Linh hồn tôi không biết mệt mỏi, không quản ngày đêm bay đuổi theo bóng dáng Trương Ái Linh, từ Thượng Hải đến Hương Cảng, rồi từ Hương Cảng trở về Thượng Hải, cứ thế bay thẳng vào trong tầng tầng sương mù — sương mù trên biển quá dày đặc, không chỉ có sương mù trên biển, mà còn có cả khói lửa chiến tranh. Thượng Hải lúc này đã thất thủ, mây mù giăng kín. Linh hồn tôi bay lượn trên trời, lúc thì rõ ràng, lúc thì mịt mờ. May thay có tiếng đàn hồ cầm lúc đứt lúc nối dẫn đường cho tôi, có đường xe điện "Klin Klai" dẫn đường cho tôi, có tiếng chuông chùa Tĩnh An và giai điệu âm nhạc của vũ trường Bách Lạc Môn (Paramount) dẫn đường cho tôi, lại có nén hương đầu thanh tao mờ ảo ấy, cùng với nén hương thứ hai...

Tháng 5 năm 1942, Trương Ái Linh trở về Thượng Hải, Viêm Anh đi cùng cô.

Vì chiến tranh nên việc học không thể hoàn thành, hai suất học bổng cùng lời hứa "sau khi tốt nghiệp sẽ miễn phí gửi sang Đại học Oxford đọc tiến sĩ" ấy cũng biến thành chiếc cầu vồng dưới ánh mặt trời, nhìn thì rực rỡ bảy sắc, nhưng lại chẳng thể bước vào.

Từ Hương Cảng trở về, ấn tượng đầu tiên của Ái Linh về người Thượng Hải chính là trắng và mập. Ở Hương Cảng, người Quảng Đông ai nấy đều đen và gầy, giống như sườn xào chua ngọt, người Ấn Độ còn đen hơn, người Mã Lai còn gầy hơn; trong khi người Thượng Hải lại giống như thịt heo hấp bột gạo, đầy đặn tròn trịa, béo trắng như quả bầu, thoạt nhìn bất cứ lúc nào cũng có thể lên báo làm quảng cáo bột dinh dưỡng, mỗi một người đều giống như những đứa trẻ mãi không lớn.

Cô không khỏi mỉm cười, tạm thời vứt nỗi phiền muộn vì việc học dở dang ra sau đầu.

Vẫn ở căn hộ Eddington, chỉ là chuyển từ lầu năm lên lầu sáu; vẫn là mỗi đêm gối đầu lên tiếng xe điện về nhà để chìm vào giấc ngủ, mỗi sáng ngửi mùi thơm của bánh mì từ quán cà phê để thức dậy; vẫn ở cùng cô ruột — ở cùng cô ruột, cho dù là nhà thuê thì cũng là nhà, có một cảm giác tựa hồ thiên hoang địa lão.

Mọi thứ đều giống như trước khi rời đi, ngay cả những vấn đề phải đối mặt cũng y hệt — lấy chồng, hoặc là đi làm. Bằng không, lấy gì để sinh tồn?

Tiền, vẫn là chuyện lớn hàng đầu trong cuộc sống, là thứ mài mòn chí khí con người nhất mà lại không thể né tránh.

Lúc này mới thấy những kiến thức học được trong ba năm đại học thực ra chẳng dùng được mấy vào việc gì, nếu cô muốn đi làm, thì rốt cuộc vẫn đành phải làm nữ nhân viên cửa hàng, nữ thư ký, giỏi lắm cũng chỉ làm một nữ giáo viên, hoặc nữ biên tập viên.

Hoặc có thể viết văn, chẳng phải trước đây từng gửi bài cho tờ "Đại Mỹ Vãn Báo" và cũng đã đạt được thành công đó sao? Viết gì cho hay đây? Thứ mà bản thân quen thuộc nhất dường như chính là điện ảnh, ký ức thường xuyên nhất ở đại học chính là cùng Viêm Anh đi xem phim khắp nơi, đến thời chiến cũng không bỏ sót. Thôi được, cứ viết về điện ảnh đi.

Thế là cô bắt đầu liều mạng viết bài, bằng tiếng Anh, viết phê bình điện ảnh, gửi cho tờ "The Times" (Thời Báo), đánh giá những bộ phim như "Muội Nương Khúc", "Đào Lý Tranh Xuân", "Vạn Thế Lưu Hương", "Tân Sinh", "Ngư Gia Nữ", "Tự Do Hồn", "Thu Chi Ca", "Lưỡng Đại Nữ Tính", "Vạn Tử Thiên Hồng", "Hồi Xuân Khúc"...

Viết những bài văn ngắn thế này hoàn toàn không cần bố cục sáng tạo, chỉ là tùy bút viết ra là được, đó vốn là nghề tay trái cô thích nhất từ nhỏ, cười cợt mắng chửi đều thành văn chương, quả thực không thể nhẹ nhàng hơn nữa.

Công việc nhẹ nhàng nhất và đáng yêu nhất trên đời, không gì bằng làm một việc bản thân yêu thích mà lại còn có thể đổi ra tiền. Cho nên sau này Trương Ái Linh đã viết trong "Đồng Lân Vô Kỵ" rằng: "Khổ thì khổ một chút, tôi thích nghề nghiệp của mình."

Có một hôm, người em trai Tử Tĩnh đến thăm cô, chị em ba năm không gặp, gặp rồi lại không cảm thấy thân thiết cho lắm, vẫn chỉ chào hỏi nhạt nhòa. Về phần cậu ta, cảm giác người chị này đã trở nên xa vời, không còn sống chung dưới một mái hiên với mình, thậm chí không ở chung dưới một bầu trời, ba năm không gặp, chị ấy hình như gầy hơn và cũng cao hơn, tóc dài chấm vai, ăn mặc thời thượng, vô cùng phiêu dật thanh nhã; còn về phần cô, là vì cảm thấy áy náy — năm xưa mẹ thu nhận cô mà lại từ chối cậu ta, khiến cô cảm thấy như nợ em trai điều gì đó, đối mặt với cậu ta chẳng khác nào đối mặt với chủ nợ, có một thứ sự câu nệ và co ro không biết phải làm sao.

Cô pha một ấm hồng trà, cắt một miếng bánh ngọt hình ngôi sao gọi từ quán cà phê dưới lầu, cùng chia nhau ăn với em trai, câu được câu chăng nói dăm ba câu chuyện phiếm. Phần lớn chỉ có Tử Tĩnh nói, cô chỉ lắng nghe, trong lòng sóng gió cuồn cuộn nhưng bề ngoài lại phẳng lặng như tờ.

Cậu ta nói: "Cha vẫn thế, hút thuốc phiện, hút rất nặng, gia cảnh cũng rất căng thẳng, ngày càng căng thẳng hơn."

Ái Linh gật đầu, không đáp lời.

Tử Tĩnh lân la hỏi: "Cô ruột năm nay cũng phải bốn mươi tuổi rồi nhỉ, vẫn chưa có dự tính gì sao?"

Ái Linh nhạt giọng cười cười, vẫn không nói gì.

Tử Tĩnh lại hỏi: "Em có tin tức gì của mẹ không?"

Trên mặt Ái Linh xẹt qua nỗi u buồn thoảng qua: "Cô nói, mẹ sau khi sang Singapore, lúc đầu còn có một hai bức thư gửi về, sau này chiến tranh Thái Bình Dương bùng nổ thì bặt vô âm tín." Cô không nói với cậu chuyện mẹ sang Hương Cảng, vì không muốn cậu ta gặng hỏi thêm.

Tử Tĩnh cũng lo lắng, thế nhưng nỗi buồn với cậu ta từ trước tới nay chưa bao giờ sâu sắc, cho nên rất nhanh lại chuyển chủ đề: "Chị dạo gần đây có xem bộ phim nào không?"

Lúc này hai chị em mới mở được câu chuyện, từ phim ảnh, sách vở, trò chuyện đến cảnh đường phố, chợ búa. Ái Linh râm ran kể chuyện đi mua thức ăn ở cửa hàng thực phẩm Á Tế Lợi bên cạnh chùa Tĩnh An, những kẻ bán thịt, bán rau, bán trứng ấy đều khiến cô hứng thú dạt dào. Cô thích nghe họ mặc cả, tinh ranh gọn gàng, lại vừa từng trải khôn khéo, có chút tiểu gian tiểu ác, nhưng cái ác lại có chừng mực. Hơn nữa văn phong lại mạch lạc rõ ràng. Có một lần cô xếp hàng mua xà phòng, nghe thấy một cậu học việc ở bên cạnh giải thích với đồng bọn: "Đấy, chính là chữ 'Huân' trong 'Trương Huân', chữ 'Huân' trong 'công huân', chứ không phải chữ 'Huân' trong 'huân phong' đâu nhé."

Cô không khỏi bật cười, bây giờ nhắc lại vẫn muốn cười: "Đúng là người Thượng Hải!"

