Tâm hồn tôi dạo bước trên con đường đầy gai góc của tình yêu, đơn độc bước đi, từng bước gian nan, tìm kiếm một đường tắt không bị tổn thương. Tôi không tìm thấy, Trương Ái Linh cũng không tìm thấy; tôi lại càng không thể thay Trương Ái Linh tìm được đường tắt đó; tâm hồn tôi đang khóc than.

Trương Ái Linh không khóc. Bà đã chọn con đường mình muốn đi, thì đã quyết định đối mặt với gai góc. Bà là người tiên tri ngồi trong quả cầu thủy tinh nhìn tương lai, và từ lâu đã viết sẵn lời tiên tri về tình yêu cho chính mình trong "Hồng Mân Côi dữ Bạch Mân Côi" (Hoa hồng đỏ và hoa hồng trắng):

"Có lẽ mỗi người đàn ông đều từng có hai người phụ nữ như thế, ít nhất là hai. Cưới hoa hồng đỏ, lâu dần, hoa hồng đỏ biến thành một vệt máu muỗi trên tường, hoa trắng vẫn là 'ánh trăng sáng trước giường'; cưới hoa hồng trắng, hoa trắng liền trở thành một hạt cơm dính trên quần áo, hoa hồng đỏ lại là nốt chu sa trên ngực."

Bà nhìn thấu nhân tình thế thái như vậy, duy chỉ không thể nhìn thấu chính mình – hoặc là, bà đã nhìn thấu chính mình, lại không thể tự chủ.

Anh và bà gặp nhau. Hai kẻ lọc lõi và tinh ranh.

Sự lọc lõi của anh nằm trong tim, sự lọc lõi của bà viết hết lên mặt. Nhưng sâu trong lòng bà lại vô vọng và khao khát nhiệt tình, trên mặt anh thì tràn đầy sự nhiệt liệt thái quá, sự quay về bản chất được tạo tác có chủ ý kia, thực ra chỉ là một kiểu ngụy trang và làm màu.

Vào ngày 15 tháng 3 năm 1944, trên tạp chí "Tân Đông Phương", có một bài bình luận của Hồ Lan Thành là "Tảo lệ, Thanh khách dữ Lai giả" (Tảo lệ, khách thanh tao và người đến sau), đánh giá rất cao tác phẩm "Phong tỏa" của Trương Ái Linh, đây là lần "dắt tay" công khai đầu tiên của anh và bà, theo một ý nghĩa nào đó cũng có thể coi là một lời tiên tri —

"'Phong tỏa' của tiên sinh Trương Ái Linh là một tác phẩm vô cùng súc tích. Trên chiếc xe điện đang dừng lại vì bị phong tỏa, một viên chức ngân hàng trung niên tục tĩu không chịu nổi, tán tỉnh một nữ giáo viên chưa chồng bình thường mà câu nệ của phái giáo hội, trong giây lát ngắn ngủi lạ lẫm ấy, ban đầu người đàn ông chỉ định trêu ghẹo giết thời gian, rốt cuộc lại khơi dậy một nỗi buồn man mác mà anh ta chưa từng quen thuộc, tuy chỉ là nỗi buồn man mác nhẹ nhàng, lại đâm sâu vào sự tự tin và lạc quan mà anh ta vốn sống cuộc đời như con bọ hung. Còn người phụ nữ kia, cũng biết yêu rồi, kiểu tình yêu này, không ra hình thù gì, cũng như con người cô ấy, thiếu đi một đặc sắc. Nhưng đây vẫn là tình yêu, cô ấy cũng vẫn là phụ nữ. Cô ấy bị nam giới quyến rũ, bị sự chân thực của nhân sinh gai góc hơn quyến rũ. Tác giả ở những chỗ này, viết chẳng khác nào một bài thơ.

Tôi thích sự tinh xảo như một chuỗi hạt của tác phẩm này, nhưng cũng vì nó quá tinh xảo mà lo lắng, cho rằng, nếu như viết những tác phẩm quy mô lớn hơn, giống như công trình mang tính kỷ niệm của thời đại ấy, hoặc là còn cần thêm cốt thép nặng nề cùng xi măng thô ráp."

