm mâu thuẫn đối với vợ lại là nút thắt mới chồng lên nút thắt cũ, chuyện thuốc phiện và vợ lẽ, chuyện tư tưởng giáo dục Trung - Tây, chuyện mưu cầu thẩm mỹ, ngang ngang dọc dọc, tầng tầng lớp lớp, thực sự đã biến thành mớ bòng bong, càng gỡ càng rối.

Có một người vợ xinh đẹp và thông tuệ là phúc phận của đàn ông, thế nhưng nếu người vợ vừa khôn ngoan vừa xinh đẹp ấy đồng thời lại mang cá tính cứng rắn, nguyên tắc phân minh, mà cá tính cùng nguyên tắc ấy lại hoàn toàn không hợp, trái ngược một trời một vực với chủ trương của người chồng, thì đó lại là mối nghiệt duyên của hôn nhân.

Bất hạnh thay, vợ chồng Hoàng Dật Phàm và Trương Đình Trọng lại chính là tình cảnh này. Dật Phàm sau khi du học phương Tây trở về càng thêm xinh đẹp, càng thêm tân thời, lại càng thêm thông minh và có chủ kiến. Bà mặc trang phục châu Âu lộng lẫy, xức nước hoa, nói tiếng Anh, nụ cười rạng rỡ, trò chuyện duyên dáng, đi tới đâu là ánh nắng nơi đó rực rỡ bừng lên, tất cả mọi người đều như những đóa hoa hướng về phía mặt trời mà ngẩng mặt chăm chú nhìn bà, dõi theo bà. Điều này thực sự khiến người làm chồng ngập tràn cảm giác bất an——ông nhìn bà, thế nào cũng không dám tin chắc rằng người phụ nữ xinh đẹp tựa thiên thần này lại thuộc về mình.

Thiên thần thì có cánh, họ có thể bay đi bất cứ lúc nào. Hoàng Dật Phàm cũng có thể bay đi bất cứ lúc nào.

Có cách nào để trói chặt đôi cánh của thiên thần, khiến nàng đặt chân vững trên mặt đất, thậm chí tự giam mình trong ngục, chẳng bao giờ có thể bay đi nữa?

Trương Đình Trọng nghĩ ra một cách rất ngốc nghếch, thực sự rất ngốc nghếch, nhưng người lớn lên trong đại gia tộc như ông lại hết sức mù quáng tin rằng cách này có hiệu quả——đó chính là dùng tiền bạc để trói buộc——ông từng bị người anh trai dùng tiền bạc trói buộc suốt bao năm mất hết tự do.

Trước khi kết hôn, khi chưa lập môn hộ riêng, hai anh em Trương Đình Trọng vốn vẫn luôn sống nương tựa vào vợ chồng người anh cùng cha khác mẹ, bị bớt xén chi tiêu rất ngặt nghèo. Điều đó khiến ông một khi nắm được quyền chi phối tiền bạc trong tay liền lập tức tiêu xài hoang phí vô độ. Tựa như một cây mai bị trồng trong chậu, vặn vẹo uốn éo bao năm biến thành "bệnh mai", một khi đập vỡ chậu hoa đem trồng lại xuống đất cũng khó lòng lớn thành rường cột, mà phần nhiều chỉ mọc phát rồ lên.

Lòng người trong đại gia tộc xưa nay vốn nguội lạnh bạc bẽo, từ nhỏ tôi đã nhìn quen cảnh cốt nhục tương tàn, tranh quyền đoạt lợi, vì chia chác gia sản mà đưa nhau ra tòa kiện cáo——một trong những từ ngữ tôi hay nghe thấy nhất thuở bé chính là "kiện cáo", gần như tôi cứ ngỡ việc đó cũng mang ý nghĩa tương tự như "thăm họ hàng", "mua quần áo", "đi ăn tiệm", đều là những chuyện không diễn ra mỗi ngày nhưng bất cứ lúc nào cũng có thể ập đến.

Kẻ hoàn toàn vô sản thì chẳng có gì phải bận tâm, còn bậc cự phú thực sự giàu có đến mức chẳng màng tiền bạc là gì trên đời cũng vô cùng hiếm thấy, cõi đời này nhiều nhất là những kẻ hễ có chút đỉnh tiền của là lập tức sinh ra bao nhiêu toan tính nhỏ nhen ích kỷ——làm sao để vơ vét được "chút đỉnh" ấy vào tay, là điều mà mỗi thành viên trong đại gia tộc đêm ngày phải nhọc lòng lo nghĩ, để dựa vào đó sắp đặt lại vai vế và vị trí của bản thân.