Tử Tĩnh cũng cười: "Chị cũng là người Thượng Hải mà." Một lát sau lại bổ sung thêm, "Nhưng mà trông không giống lắm."

Không biết là nói diện mạo không giống người Thượng Hải béo trắng như vậy, hay là nói tính tình không giống người Thượng Hải tinh ranh như thế.

Ái Linh không đào sâu, chỉ mỉm cười hỏi: "Sao cứ trừng mắt nhìn chị mãi thế?"

"Quần áo của chị..." Tử Tĩnh ngượng ngùng nói, "Lạ thật đấy. Là kiểu mới nhất ở Hương Cảng à?"

Bộ trang phục Ái Linh mặc hôm nay, chính là chiếc sườn xám bằng vải nền đỏ hoa trắng xanh mà cô may ở Hương Cảng, một trong những "dị trang kỳ phục". Cô cười: "Em đúng là chưa thấy mùi đời nên thấy lạ, ở Hương Cảng loại quần áo này quá bình thường rồi. Chị còn thấy chưa đủ đặc biệt ấy chứ!"

Trên mặt Tử Tĩnh thoáng hiện lên vẻ u sầu: "Trước đây lúc mẹ lần đầu về nước, mặc đồ tây, mọi người cũng đều bảo là lạ..."

Nhắc đến người mẹ không rõ tung tích, hai chị em lại trầm mặc xuống. Hồi lâu sau, vẫn là Trương Ái Linh khơi lại câu chuyện: "Còn em thì sao? Dạo này em thế nào rồi?"

Tử Tĩnh thẹn thùng nói: "Mùa hè năm ngoái em thi đậu vào Đại học Phục Đán rồi, học khoa Trung văn." Thấy trên mặt chị có vẻ khích lệ tán thưởng, cậu ta đâm ra đắc ý, lại bổ sung thêm, "Người dạy tiếng Anh là Cố Trọng Di, dạy văn học Trung Quốc là Triệu Cảnh Thâm, đều là những giáo sư vô cùng nổi tiếng. Em học ở Phục Đán hơn hai tháng, nhưng vì chiến tranh..." Giọng cậu ta nhỏ dần đi.

Ái Linh cảm thán: "Vì chiến tranh..." Không kìm được thở dài một hơi, lại nhớ đến việc học chưa hoàn thành của chính mình.

Tử Tĩnh nói tiếp: "Đại học phải đình khóa dời vào nội địa, học sinh không muốn dời về nội địa có thể nhận giấy chuyển trường. Cha không tán thành em rời khỏi Thượng Hải, cho nên bảo em cầm giấy chuyển trường ở nhà tự học ôn tập, để năm nay chuyển thi vào Đại học Thánh John."

"Ồ?" Trương Ái Linh chú ý hẳn lên, "Đại học Thánh John rất tốt đấy."

"Vâng, sánh vai cùng trường nữ sinh Saint Mary mà trước đây chị từng học cơ mà."

“Đúng vậy.”

“Còn chị thì sao, việc học của chị tính sao đây? Cứ bỏ bê thế này thì đáng tiếc quá.”

“Đúng thế, chỉ thiếu nửa năm nữa là tốt nghiệp rồi cơ mà!” Ái Linh phẫn uất nói, chính chuyện học hành này là điều khiến cô canh cánh trong lòng — phải trải qua biết bao nhiêu gian nan trắc trở mới được đi học, vất vả lắm mới thi đậu vào Đại học Luân Đôn, vì chiến tranh mà không đi được, chuyển sang Đại học Hương Cảng, thế nhưng lại vì chiến tranh, đến Đại học Hương Cảng cũng chẳng thể tốt nghiệp — ông trời hình như cố tình làm khó cô! Giả Bảo Ngọc ngậm ngọc mà sinh ra, còn cô thì lại mang ô mà ra đời, bất kể đi đến đâu, ánh nắng có rực rỡ thế nào đi nữa, thì thứ thuộc về cô mãi mãi vẫn là bóng râm dưới chiếc ô.

Tử Tĩnh nảy ra ý kiến hay, liền khuyên nhủ: "Thực ra chị cũng có thể nghĩ cách chuyển vào Đại học Thánh John, như vậy, chúng ta có thể làm bạn học rồi, có thể thường xuyên chạm mặt ở trường."

Sắc mặt Ái Linh khẽ động, rồi lại tối sầm xuống: "Nhưng mà — học phí." Cô thở dài một tiếng, "Cô không có tiền."

Cô ruột Trương Mậu Uyên sau khi về nước vẫn luôn làm việc tại hãng Jardine Matheson của Anh, sau khi Thượng Hải thất thủ, cô cùng hơn một nghìn nhân viên làm việc tại Trung Quốc đều bị sa thải, chuyển sang làm việc ở đài phát thanh một thời gian, rồi lại đổi sang làm biên dịch tại rạp chiếu phim Grand Theatre (Đại Quang Minh). Một mình sinh sống thì vẫn đủ, cộng thêm học phí và sinh hoạt phí của Trương Ái Linh nữa thì quả thực vô cùng chật vật.

Ái Linh chần chừ nói: "Em thế này tay không tơi bời đến nương nhờ, đã là gánh nặng lắm rồi, nay lại còn đòi đi học, gánh thêm một khoản học phí nữa, thì dù thế nào cũng không nói nổi. Lâm Đại Ngọc ăn yến sào — câu chuyện đúng là lắm điều. Nhưng chuyện đi học, cô cũng từng nhắc tới, bảo là hồi năm xưa bố mẹ ly hôn từng có thỏa thuận, tiền giáo dục của em do bố gánh vác, học phí và sinh hoạt phí ba năm ở Đại học Hương Cảng đều do mẹ lo, bây giờ còn lại nửa năm, đương nhiên nên do bố móc hầu bao ra. Chỉ là..."

Cô không nói nốt phần còn lại, thế nhưng Tử Tĩnh đã hiểu rõ — kể từ đêm mùa đông bốn năm trước chị trốn khỏi nhà cha, cho đến nay vẫn chưa từng quay về lần nào nữa. Cha con đoạn tuyệt qua lại đã hơn bốn năm nay, bây giờ bảo chị quay về cúi đầu trước cha, mở miệng bàn chuyện tiền nong, quả thực là một sự ấm ức và mài mòn lớn.

Cậu ta liền tự cáo phấn dũng (tự nguyện nhận trọng trách): "Chi bằng để em nói với cha hộ chị, thăm dò ý tứ của ông ấy xem sao."

Ái Linh gật đầu.

2

Gia đình họ Trương lúc này đã dọn ra khỏi biệt thự, chuyển vào một ngôi nhà nhỏ kiểu Tây, cảnh ngộ mỗi năm một kém đi. Thế nhưng khi Tử Tĩnh tránh người mẹ kế uyển chuyển nhắc đến chuyện xin chuyển trường của chị với cha, Trương Đình Trọng cũng không từ chối, trầm ngâm một lát rồi nói: "Con bảo nó đến đây đi." Xem như đã đồng ý.

Mấy ngày sau, Trương Ái Linh tới cửa. Đây là lần gặp mặt đầu tiên sau khi cha con trở mặt thành thù, cũng là lần gặp mặt cuối cùng trong cuộc đời họ.

Toàn bộ quá trình gặp gỡ chưa đầy mười phút.

Cô mặt lạnh tanh đưa ra thỉnh cầu của mình, hoàn toàn không có nụ cười;

Ông mặt lạnh tanh bảo cô cứ đi đăng ký thi chuyển trường trước, "Học phí để tao bảo em con đem qua."

Rồi cô liền đi.

Từ đầu đến chí cuối, cô không cười với ông lần nào, ông cũng không nổi giận với cô. Cả hai đều không nhắc đến người mẹ Hoàng Dật Phàm của cô. Còn người mẹ kế Tôn Dụng Tôn, thì vẫn trốn ở trên lầu không xuống.

Trước buổi gặp mặt lần này, họ đều từng nghĩ đến việc hòa giải, một người là để chuộc tội, một người là để cởi lòng — bất kể là nghiệt chướng hay cừu hận, mang vác quá lâu, đều sẽ khiến con người ta mệt mỏi đến nghẹt thở. Họ đều hy vọng có thể mượn lần gặp gỡ này để giải thoát cho chính mình, đồng thời giải phóng cho đối phương.

Thế nhưng cả hai đều không thể làm được.

Cô đã trốn khỏi ngục tù của cha, thế nhưng ký ức của cô vẫn bị khóa chặt ở nơi đó; ông đã không gặp người vợ trước mấy chục năm trời, thế nhưng trên khuôn mặt con gái vẫn đọc được khí chất của người ấy.

Ông không quên cô từng nổi loạn thế nào, cô cũng không quên ông từng bạo ngược ra sao.

Cả hai người bọn họ, đều không thể quên.

Mùa thu năm 1942, Trương Ái Linh chuyển vào năm thứ tư khoa Văn học Đại học Thánh John, em trai Trương Tử Tĩnh bước vào năm thứ nhất khoa Kinh tế. Hai chị em cuối cùng cũng thực hiện được mong ước "làm bạn học".

Trong đó có một tình tiết nhỏ khiến người ta khóc dở mếu dở — thiên tài văn học Trương Ái Linh trong kỳ thi chuyển trường lại trượt môn Quốc văn, phải đi học bổ túc Quốc văn. Thật không biết là cô ở Hương Cảng đã xa lạ với môn Quốc văn quá lâu, hay nội dung và hình thức đề thi thực sự quá bát cổ nữa?

Tuy nhiên Trương Ái Linh cũng chẳng để trong lòng, chỉ coi đó như một câu chuyện cười kể cho em trai nghe, hơn nữa chẳng bao lâu sau khi khai giảng đã nhảy từ lớp sơ cấp Quốc văn lên lớp cao cấp.

Hai chị em cuối cùng cũng có thể thường xuyên gặp nhau trong khuôn viên trường, mà Viêm Anh cũng cùng chuyển vào trường Thánh John, tiếp tục làm bạn học với Ái Linh. Hai người một người lùn, mập, hoạt bát phóng khoáng, một người cao, gầy, trầm mặc ít nói, khung cảnh tương phản thú vị ấy lại một lần nữa trở thành một thắng cảnh trong khuôn viên trường. Viêm Anh còn lên kế hoạch may hai bộ quần áo, mỗi bộ thêu một câu đối, ở trên đường gặp nhau, câu trên và câu dưới bỗng chốc hợp thành một đôi câu đối.

Hai người bọn họ vẫn thích đổ công sức vào trang phục, lấy cảm hứng thiết kế trang phục từ truyền thống và phong tục dân gian Trung Quốc, đồng thanh chê bai những bộ trang phục chướng tai gai mắt hiện thời.

Hồi đó có rất nhiều phụ nữ dùng thảm len ô vuông để cải tiến thành áo khoác đại y, chất liệu thảm dày nặng, lại làm kiểu rộng rãi, vai vuông, đường thẳng. Viêm Anh hình dung: "Trông toàn bộ hệt như một chiếc giường, quả thực là mời người ta nằm lên trên ấy mà!" Bản thân cô ấy thì thích mặc váy và áo kiểu Tây, phối thêm một số đồ trang trí mang đậm nét cổ kính của Trung Quốc; hoặc mặc váy liền thân, dưới cổ áo thêm một trang trí thêu hoa giống như yếm trẻ em; hoặc mặc áo sơ mi lụa Hàng Châu ở trên, mặc váy kiểu Tây ở dưới, eo thắt một dải tua rua đỏ rực. Nói chung là pha trộn Đông Tây, những linh kiện nào có thể khoác lên người là lôi ra tuốt, tuyệt đối không lãng phí.

Còn Trương Ái Linh thì diện sườn xám lụa vàng óng, vạt dưới treo tua rua dài tới bốn, năm thấc, kiểu ăn mặc đó chỉ có trên sân khấu mới nhìn thấy được, cho dù là buổi khiêu vũ chiều thứ bảy ở đại học, cũng sẽ chẳng có ai mặc loại quần áo đó, lấp lánh chói mắt. Cô nghênh ngang đi trong khuôn viên trường với vẻ kiêu kỳ như thế, các nữ sinh có mặt đều tò mò và thú vị nhìn nhau, đồng thanh hỏi: "Cô ta là ai vậy?" "Là học sinh chuyển trường mới vào à?" "Ở đâu tới thế?" "Mặc đồ quái lạ thật đấy!"

Cả đống dị trang kỳ phục mang từ Hương Cảng về ấy đã làm náo loạn cả lên, trong đó có một súc vải thô Quảng Đông, màu hồng hoa hồng chói mắt nhất in những đóa hoa màu hồng phấn, lá xanh non vàng dịu, họa tiết cùng màu in trên nền tím sậm hoặc xanh lục. Ở thôn quê chỉ có trẻ sơ sinh mới mặc, thế mà cô lại đem dùng để may quần áo, tự thấy bản thân đang bảo tồn nghệ thuật dân gian sau kiếp nạn, tựa như mặc danh họa của bảo tàng đi khắp nơi, toàn thân toát ra vẻ âm u lạnh lẽo mà lại phiêu dật tựa tiên nhân, hoàn toàn mặc kệ cảm nhận của người khác.

Cô ruột từng tháo lớp vải lót một chiếc chăn kép của bà nội ra để cất giữ, trên lớp lụa mỏng màu kem điểm những chấm mực nhạt, ẩn hiện phượng hoàng tím sẫm, Ái Linh nhìn thấy liền kinh diễm, lập tức ôm lấy đem đưa cho thợ may sửa thành quần áo, dẫu cho "lụa cũ như cỏ rách", người thợ may đó vậy mà cũng đồng ý.

May không ít quần áo, thế nhưng lại đến một chiếc áo đại y mùa đông cũng không có, cậu út nhìn thấy, bèn sai người lục rúng tìm ra một chiếc áo da rộng rãi viền to tháo lớp mặt ra, lớp lót đủ may một chiếc áo đại y bằng da. Thế nhưng Ái Linh sao nỡ chia cắt món cổ vật này, cầm lấy mà như nhặt được báu vật. Thứ cô thích nhất chính là những bộ cẩm y mang đậm nét cổ ý sâu đậm thế này. Có một lần cô mặc một bộ áo quần thêu kiểu đời Thanh cũ đi dự tiệc cưới của anh trai bạn học, toàn thể tân khách đều kinh ngạc không thôi.

— Cô vẫn cứ kiên định với sự "đặc biệt" trong cách ăn mặc như thế, coi việc mặc quần áo giống như viết văn, "lời không khiến người ta kinh ngạc thì chết không thôi".

Mà bài vở của cô cũng ngày một viết nhiều hơn, viết hay hơn, không chỉ liên tiếp đăng nhiều bài bình kịch và bình phim trên tờ "The Times", mà còn viết cả một số bài viết về trang phục và thời trang. Bài dài nhất được đăng trên tạp chí "Thế Kỷ Vượng" (The 20th Century) mang tên "Chinese Life and Fashions" (Đời sống và trang phục của người Trung Quốc, sau khi dịch sang tiếng Trung đăng lại trên tạp chí "Cổ Kim" đã đổi tên thành "Canh Y Ký"), độ dài đủ tám trang liền, còn đính kèm mười hai hình minh họa về kiểu tóc và trang phục do chính tay cô vẽ, quả thực là không ra tay thì thôi, ra tay là kinh người.

Bạn học của cô là Lưu Kim Xuyên từng nhận lời mời của tạp chí "Vạn Tượng" viết bài "Trương Ái Linh mà tôi biết", đã hồi ức lại buổi gặp gỡ của họ tại Thánh John như thế này: "Năm 1942, tôi học khoa tiếng Anh tại Đại học Thánh John Thượng Hải. Sau khi khai giảng học kỳ thu, một hôm lúc tan học đi về phía phòng nghỉ của nữ sinh, tôi gặp người bạn thân Phan Huệ Từ (cô ấy đã qua đời, chị dâu thứ ba của cô ấy chính là minh tinh điện ảnh thời kỳ đầu Hồ Điệp) đi ngược chiều tới nói: 'Kim Xuyên, hôm nay tôi giới thiệu cho cậu một người đồng đạo nhé, cô ấy tên là Trương Ái Linh, hai người nhất định sẽ trò chuyện hợp ý đấy.' Lại nói thêm, 'Cô ấy viết cả tiếng Trung lẫn tiếng Anh đều rất giỏi.'

Lúc đó, tôi vừa đi học vừa phải làm việc, cũng chắt chiu thời gian viết dăm ba bài văn, dịch thuật để gửi bài. Trương Ái Linh vì đoạt giải cuộc thi viết bài 'Giấc mơ thiên tài' trên tạp chí 'Tây Phong' nên tôi cũng từng nghe đại danh của cô ấy. Huệ Từ và tôi đi đến phòng nghỉ của nữ sinh, bên trong trên ghế sofa và ghế dựa đã ngồi rất đông người, có người đang ăn quà vặt uống cà phê, có người đang nói chuyện nhỏ nhẹ. Huệ Từ dẫn tôi vẫy tay với một nữ sinh đeo tròng kính rất dày ngồi bên cửa sổ. Sau khi được giới thiệu, Trương Ái Linh khẽ đứng dậy rồi lại ngồi xuống, mỉm cười không nói một lời. Trương Ái Linh là một nữ sinh mặt dài, dáng người cao lớn, cử chỉ nhã nhặn. Trương và tôi chỉ nghe Huệ Từ giới thiệu qua lại. Tôi mới biết Trương lúc đó nổi tiếng vì từng đăng một bài 'Chinese Life and Fashions' (Đời sống và trang phục của người Trung Quốc) trên tạp chí 'Thế Kỷ Vượng'...