Họ hàng trong đại gia tộc quá nhiều, anh chị em cũng đông, cùng cha cùng mẹ, cùng cha khác mẹ, khác cha mẹ nhưng chung một ông nội, khác cha mẹ cùng chung ông nội nhưng lại khác bà nội, mỗi người so với mỗi người cũng chỉ xê xích có một chút xíu, thế nhưng cái "chút xíu" ấy lại có thể bỏ qua không tính, dần dà phát triển thành chuyện đối với mọi mối quan hệ thân sơ gần xa đều có thể phớt lờ, cho đến khi triệt tiêu sạch tình thân——mối quan hệ giữa Thám Xuân và Giả Hoàn thua xa sự thân thiết giữa nàng với Bảo Ngọc, dẫu rằng họ mới là hai chị em ruột cùng một mẹ sinh ra.

Trong các đại gia tộc, sự thân sơ của huyết mạch không phải là điều quan trọng nhất, tài sản và quyền vị mới là mấu chốt, cũng là pháp bảo tối thượng mà kẻ nắm quyền trong tộc dùng để kiềm chế mọi người. Trương Đình Trọng từng bị anh trai dùng thủ đoạn này để kiềm chế, nay cũng dự định dùng chiêu này để kiềm chế người vợ, cắt đứt đôi cánh bay xa của bà. Sau khi từ bệnh viện trở về, ông viện đủ mọi lý do, không chịu đưa tiền sinh hoạt phí, bắt vợ phải tự bỏ tiền túi ra bù vào, muốn dồn ép cho tiền của bà cạn kiệt, đến lúc đó muốn đi cũng chẳng đi nổi nữa. Thế là hai vợ chồng lại bắt đầu cãi vã, cãi nhau long trời lở đất, thi nhau đập chén bát, đập đồ đạc, kết quả đập nát cuộc hôn nhân của chính mình, và cũng đập nát tuổi thơ êm đềm của bầy con.

——Đó quả thực là một cơn ác mộng bị nguyền rủa, chỉ có kết thúc chứ không hề có ngày tỉnh lại.

Bé Anh lại một lần nữa rơi vào nỗi u sầu bất lực. Mỗi khi cha mẹ cãi cọ, kẻ ăn người ở liền kéo hai chị em ra ngoài, để chúng lặng lẽ chơi một góc, không được lên tiếng. Cuối xuân muộn màng, trong sân nuôi một con chó béc-giê lớn, hai chị em chán chường đùa nghịch với chó, nghe thấy tiếng cãi vã của cha mẹ trên lầu ngày càng lớn tiếng, xen lẫn tiếng đồ đạc rơi vỡ loảng xoảng chát chúa. Bé Anh và Tử Tĩnh kinh hãi nhìn nhau, chẳng ai nói một lời. Trên ban công cuối xuân treo tấm rèm trúc xanh, nắng rọi xuống sàn thành từng vệt dày đặc. Tử Tĩnh dắt chiếc xe đạp ba bánh nhỏ của mình ra, lẳng lặng đạp từng vòng quanh, vẽ một vòng tròn, rồi lại vẽ thêm một vòng tròn. Bé Anh ôm đầu gối ngồi một bên, lặng lẽ nhìn vầng trăng ló dạng từ sau tầng mây, chẳng biết khi nào mình mới có thể bước ra khỏi cơn ác mộng ầm ĩ này. Nhớ thuở nhỏ, mỗi lần nghe thấy những tiếng cãi cọ ầm ĩ ấy, tôi lại siết chặt hai bàn tay mình, không ngừng thầm cầu xin mọi chuyện mau chóng qua đi, nếu tiếng cãi vã ở phòng bên cạnh, mà căn phòng tôi ở tình cờ không có người khác, tôi sẽ quỳ xuống cầu nguyện với vầng trăng, xin trăng giúp tôi dẹp tan cuộc chiến ấy, hoặc dứt khoát mang tôi đi thật xa, trốn khỏi tất cả những chuyện này——tôi không biết Trương Ái Linh, người từng viết về biết bao vầng trăng khác biệt, thuở nhỏ có từng làm một lời cầu nguyện như thế hay không.