Huệ Từ có tiết nên đi mất, để lại hai chúng tôi. Trương không nói chuyện, dường như ngay cả ánh mắt cũng không thèm nhìn tôi. Vì quá ngượng ngùng, tôi đành mở sách ra đọc, cho đến gần đến tiết học tiếp theo, tôi mới chào Trương rồi bước ra khỏi phòng nghỉ.

Sau đó, Huệ Từ hỏi tôi trò chuyện thế nào với Trương, tôi đem sự tình nói thật, cô ấy trách tôi: 'Lẽ ra nên tự sáp lại gần mà nói chuyện chứ! Trương Ái Linh bây giờ nổi tiếng lắm đấy.'

Còn tôi, lúc đó tâm sự nặng nề, cũng chẳng biết tiếc nuối vì bỏ lỡ cơ hội này, cũng chẳng màng gì đến người nổi tiếng hay không nổi tiếng, ngược lại còn trách Trương có chút kiêu ngạo. Chẳng bao lâu sau, trong lớp học liền không bao giờ nhìn thấy cô ấy nữa, có lẽ đã bỏ học."

— Từ đoạn văn này có thể thấy, Trương Ái Linh thời điểm mới trở về Thượng Hải đầu năm 1942, đã rất nổi tiếng rồi.

Đáng tiếc là cô ở Thánh John chẳng bao lâu thì lại bỏ học.

Thế nhưng chỉ lướt qua như chim hồng, Thánh John đã để lại dấu vết chim hồng đạp tuyết của cô, các bạn học của cô cũng ghi nhớ vị nữ thần tiên đi lạc giữa đồng xanh ấy — vì sự độc lập khác người của cô, vì trang phục kỳ lạ làm kinh diễm người khác, và hơn hết là vì tài tình cùng danh tiếng lẫy lừng của cô.

Về việc Trương Ái Linh chuyển vào Đại học Thánh John chỉ hai tháng rồi lại nghỉ học, có mấy phiên bản nguyên nhân.

Phiên bản có sức thuyết phục nhất tự nhiên vẫn là những gì Trương Tử Tĩnh viết trong "Người chị Trương Ái Linh của tôi", nói rằng Trương Ái Linh từng đem phương pháp giảng dạy cứng nhắc của Thánh John ra so sánh với Đại học Hương Cảng, cho rằng "lên trường lãng phí thời gian chẳng thà đến thư viện mượn vài cuốn sách hay về nhà tự đọc"; thế nhưng sau đó cô lại bất đắc dĩ nói, nguyên nhân quan trọng nhất khiến cô bỏ học chính là sự quấy nhiễu của đồng tiền. Cô muốn sớm kiếm tiền, kinh tế tự lập.

Tử Tĩnh từng ngây thơ gợi ý với chị: "Chị có thể đi tìm một công việc dạy học xem sao."

Ái Linh lắc đầu, bảo: "Không thể nào."

"Sao lại thế? Tiếng Anh, Quốc văn của chị đều giỏi cơ mà, sao lại không thể chứ?"

“Làm gì có chuyện dễ dàng như em nói? Dạy học không chỉ đòi hỏi trình độ giỏi, mà còn phải biết biểu đạt, có thể đem chữ nghĩa trong bụng nói ra hết — loại chuyện này chị không làm nổi.”

"Cũng phải." Tử Tĩnh mỉm cười, người chị này việc gì cũng làm được, nhưng hễ nhắc đến ăn nói, thì quả thực không đủ lanh lợi. Lại sợ gặp người lạ, bắt cô đi giao du với một đám học sinh trung học líu ríu, quả thực là làm khó cô. Cậu ta trầm ngâm suy nghĩ rồi lại nói: "Bài văn của chị viết hay như thế, hay là có thể đến tòa soạn tìm một công việc biên tập."

Trương Ái Linh vẫn lắc đầu, nhạt giọng bảo: "Chị cứ viết bài cho tòa soạn là được rồi. Dạo này chị viết bài cũng kiếm được chút nhuận bút." Lại đợi một lát rồi nói tiếp: "Viết bài phải dồn hết tâm sức vào đó, tốn khá nhiều tinh lực, đến trường đi học lại thấy rất mệt, cho nên, không muốn đi học nữa."

Cuộc trò chuyện dừng lại ở đây. Dường như Trương Ái Linh đã đưa ra một lý do vô cùng đầy đủ cho việc bỏ học của mình — muốn sớm tự lập, hơn nữa viết bài quá tốn tâm trí, cần thời gian và tinh lực.

Còn tôi cho rằng nguyên nhân quan trọng nhất chính là cô không muốn ngửa tay xin tiền cha mình một lần nữa.

Khi cô bước chân vào ngôi nhà của cha một lần nữa, từng nghĩ đến chuyện tha thứ cho ông, đồng thời giải thoát cho chính mình, thế nhưng cô không thể làm được. Khi cô đứng trước chiếc ghế mây của cha, khi cô ngửi thấy mùi thuốc phiện thoang thoảng đâu đây, khi nhìn thấy bức tranh sơn dầu của Lục Tiểu Mạn trên tường phòng khách, cô liền nhớ lại trận đòn roi tơi bời thủa nào của mình — cô không thể đối mặt với ông. Cô càng không thể đối mặt với việc bản thân phải cúi đầu trước ông. 3

Cuối cùng lại được ngồi lên chuyến xe điện hằng mong ước, Trương Ái Linh tràn ngập vui sướng nhìn ngắm muôn hình vạn trạng chúng sinh trên xe điện:

— Có một thanh niên mặc chiếc áo bào vải tu-nen ô vuông xanh màu be, chân mang đôi tất ngắn sọc đỏ xanh kiểu nữ, miệng ngậm một chiếc tẩu ngà voi khắc hoa độc đáo — đương nhiên là hàng "giả" nhái ngà voi thôi — trong tẩu không có thuốc, thế nhưng anh ta vẫn say sưa mút mát, mút một lát lại tháo ra, tháo rời từng đoạn chiếc tẩu ra chơi, chơi một lát lại lắp vào, tiếp tục ra dáng ra vẻ mà mút — Trương Ái Linh không kìm được bật cười — anh ta thật sự rất vui vẻ. Bản thân cô cũng thật sự rất vui vẻ.

— Lại có người phụ nữ trên xe điện kể lể đàn ông không dứt, không ngừng mắng chửi người đàn ông của nhà mình, thế nhưng mở miệng nhắm mắt lại không rời khỏi anh ta, đoạn hội thoại đặc sắc đó, sơ lược chỉnh lý lại một chút chính là một bài văn hay.

— Cho dù gặp phải phong tỏa, thì cũng là một cuộc kỳ ngộ nhỏ bé. Xe điện dừng lại, người trên đường lại bắt đầu chạy, những người ở bên trái đường chạy sang bên phải đường, những người ở bên phải chạy sang bên trái. Một người giúp việc định xông qua chiến tuyến, vừa giãy giụa vừa kêu: "Muộn lắm rồi đấy! Cho tôi về nấu cơm đi chứ!" Thế nhưng người trên xe điện lại vô cùng bình tĩnh, thói quen thành bệnh bàn luận về những đạo lý lớn lao như "đối nhân xử thế", hoặc lo lắng về những phiền muộn thực tế như "giặt khô, cá hun khói", thậm chí còn có cả chút diễm tình nho nhỏ làm tình tiết đắt giá, diễn ra một vở kịch lãng mạn trong không gian khép kín của lệnh phong tỏa ngắn ngủi.

Trong phòng của Tần Khả Khanh có câu đối: Thế sự thông minh giai học vấn, nhân tình luyện đạt tức văn chương — quả thực là vậy, người Thượng Hải ai nấy đều là bậc đại học giả rồi.

Tất cả những điều này, Trương Ái Linh đều thu hết vào trong mắt, ghi tạc trong lòng, viết vào ngòi bút.

Cô mỉm cười dùng ánh mắt của "người ngoại quốc" đầy hứng thú để nhìn nhận quê hương cùng "bà con chòm xóm" của mình, cảm nhận ra vô vàn ý vị mới mẻ — trong ngõ hẻm dùng cây sào dài phơi chiếc quần thủng đũng của trẻ con, bà dì ngồi ở cửa nhà vừa nhặt rau vừa líu ríu trò chuyện gia đình; trong chiếc bình thủy tinh trên quầy của cửa hàng đựng "rượu sâm tu", tửu phường bên cạnh giơ cao lá cờ "Thái Bạch di phong" trong gió, có người loạng choạng đi tới mua rượu, hóa ra lại là rượu nấu; trẻ con trong mùa đông mặc áo bông quần bông áo dài áo choàng bông, từng đứa một lùn mà béo, loạng choạng đi tới, trên khuôn mặt vàng vò xuất hiện một đôi mắt xếch kỳ diệu, vô cùng thú vị đáng yêu; bên đường lúc hoàng hôn đỗ xe kéo, một người phụ nữ ngồi nghiêng trên xe, tay xách chiếc túi lưới, trong túi có hồng, người phu xe ngồi xổm dưới đất, châm ngọn đèn dầu đó lên, trời tối rồi, ngọn đèn bên chân người phụ nữ sáng lên; kiểu dáng của chiếc lò nướng khoai lang cùng với màu đỏ đất ảm đạm cực kỳ giống khoai lang nướng; quán cơm nhỏ thường hay nấu bí ngô ở cửa, mùi vị dẫu không hẳn là ngon, nhưng thứ khí bí ngô bốc hơi nghi ngút cùng với sắc đỏ rực rỡ ấy lại mang đến cho người ta cảm giác "sưởi ấm tuổi già, sưởi ấm cảnh nghèo"...

Cảnh đường phố lại càng xinh đẹp và nhiều màu sắc, tựa như "tủ kính của sự sống", ý vị vô cùng: Sáng sớm ngày lạnh, trên vỉa hè thường có người ngồi xổm nhóm lò lửa nhỏ, quạt ra từng làn khói trắng cuồn cuộn, người qua đường vội vàng tránh né, thế nhưng Ái Linh lại thích đi qua làn khói đó nhất, trong lòng dâng lên cảm giác mơ hồ bồng bềnh tựa chiêm bao;

Trên gò đất trước cửa có mấy đứa trẻ đang chơi đùa. Có một đứa bé gái tám, chín tuổi, khuôn mặt dài ngăm vàng, lông mày nhạt, mặc bộ áo tím quần xanh gầy guộc hẹp hòi, cúi đầu ngồi bên bậc thềm, mái tóc dính dầu bết từng lọn xõa rủ lên mặt, cùng một người bạn nghiên cứu đạo lý đan len. Len của con bé chắc chỉ đủ làm một đoạn cổ tay áo nhỏ xíu, thế nhưng con bé trông có vẻ vô cùng vui mừng, đem đoạn tay áo nhỏ bằng len hồng nhạt đan xong tròng vào cổ tay bạn nó để so đo. Bạn nó vươn một tay ra, ngắm nghía trái phải, cũng hớ hở ra mặt. Ái Linh đi suốt một đường, đầu cũng không ngoảnh lại, trong lòng lại hơi dâng lên chút bi ai;

Có người gắn một chiếc đèn đỏ trên bánh xe đạp, lúc đạp đi chỉ thấy vòng tròn đỏ cuộn trào, lộng lẫy tột cùng, người ngồi sau xe đạp, mười người thì có tới chín người là những người phụ nữ trẻ tuổi dáng điệu thướt tha, không thì cũng là trẻ em, thế nhưng có một hôm cô nhìn thấy một người đưa thư mặc áo xanh đạp xe, chở theo một cụ bà nhỏ nhắn, phần lớn chắc là mẹ của anh ta nhỉ? Cô liền cảm thấy vô cùng xúc động;

Buổi tối đi trên con đường cái vắng vẻ, nghe thấy tiếng rao bán hạt bạch quả: "Thơm lại thơm mà dẻo lại dẻo", là một đứa trẻ mười mấy tuổi, rao lên vẫn còn hơi non nớt, chưa được lưu loát cho lắm. Ái Linh lắng nghe, cũng là một thứ cảm xúc khó tả, cô nhìn sang, cả một con đường dài đằng đẵng tối đen như mực, đứa bé ấy canh giữ nồi, ngồi xổm dưới đất, đống lửa ngập tràn trong lòng, cảnh tượng đó quả thực rất tráng lệ...

Thượng Hải "tiểu biệt thắng tân hôn" cho dù có đầy rẫy thương tích đi chăng nữa, thì trong mắt Ái Linh, đi đâu cũng có thể nhìn thấy vẻ đẹp độc đáo và thân thiết của quê hương.

Tình thân trong thời loạn thế, hiếm hoi thế này, lại càng trân quý biết bao.

Thậm chí căn nhà ở cùng cô ruột cũng có một thứ sức mạnh kính sợ, tựa như thần linh không thể mạo phạm. Có một hôm Ái Linh làm vỡ một tấm kính trên mặt bàn, phải đền lại y hệt, một tấm kính sáu trăm đồng, một khoản tiền lớn nhường ấy, cô trong túi đã eo hẹp lắm rồi, thế nhưng vẫn vội vã gọi thợ mộc đến ngay, không dám chậm trễ.

Trên báo đăng một bài thơ Nhật Bản do Chu Tác Nhân dịch: "Đêm mùa hè, tựa như trúc khổ, đốt trúc dày đặc, trong khoảnh khắc, liền trời rạng sáng." Trương Ái Linh đem cho cô xem, cô thuận miệng bảo không hiểu, thế nhưng lại nói thêm: "Đã nổi tiếng thế này, nghĩ chắc chắn phải có thứ gì đó chứ? Nhưng cũng chưa biết chừng. Con người ta hễ nổi tiếng đến một mức độ nào đó, thì có quyền nói năng nhảm nhí."

Trương Ái Linh cười lớn — thật không biết cô đối với chuyện "nổi tiếng" này là quá bất kính hay là quá coi trọng. Cô cũng chưa từng cảm thấy cô cháu gái này thông minh, có văn tài, lại ngày một nổi tiếng hơn, cô chỉ chằm chằm phàn nàn cô, bảo rằng: "Ở cùng với cháu, khiến con người ta trở nên cực kỳ nhiều lời và tự đại."

Nhiều lời, là vì Trương Ái Linh ngốc, một chuyện luôn phải nói với cô rất nhiều lần, chốc chốc lại lầm bầm lẩm cẩm; tự đại, cũng là vì Trương Ái Linh ngốc, khiến cho những người xung quanh đều biến thành siêu nhân IQ cao toàn năng.

Cô thực ra rất sợ người khác lẩm cẩm luyên thuyên, cô có một người bạn già lẩm cẩm, hễ mở miệng nói chuyện là khiến người ta cảm giác năm tháng dài dằng dặc như sợi chỉ, chỉ hận không thể cầm lấy chiếc kéo cắt đứt đầu câu chuyện của bà ta. Cho nên cô mới cảm thấy xót xa thở dài: "Đời người quá ngắn ngủi, tốn ngần ấy thời gian ở bên một người như thế là quá đáng tiếc — thế nhưng ở cùng với con bé, lại khiến người ta cảm thấy đời người quá dài."

Bản thân Ái Linh viết văn, cũng khuyên cô viết, cô không đồng ý, bảo rằng: "Tôi làm văn nhân thì không được đâu. Ở trong phòng công văn chuyên quản việc đánh điện tín, đã dưỡng thành một cái phong cách điện tín rồi, chỉ biết cắm đầu rút gọn chữ, lãnh nhuận bút thì lỗ vốn lắm."

Cô hình dung về bản thân: "Tôi đây là văn võ song toàn, văn có thể viết thư, võ có thể khâu đế giày." Thế nhưng một người cô văn võ song toàn như thế, trong loạn thế lại có chút không có đất dung thân, thời thời khắc khắc đối mặt với nguy cơ thất nghiệp — nhưng có lẽ là vì tính tình kén chọn mà ra.

Sau khi ra khỏi hãng ngoại thương, cô có một thời gian làm việc tại đài phát thanh vô tuyến để đọc tin tức, ngâm tụng xã luận, mỗi ngày làm việc nửa tiếng. Nói ra thì cũng khá nhàn hạ, thế nhưng cô lại cảm cảm thán nói: "Tôi mỗi ngày nói nửa tiếng đồng hồ mấy câu vô nghĩa, có thể kiếm được mấy vạn tiền lương; tôi ngày này qua ngày khác nói mấy câu có ý nghĩa, lại chẳng kiếm nổi một đồng." Sau đó liền từ bỏ công việc. Lại còn vô cùng đường hoàng lý lẽ — "Nếu là đàn ông, phải gánh vác gia đình nuôi vợ con, đôi khi không có quyền lựa chọn, dù khổ thế nào cũng phải cắn răng mà làm, nhắc đến thì đó là trách nhiệm của anh ta, còn có cái danh nghĩa. Giống như tôi thế này không vướng bận gia đình, làm một công việc không vừa ý, mặt mày ủ dột kiếm tiền về, mặt mày ủ dột sống tiếp, thì rốt cuộc là vì cái gì chứ?"

Đến những ngày tháng thực sự không sống nổi nữa, thì đem bán trang sức. Trong tay cô từng bán đi rất nhiều trang sức, chỉ có một mảnh phất hà màu đỏ nhạt, là giữ lại cho tới tận bây giờ, vì chất lượng không tốt lắm. Trước chiến tranh đem đi định giá, cửa hàng ra giá mười đồng, cô không bán, thế nên cứ giữ lại mãi, mà lại không biết giữ lại để dùng vào việc gì. Liền thở dài: "Nhìn mảnh phất hà này, khiến người ta cảm thấy cuộc đời chẳng có ý nghĩa gì sất."