Trong vô số đề tài tranh cãi giữa Hoàng Dật Phàm và Trương Đình Trọng, có một chuyện liên quan đến bé Anh——Hoàng Dật Phàm kiên quyết muốn đưa bé Anh đến trường học tiếp thu nền giáo dục mới, bản thân bà là người mê đi học, lẽ dĩ nhiên sẽ không để con gái bỏ lỡ niềm vui đến trường; thế nhưng Trương Đình Trọng lại kiên trì với nền giáo dục trường tư thục, mẹ ông là Lý Cúc Ngẫu một ngày cũng chưa từng đến trường, chẳng phải vẫn biết làm thơ dệt phú, bậc nữ nhi chẳng thua kém đấng mày râu đó sao? Vả lại, những ngôi trường do người Tây mở ra thì dạy dỗ được điều gì tốt đẹp chứ, để con gái cũng giống như mẹ nó, mở miệng ra là nói tiếng Anh, sải bước chân chạy nhảy khắp thế giới hay sao?

Thế nhưng rốt cuộc ông vẫn chẳng tranh thắng nổi vợ. Có một hôm nhân lúc ông lên lầu nghỉ ngơi, Hoàng Dật Phàm lén dắt tay con gái như đi trốn chạy, lẻn ra bằng cửa sau, đi thẳng tới bàn đăng ký của trường tiểu học Hoàng Thị. Lúc điền vào giấy nhập học, bà ngập ngừng một thoáng, chống đầu suy nghĩ chốc lát rồi nói: "Điền tên gì cho hay nhỉ? Hai chữ Trương Anh gọi lên nghe ong ong không vang——tạm thời lấy tên tiếng Anh dịch bừa hai chữ vậy." Thế là, bà liền tiện tay điền vào ba chữ "Trương Ái Linh".

Dáng vẻ nghiêng đầu đặt tên ấy đã để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng Trương Ái Linh.

Về sau, Trương Ái Linh từng viết một bài tản văn nhan đề "Ắt Phải Chính Danh Chăng", mở đầu đã viết: "Bản thân tôi có một cái tên tục tĩu khôn cùng."

Lại viết: "Nghĩ lại người Trung Quốc chúng ta, có cả cuốn Đại từ điển Vương Vân Ngũ cho chúng ta tìm kiếm hai chữ thích hợp để đại diện cho bản thân, có phạm vi lựa chọn phong phú nhường ấy, vậy mà vẫn có người cam tâm tình nguyện mang tên Tú Trân, mang tên Tử Tĩnh, dường như là điều không thể tha thứ được."

Mà em trai bà, tên chính là "Trương Tử Tĩnh".

Tên của hai chị em đều bị bà chê bai tơi bời không còn manh giáp, có thể thấy kẻ "không thể tha thứ" hẳn là bậc cha mẹ đã đặt ra cái tên ấy.

Có điều sau này bà tự đặt bút danh cho mình là "Lương Kinh", cũng chẳng thấy vang dội là bao, hơn nữa vẫn bắt nguồn từ sự hoán đổi âm vần của "Trương Ái Linh". Ngược lại, tên những nhân vật chính trong tiểu thuyết của bà, chẳng hạn như Phạm Liễu Nguyên và Bạch Lưu Tô, Hứa Thế Quân và Cố Mạn Trinh, Cát Vi Long, Ngô Thúy Viễn, Ngôn Đan Chu, hay thậm chí Bích Lạc, Kiều Nhụy, Nghê Hỷ, Oánh Châu, Tố Tế, Tiểu Hàn, Lăng Khanh... Đều tao nhã thanh thoát và giàu chất thơ, ngay cả các nhà văn hiện nay khi đặt tên cho nhân vật chính, cũng vẫn đi theo lối dùng từ hoa mỹ tú lệ này.

Trương Ái Linh lại viết:

"Bây giờ tôi bắt đầu thấy mình nên bất mãn với cái tên của mình rồi, sao không chọn lấy hai chữ đẹp đẽ và sâu sắc khác, dẫu bản thân không thể mượn được chút nét đẹp cùng sự thâm trầm của nó, thì ít nhất khi gửi bài cũng không đến mức để lại ấn tượng ban đầu tồi tệ cho độc giả. Dường như từng có ai đó nói: Bước đầu tiên của thuật đăng long trên văn đàn là chọn lấy một cái tên rực rỡ bắt mắt, quả thực là 'danh không chính thì ngôn không thuận, ngôn không thuận thì sự không thành' chăng?"