Thế nhưng Trương Ái Linh không cho là vậy, cô đang sống rất hăng hái. Trong tim trong mắt cô, chỉ cảm thấy "những thứ đáng xem còn rất nhiều", mùa hè trong phòng thả rèm xuống, trên chiếc chiếu cỏ rồng chất một chồng đồ ngủ cũ, được gấp rất gọn gàng, áo vải bố xanh biếc, quần lụa đen, màu xanh biếc với màu xanh đen ở cạnh nhau có một thứ vẻ đẹp âm u tinh tế, cô vô tình nhìn thấy, vui mừng mất một hồi lâu; chiếc đèn trong phòng tắm được lắp thêm chụp đèn phòng không mới, ánh sáng đen xanh chiếu lên bồn tắm chậu rửa mặt, mọi thứ đều lạnh lẽo, trong màu trắng ánh lên sắc xanh sắc đen, được phủ thêm một lớp bóng mượt mới mẻ, hơn nữa còn trở nên đơn giản hơn, nhìn từ ngoài cửa vào, hoàn toàn giống như một bức tranh trường phái hiện đại, cô lại cảm thấy mới lạ và vui mừng, tựa như Alice bước vào xứ sở thần tiên; buổi tối đọc sách dưới ánh đèn, tiếng kèn của doanh trại quân đội cách nhà không xa thổi lên giai điệu quen thuộc, những đứa trẻ dưới lầu nhặt lấy giai điệu kèn ấy để huýt sáo, tất cả đều khiến cô vui mừng, tựa như gặp lại tri kỷ giữa thời loạn thế...

Chính là dễ dàng vui mừng như thế, cho dù ở trong loạn thế, cho dù không có công việc, tiền đồ mịt mờ, thế nhưng cô vẫn có thanh xuân, có thiên phú, mang theo sự kỳ vọng của cuộc sống cùng vô vàn khả năng vô tận, có sự đồng hành của cô ruột và tình bạn của Viêm Anh.

Cha của Viêm Anh mở một cửa hàng trang sức quy mô khá lớn trên đường Thành Đô Thượng Hải, tên cửa hàng chính là Mộ Hi Điện (Mohideen), đồng âm với họ của ông ta. Biển hiệu có cả tiếng Trung lẫn tiếng Anh đối chiếu, cửa trước mở tiệm, cửa sau ra vào, trong tủ kính của tiệm trưng bày đủ loại trang sức khảm kim cương, sáng lấp lánh, rực rỡ chói mắt, những viên đá quý đó giá trị không nhỏ, chẳng có mấy người mua nổi, cho nên khách khứa trong tiệm luôn thưa thớt vắng vẻ; nhà ở thì ở trên lầu, chỗ rẽ là căn gác xép, bày bàn Bát Tiên, ghế đẩu và các đồ đạc khác, dùng để ăn uống hoặc tiếp khách — Trương Ái Linh hễ đến là lại trò chuyện với Viêm Anh ở đây. Sau này trong "Sắc, Giới" cô đã sắp xếp địa điểm ám sát thành một cửa hàng trang sức, miêu tả tỉ mỉ, đại khái chính là nhờ cảm hứng mà Mộ Hi Điện này mang lại.

Thời kỳ đó Viêm Anh đang tích cực học tiếng Trung, Ái Linh dạy từ Bách gia tính, "Triệu Tiền Tôn Lý", vừa mới dạy được chữ "Triệu" (Triệu), Viêm Anh đã không kịp đợi mà đưa ra lời bàn luận diệu kỳ: "Tiêu nghĩa là gì?" Ái Linh đáp: "Chính là 'giống'." Viêm Anh liền nói: "Vậy 'bất tiếu tử tôn', chính là nói không giống, ý đó chẳng phải là nói hắn không phải do cha hắn sinh ra sao?" Nói xong không ngừng chớp mắt. Ái Linh há hốc mồm trợn mắt đờ đẫn, cô Viêm Anh này, tổng cộng mặt chữ chả biết được mấy chữ, thế mà đã học được thói trào phúng, đem chữ Hán ra đùa cợt trước rồi.

Hai người đi bộ trên đường, hễ nhìn thấy biển hiệu cửa hàng, quảng cáo lớn, Viêm Anh liền dừng chân nghiên cứu, sau đó cất giọng đọc to lên: "Đại gì xương. Lão gì gì. Chữ 'biểu' tôi nhận ra, chữ 'phi' tôi nhận ra — cậu bảo chữ 'minh' là chim hót, nhưng 'Biểu Phi Minh' có nghĩa là gì? Chữ 'ca' trong 'cà phê' nghĩa là gì?" Chữ Hán đọc từ phải sang trái, cô ấy biết. Thế nhưng chữ Trung Quốc hiện đại đôi khi lại từ trái sang phải. Mỗi lần cô ấy đọc từ trái sang phải, ngặt nỗi lại đụng ngay phải kiểu từ phải sang trái. Viêm Anh vô cùng ảo não, thế nhưng vẫn mỉm cười, không biết là đang cười sự uyên thâm của chữ Trung Quốc hay là cười sự vụng về của chính mình.

Đi ngang qua sạp báo, Viêm Anh lật xem sạch sành sanh tất cả các tờ họa báo trên sạp báo xong, một cuốn cũng không mua. Người bán báo mỉm cười châm biếm: "Cảm ơn cô nhé!" Viêm Anh đáp lại: "Đừng khách sáo."

Họ đôi khi cũng hẹn nhau đi xem kịch Việt Nam, nghe Bình Đàn (Hát kể chuyện Tô Châu), còn đến hậu đài xem phong cảnh Tây phương, cũng có lúc cùng nhau gặp gỡ bạn bè. Trong buổi tụ tập, có một vị tiểu thư nói: "Tôi là tính cách thế này, tôi thích sự cô độc." Viêm Anh lập tức bổ sung: "Cô độc ở cùng với một người đàn ông." Trương Ái Linh ngồi một bên, nhịn không được bật cười lớn. May mà cũng quen thân với vị tiểu thư đó, mới chịu nổi những lời nói đùa.

Một người bạn của Viêm Anh kết hôn, cô ấy đến chúc mừng, mỗi người được chia một miếng bánh ngọt kết hôn. Họ bảo: "Dùng giấy gói lại nhét dưới gối, là điềm lành, bản thân cậu cũng có thể sớm gả chồng." Viêm Anh liền bảo: "Để tôi nhét nó vào trong bụng, rồi lấy cái gối đặt lên trên bụng luôn đi."

Cô ấy vẫn cứ ăn nói không kiêng dè như thế, lại còn ham ăn đồ ngọt, cùng Ái Linh ra ngoài, bất kể làm gì đi chăng nữa, chương trình tiết mục đinh cuối cùng chắc chắn liên quan đến ăn uống, ngồi trong quán cà phê, mỗi người một miếng bánh kem bơ, gọi thêm một phần bơ nữa; một cốc sô-cô-la nóng thêm bơ, lại gọi thêm một phần bơ nữa. Rồi bắt đầu trò chuyện.

Cô ấy kể cho Ái Linh nghe câu chuyện tình tay ba: "Tam giác vĩnh cửu ở Anh: Vợ và tình nhân đang ôm nhau, chồng về nhà bắt gặp, người chồng vô cùng lúng túng, lẩm bẩm kiếm mấy cái cớ, cầm lấy chiếc ô của mình, lại đi ra ngoài; tam giác vĩnh cửu ở Nga: Vợ và tình nhân ôm nhau, chồng về nhà nhìn thấy, nổi giận đùng đùng, rút từ bên người ra ba khẩu súng, mỗi người cho một khẩu, bản thân anh ta cũng cầm lấy một khẩu, cùng chĩa thẳng vào huyệt thái dương, ầm một tiếng, đồng thời tự sát."

Những chuyện thế này, sau đó đều được Ái Linh viết hết vào trong văn chương. 4

Trương Ái Linh rời khỏi Thượng Hải đi Hương Cảng từ căn hộ Eddington trên đường Tĩnh An Tự, mùa hè năm 1942 từ Hương Cảng trở về Thượng Hải, cũng vẫn ở căn hộ Eddington, chỉ là chuyển từ lầu năm lên lầu sáu, điều này quả thực càng tô điểm thêm vài phần màu sắc huyền bí cho chốn Tĩnh An Tự vốn đã tàng long ngọa hổ này.

Đúng như tên gọi, đường Tĩnh An Tự dĩ nhiên được đặt tên theo ngôi cổ tự Phật giáo tương truyền được xây dựng từ thời Tam Quốc, nghe nói thời Tam Quốc Tôn Quyền từng đào một cái giếng ở đây, có thể thông ra biển, ghé sát miệng giếng có thể nghe thấy tiếng nước trào "pập pập", cho nên mọi người gọi khu vực này là "đường Dũng Tuyền"; người ngoại quốc gọi là "BubblingWell", ý nghĩa là "cái giếng biết sủi bọt", phiên âm thành "đường Balingwell"; năm 1854, Hội Đua ngựa Anh Quốc tại Thượng Hải đã xây dựng một trường đua ngựa ở sông Nê Thành, tu sửa một con đường từ trường đua ngựa thông tới Tĩnh An Tự, bèn đặt tên con đường này là "đường Trường Mã Hướng", lại vì nó là con đường cưỡi ngựa thông tới Tĩnh An Tự, nên còn có tên là "đường Tĩnh An Tự".

Kể từ thập niên 30 của thế kỷ 20, nơi đây càng trở thành một trung tâm thương mại và văn hóa phồn hoa của Thượng Hải, năm 1933, vũ trường Cailes xây dựng và đi vào hoạt động, rạp chiếu phim Đại Quang Minh tự xưng là "rạp chiếu phim số một Viễn Đông" được đại tu khánh thành; năm 1934, khách sạn Quốc Tế khai trương; năm 1935, công ty âu phục Bồi La Mông khai trương; năm 1938, là khách sạn Kim Môn, bên cạnh đó còn có công ty thời trang Hồng Tường, rạp chiếu phim Tây Lệnh Phối Khắc, rạp chiếu phim Bình An, đại hạ Đại Lịch Thạch, tiệm ảnh Trung Quốc, Khải Tư Lệnh (Kiessling) cùng với khách sạn Đại Hoa — nơi từng tổ chức lễ cưới hoành tráng của Tống Mỹ Linh và Tưởng Giới Thạch — khiến nơi này nối liền với đường Nam Kinh ở phía đông tạo thành một dải "tràng giang thập lý". Trong đó nổi tiếng nhất tự nhiên vẫn phải kể đến vũ trường "Paramount" (Bách Lạc Môn) và Vườn Hoa Cát Thưng (Hardoon Garden).

Thế nhưng những điều này vẫn chưa đủ, khiến đường Tĩnh An Tự thêm phần rực rỡ còn bởi vì nơi đây từng sinh sống rất nhiều nhân vật nổi tiếng — nguyên lão "Sáng tạo xã" Uất Đạt Phu sống ở Lý Gia Hòa trên đường Herbert cách đó vài trăm mét, Quách Mạt Nhược — người viết "Sở Bách vương tự sát" thường xuyên lui tới Lý Nam Hậu dân gần đó, người khởi xướng "Hiệp hội nghiên cứu văn học" Trịnh Chấn Đạc lâu dài ẩn náu tại hẻm chùa Tĩnh An, ngõ 750 phố mới Dự Viên ở góc đường vốn là gia sản của Khang Hữu Vi, nhà thơ phái "Tân Nguyệt" Từ Chí Ma mô phỏng căn phòng chiếu tatami của nhà thơ Ấn Độ Tagore, cũng ở làng Tứ Minh đường Phúc Hử cách đây không xa... Sở hữu một lịch sử huy hoàng như vậy cùng vô vàn cái tên sáng chói như thế, thì sao có thể trách những kẻ mê sách đời sau cứ hết lần này đến lần khác tìm hoa thăm cỏ mà kéo tới chứ?

Mà những địa danh và nhà ở này, được hỏi thăm nhiều nhất, phải kể đến căn hộ Eddington ở ngã tư đường Tĩnh An Tự (nay là đường Nam Kinh Tây) và đường Herbert (nay là đường Thường Đức) mà Trương Ái Linh từng sống. Căn hộ này có tên tiếng Anh là Edingburgh House, thường phiên âm thành Eddington hoặc Edinburgh, nay gọi là căn hộ Thường Đức. Biển hiệu "Nơi ở cũ của Trương Ái Linh" treo ở phía trên cửa lớn căn hộ Thường Đức số 195 đường Thường Đức Thượng Hải. Tháng 11 năm 2004, tôi ở Thượng Hải, hẹn một người bạn gặp nhau tại một quán trà ở ngã tư đường Đồng Nhân và đường Bắc Kinh Tây gần Tĩnh An Tự, nghe nói được cải tạo từ "Ngôi nhà màu xanh" từng được mệnh danh là biệt thự số một Viễn Đông vào những năm 20 của thế kỷ trước, là nơi ở cũ của đại sư kiến trúc I.M. Pei (Bối Duật Minh), cũng là kiến trúc được bảo lưu hoàn chỉnh nhất đồng thời cổ xưa nhất của Thượng Hải hiện nay.

Đúng lúc trời đổ mưa, đi vội suốt một đường, vô cùng tất bật hoảng hốt. Trên đường đi qua một tòa nhà nhỏ màu kem, tôi nhìn thấy biển hiệu, kinh ngạc kêu lên: Đây chẳng phải là căn hộ Thường Đức sao? Tim đập thình thịch, nhịn không được lao túng vào trong cửa vòm, có một dì mập mạp đang canh giữ thang máy, nhìn thấy bộ dạng kỳ cục ướt sũng của tôi, liền trừng mắt nhìn, tôi ngượng ngùng cười: Không có gì, đi xem linh tinh thôi. Lập tức lại nhảy ra ngoài, thế nhưng đã nhìn rõ chiếc thang máy nổi tiếng kia, cùng với dãy hòm thư nổi tiếng ấy.

Thế là lại đi tìm quán cà phê Kiessling trong trí nhớ, là nơi Trương Ái Linh trước đây hay tới. Tôi hết tiệm này đến tiệm khác nhận diện tấm biển hiệu của hàng quán cà phê ở dãy phố đối diện căn hộ, vào lúc gần như tuyệt vọng, ở góc đường, cuối cùng cũng nhìn thấy "ALWAYS COFFEE", từng đọc được trên sách, có "fan Trương" khảo chứng đây chính là quán Kiessling hồi đó. Tôi có chút kích động, chỉ hận không thể cất cao tiếng hát trong mưa.

Hai ngày sau trở về Tây An, khoảnh khắc máy bay hạ cánh, nghĩ lại Thượng Hải, đã ở tít chân trời góc biển, những tình tiết lúc đó cảm thấy lãng xẹt hoặc chật vật bỗng nhiên mang theo một ý vị dịu dàng, đồng thời khiến bản thân vô cùng xúc động: Trời ạ, tôi vậy mà lại vô tình bước vào căn hộ cũ của Trương Ái Linh mà bấy lâu nay hằng tâm hằng niệm, hồn vương phách nhớ, đồng thời để lại dấu chân của mình trên con đường quen thuộc đến vô cùng trong trí nhớ nhưng chưa từng đặt chân tới ngoài đời ấy, giữa trời mưa, thật giống làm sao với tình tiết trong cuốn tiểu thuyết của chính tôi "Tìm kiếm Trương Ái Linh", mà tất cả những điều này, lại không hề do tôi cố ý sắp xếp hay lên kế hoạch. Đây là một cơ duyên xảo hợp và sự xúc động cõi u minh nhường nào.

Không khỏi có chút hối hận — lẽ ra nên dốc thêm chút dũng khí, nói không chừng người gác thang máy đó sẽ đưa tôi lên lầu, nói không chừng chủ nhân căn phòng đó sẽ mời tôi vào nhà, nói không chừng tôi có thể đi xuyên qua các gian phòng, thưởng thức thật kỹ căn phòng tắm, phòng khách, cùng với chiếc ban công mà Trương Ái Linh nhắc đi nhắc lại trong các tác phẩm của mình. Nhìn ra từ ban công, toàn bộ Thượng Hải cũ đều thu gọn trong tầm mắt rồi chứ?

Kể từ đó liền thích để ý những chuyến phiêu lưu thám thính Eddington của các "fan Trương" khác, xem xem họ dũng cảm hơn tôi hay nhát gan hơn, may mắn hơn hay oan uổng hơn. Quả thực có rất nhiều người cùng chí hướng:

— Năm 1987, tác giả "Trương Ái Linh ở Mỹ" Tư Mã Tân chuyên tới thăm nơi ở cũ của Trương Ái Linh, "Khách trọ mới rất khách khí, cho phép chúng tôi vào trong tham quan, và cho phép chụp ảnh ở ban công." Dũng khí và vận may của ông ấy đều tốt hơn tôi rất nhiều.