"Mọi thứ của Trung Quốc đều quá đỗi êm tai, quá đỗi thuận miệng. Dĩ nhiên, nghe không lọt tai, nhìn không thuận mắt, chưa chắc đã không dùng được; nhưng người có ích trên đời thường là kẻ dung tục. Tôi tình nguyện giữ lại cái tên tục không chịu nổi của mình, như một lời cảnh tỉnh cho bản thân, tìm cách gột bỏ thói quen câu nệ từng chữ của kẻ có chút chữ nghĩa, để đi tìm cuộc đời thực tế giữa củi gạo dầu muối, xà phòng, nước và ánh mặt trời."

"Nói đi thì cũng phải nói lại. Muốn làm kẻ phàm tục, trước tiên bắt đầu từ một cái tên tục tằn, chung quy vẫn là 'sùng bái câu chữ'. Có lẽ những lời này của tôi thảy đều là cái cớ mà thôi. Sở dĩ tôi vấn vương cái tên của mình, chung quy vẫn là vì chút hồi ức khi được đặt tên ấy."

Đi một vòng quanh co, vượt núi trèo đèo, cuối cùng rốt cuộc vẫn quay về với đề tài "tình mẹ". Vẫn là câu nói ấy——đối với sự ấm áp, nhất là sự ấm áp đến từ gia đình, Trương Ái Linh nhận được quá đỗi ít ỏi. Thế nên một chút xíu, một tia mỏng manh ấy, điều nào điều nấy đều khắc cốt ghi tâm, chẳng lúc nào nguôi quên.

Mẹ vì bà mà bắt đầu cuộc cãi vã với cha, ký ức về lần hiếm hoi được mẹ dắt tay vẫn còn mới mẻ và rạo rực, dáng vẻ mẹ nghiêng đầu điền vào tờ đơn đăng ký lại càng đóng đinh vĩnh viễn trong tâm trí, thế là, cái tên dung tục do mẹ tiện tay điền vào ấy, đã theo bà suốt cả một đời, quả thực mang ý nghĩa trọng đại.

Nét bút ký quan trọng diễn ra vào năm ấy còn có một việc nữa, chính là lá đơn ly hôn của hai vợ chồng Trương Đình Trọng.

Ly hôn, tự nhiên là do Hoàng Dật Phàm đề xuất, lại còn thuê cả luật sư người nước ngoài. Trương Đình Trọng thoạt đầu không chịu, cho đến ngày ký tên vẫn còn ấp úng dây dưa kéo dài thời gian, thế nhưng Hoàng Dật Phàm đã nói: "Trái tim tôi đã nguội lạnh như khúc gỗ." Câu nói này khiến ông ta bị tổn thương sâu sắc, cuối cùng đành phải ký tên.

Chữ ký này vừa đặt xuống, tuổi thơ của cô bé cũng vì thế mà chính thức khép lại.

Năm đó, cô mười tuổi, được đổi tên thành "Trương Ái Linh". Tôi đổi tên cho mình sớm hơn Trương Ái Linh một năm, là năm chín tuổi. Sau khi cha qua đời, mẹ dẫn ba chị em chúng tôi bị gia tộc của cha đuổi ra ngoài, vì căm hận gia tộc họ Lưu mà cha đại diện lúc sinh thời, bà quyết định đổi họ cho tôi theo họ của bà, thậm chí từng đặt cho tôi cái tên là "Vu Mi". Tôi viết cái tên này lên vở bài tập, khiến ai nhìn thấy cũng phải gặng hỏi nguyên nhân, thậm chí còn hoài nghi không biết mẹ tôi có tái giá hay không. Về sau, vì thủ tục đổi tên quá ư phiền phức, đề xuất này đành bỏ dở không giải quyết, thế nhưng từ đó tôi lại mất đi sự tôn trọng đáng có đối với tên họ, mang theo ánh mắt "hoài nghi tất cả" giống y như Trương Ái Linh để quyết định tự đổi tên cho mình, không theo họ cha là Lưu cũng chẳng theo họ mẹ là Vu, tôi tự gọi mình là "Tây Lĩnh Tuyết", và sau này vẫn luôn kiên trì sử dụng cái tên ấy, trừ phi phải điền các loại giấy tờ, bằng không tôi vẫn kiên quyết giới thiệu với mọi người mình là Tây Lĩnh Tuyết.

Đáng tiếc là, cho đến tận bây giờ tôi vẫn chưa thể đổi lại tên trên căn cước công dân — thủ tục đổi tên thật sự quá ư phiền phức.