— Lý Nham Vĩ — người viết "Sân khấu Thượng Hải của Trương Ái Linh" từng khảo cứu từng nơi từng chốn Trương Ái Linh từng sống qua, đi đến trước cửa phòng 60 lầu 7 căn hộ Thường Đức, trực tiếp bấm chuông, bước ra là "một bà cụ thanh tú lớn tuổi, trong tay ôm chiếc túi chườm nóng. Tôi nói rõ ý định, bà ấy chần chừ một thoáng, cuối cùng vẫn cho tôi vào." Vận may cũng thật sự rất tốt. Bà ấy miêu tả cảnh tượng bên trong cửa: "Tiền sảnh là một lối đi dài hẹp, thế nhưng cũng có độ rộng nhất định, bởi vì tứ phía đều là cửa, ánh sáng cũng không có vẻ tối tăm, giống như một lối đi kiểu mở, sự lịch sự nhã nhặn kiểu Tây mà không hề che đậy kiêng kỵ, phong thái bất cứ lúc nào cũng sẵn sàng tiếp đãi khách... Bên trái tiền sảnh, là hai phòng ngủ có phòng tắm, đây là phòng ngủ riêng của Trương Ái Linh và cô ruột cô ấy năm xưa. Bây giờ vẫn dùng làm phòng ngủ... Trên ban công, vịn lan can nhìn ra, là những tòa cao ốc mọc lên san sát xung quanh che khuất đường chân trời, thế nhưng vào thời đó, từ đây có thể nhìn thấy quá nửa sự phồn hoa của đường Tĩnh An Tự và bóng mây ở chân trời đằng xa..."

— Trần Đan Yến — người viết "Phong hoa tuyết nguyệt của Thượng Hải" cũng từng là người đường hoàng bước vào cửa, "Tôi đứng trong phòng tắm mà cô ấy từng sử dụng, nhìn chiếc bồn tắm cũ ở đó, nhìn dòng chữ H trên vòi nước nóng cũ phía trên, cùng với những viên gạch men dán xung quanh bốn bức tường, ở đó nứt nẻ những đường rạn nhỏ... Những đường ống cũ được giấu sâu trong tường kia, đã năm mươi năm chưa từng chảy ra dù chỉ một giọt nước nóng, thế nhưng cho đến tận bây giờ, vẫn thỉnh thoảng phát ra tiếng động 'ù... hừ hừ', làm rung chuyển cả tòa nhà. Trương Ái Linh bảo đó là một thứ âm thanh trống rỗng và thê lương... Có một bà cụ ở trên ban công đi cùng tôi, bà ấy thời Trương Ái Linh là một nữ bác sĩ trẻ tuổi, cũng thích đọc 'Lưu Ngôn'." Công nhân thang máy, một người phụ nữ xăm hai đường chân mày sâu róm xanh biểu cảm đắc ý bảo cô ấy: "Lúc nào cũng có người tới hỏi han gì mà Trương Ái Linh, họ đều tìm nhầm cả rồi, mấy người Đài Loan gì đó ấy chứ, vẫn cứ ngắm nghía ở chỗ sai, chụp ảnh, giống như thật vậy. Tôi đều không thèm bảo họ đâu."

— Thế nhưng nữ nhà văn Đài Loan Tiêu Cẩm Miên lại vào hai tiếng đồng hồ cuối cùng rời khỏi Thượng Hải, cuối cùng cũng tìm thấy "ban công Trương Ái Linh" hằng mong ước: "Giờ khắc này, nhìn ra từ chiếc ban công này, vườn Cát Thưng ở phía trước bên phải, chỉ còn lại một chút xíu rìa. Cách con đường đối diện chính diện, bên trong bức tường vây cổ kính dày dặn, chính là 'Cục công an'. Quán cà phê Kiessling sát vách, hiện tại là một cơ quan phòng dịch vệ sinh." Những gì cô ấy nhìn thấy hiển nhiên không giống với những gì tôi tận mắt nhìn thấy.

— Vào một ngày tháng 11 năm 1994, đoàn làm phim "Dáng hình nhà văn Trung Quốc" Đài Bắc đã quay lại dáng hình Trương Ái Linh thời trẻ tại căn hộ Edinburgh, một nữ diễn viên đến từ xưởng phim Thượng Ảnh mặc trang phục "kiểu Trương Ái Linh" của thập niên 40, mang theo sự ngạo mạn lẫn u buồn, lướt qua như chim hồng, là một màn hoàn hồn ngắn ngủi.

— Thuần Tử — người tốn biết bao tâm huyết để viết "Bản đồ Trương Ái Linh" nói bản thân muốn tìm ban công Trương Ái Linh, "lại sợ làm phiền người khác, đứng ở chỗ rẽ cầu thang, đang hoảng hốt do dự, công nhân thang máy tới, tôi thấy anh ta trông hiền lành, liền nói rõ ý định. Vừa hay không có khách, anh ta liền dẫn tôi ra đại lộ, chỉ ban công Trương Ái Linh cho tôi xem." Vận may này, cũng ngang ngửa với tôi mà thôi.

— Nghe nói còn có người tệ hơn, có một biên tập viên báo chí vì vội chạy bài nên đã bao hẳn một chiếc taxi chở cô ấy đi khắp nơi tìm kiếm nơi ở cũ của Trương Ái Linh, thế nhưng lại nói không rõ địa chỉ, địa danh xưa và nay chồng chéo lẫn nhau, cuối cùng vậy mà lại đi ngang qua trước cửa căn hộ Thường Đức mà không hề hay biết đây chính là căn hộ Eddington hồi đó... Có lẽ không thể trách cô ấy vô duyên, chỉ là mục đích quá đỗi thực dụng, tâm sốt sắng mà lại không thành tâm, cho nên mới có chuyện vào núi báu mà tay không đi về đấy thôi?

Lý Lê từng viết trong "Phù hoa phi nhữ tụt" rằng, khi cô đến Chung Nam Cảnh uyển (nay là căn hộ Trường Giang - một căn hộ khác mà Trương Ái Linh từng sống trước khi rời Trung Quốc, tên cũ là Carlton Apartments) lần đầu tiên, cô từng ngã một cú ngay trước cửa phòng cũ của Trương Ái Linh, liền tự giễu cợt mà nghĩ rằng: Có phải "tổ sư bà bà" không thích bị quấy rầy, nên cố tình trừng phạt một chút chăng? Đến khi đến căn hộ Eddington thì lại có chút chột dạ: "Đến lúc đó mặt trời đã ngả về tây, sự kiểm soát ra vào ở đây nghiêm ngặt hơn căn hộ Trường Giang rất nhiều, cửa lớn khóa kín, khách ghé thăm nếu không bấm chuông thì tuyệt đối không thể vào... Tôi đứng chụp ảnh ở bên đường ngoài cửa, hai cô gái trẻ đi ngang qua, nghe thấy một người lỏ thẻ thầm thì: '... Của Trương Ái Linh đấy.' Dường như đã thành chuyện quen thuộc đến mức chẳng có gì lạ nữa."

Lý Lê cứ thế mà bỏ lỡ, thế nhưng người em họ của cô lại không bỏ cuộc, vẫn tiếp tục dò tìm dọc đường, không ngờ lại thực sự tìm được hộ khẩu của Trương Ái Linh tại căn hộ Eddington: Số 195 đường Thường Đức, bên trong số 60, khu 10, bảo 13, giáp 14, hộ 29; chủ hộ là cô ruột Trương Mậu Uyên, nguyên quán ở Phong Nhuận, Hà Bắc, trình độ học vấn "đại học", nghề nghiệp "kinh doanh", nơi làm việc "New Sassoon & Co.", tình trạng gia đình "chưa kết hôn"; trong khi nghề nghiệp của cô cháu gái Trương Ái Linh lại là "khác" – có thể thấy "nhà văn" khi ấy vẫn chưa được tính là một nghề nghiệp, và đương nhiên cũng là "chưa kết hôn" – tờ khai này có lẽ được điền vào khoảng năm 1945 khi chiến tranh kháng chiến kết thúc, chính quyền thành phố Thượng Hải thiết lập hệ thống hộ khẩu chuẩn hóa trên toàn thành phố.

---❊ ❖ ❊---

Sau khi trở về Tây An, tôi đã viết một bài văn về chuyến đi Thượng Hải, vốn định gửi tờ tạp chí mẫu cho vị chủ nhân đang sống tại căn hộ Thường Đức phòng 60, xin phép ông ấy cho phép tôi lần sau đến Thượng Hải có thể ghé thăm, như vậy mới không đường đột. Thế nhưng sau đó nghĩ lại, đã có từng ấy đôi mắt thay tôi nhìn ngắm, từng ấy ngòi bút miêu tả kể lại một cách chi tiết tỉ mỉ, mà chủ nhân ngôi nhà suy cho cùng cũng chẳng còn là Trương Ái Linh nữa, hà cớ gì phải rập khuôn theo bản đồ tìm kiếm ngựa, hay ôm cây đợi thỏ làm gì chứ?

Đi về phía tây từ căn hộ Thường Đức một đoạn không xa chính là chùa Tịnh An, bước vào cổng quay đầu nhìn lại, câu "Vi thậm đáo thử" (Sao lại đến chốn này) phía sau "Tịnh An cổ tự" vang lên như sét đánh ngang trời, tựa hồ là đang thay Trương Ái Linh mà cất lời hỏi vậy.