"Phong tỏa" là "lời làm mối" cho sự quen biết của Trương Ái Linh và Hồ Lan Thành, mà sự giải mã của Hồ Lan Thành đối với "Phong tỏa" trong bài viết này, lại quá giống một bài ngụ ngôn so sánh mối quan hệ của hai người: một người đàn ông sống cuộc đời con bọ hung đang trêu ghẹo giết thời gian trong thời kỳ phong tỏa, còn một người phụ nữ chưa có kinh nghiệm yêu đương lại bị sự chân thực của nhân sinh gai góc ấy quyến rũ. Nhưng một khi phong tỏa dỡ bỏ, xe điện chạy tiếp, hai người đường ai nấy đi, khúc nhạc đệm tình yêu này cũng vì thế mà chết yểu.

Trương Ái Linh thông minh lanh lợi là người có trái tim pha lê, bà đọc bài viết này, chẳng lẽ lại không có chút cảm giác nào sao?

Người đời sau công nhận bài "Luận Trương Ái Linh đích tiểu thuyết" đăng trên số tháng 5 của tạp chí "Vạn Tượng" là bài bình luận đầu tiên về Trương Ái Linh, và cho rằng "Tự kỷ đích văn chương" của Trương Ái Linh là sự phản hồi đối với Phó Lôi, điều này chủ yếu là do sự dẫn dắt sai lệch của bài "Dao ký Trương Ái Linh" của Kha Linh:

"'Vạn Tượng' từng đăng một bài 'Luận Trương Ái Linh đích tiểu thuyết', tác giả là 'Tấn Vũ', là bút danh của Phó Lôi, bây giờ đã không còn là bí mật, đây là bằng chứng rõ ràng cho việc các nhà văn thế hệ cũ quan tâm đến Trương Ái Linh... Phản ứng của Trương Ái Linh, là viết một bài tùy bút, vòng vo tam quốc, mượn đề tài để phát huy, thực chất là một lời trả lời không mấy lịch sự rằng: 'Không!' Rất lâu trước đây, trong văn đàn từng lưu hành một câu nói đùa: 'Vợ nhà người ta tốt, bài văn của mình tốt.' Đề bài bài tùy bút này của Trương Ái Linh, chính là 'Tự kỷ đích văn chương'."

Thế nhưng "Tảo lệ, Thanh khách dữ Lai giả" cho chúng ta biết, Hồ Lan Thành bình luận Trương Ái Linh, còn trước cả Phó Lôi, sớm hơn hai tháng. Mà "Tự kỷ đích văn chương" của Trương Ái Linh, nói là trả lời bài bình luận của "Tấn Vũ", chi bằng nói là nói "Không" với Hồ Lan Thành, hãy xem:

"'Những tác phẩm được gọi là 'kỷ niệm của thời đại' như người ta thường nói, tôi không viết nổi, cũng không định thử, vì bây giờ dường như vẫn chưa có đề tài khách quan tập trung như vậy. Tôi thậm chí chỉ viết mấy chuyện nhỏ nhặt giữa nam nữ, trong tác phẩm của tôi không có chiến tranh, cũng không có cách mạng. Tôi cho rằng khi con người yêu nhau, là mộc mạc hơn, cũng phóng túng hơn so với lúc ở trong chiến tranh hay cách mạng. Chiến tranh và cách mạng, do bản chất của bản thân sự kiện, thường đòi hỏi sự hỗ trợ của trí tuệ cấp thiết hơn là đòi hỏi cảm tình. Mà những tác phẩm miêu tả chiến tranh và cách mạng cũng thường thất bại ở chỗ thành phần kỹ thuật lớn hơn thành phần nghệ thuật. So với sự phóng túng của yêu đương, chiến tranh bị xua đuổi, mà cách mạng đôi khi ít nhiều có chút ép buộc chính mình. Cách mạng chân chính và chiến tranh cách mạng, về mặt tình điệu tôi nghĩ nên là anh em gần của yêu đương, giống như yêu đương là phóng túng thẩm thấu vào toàn bộ nhân sinh, mà đối với bản thân mình là hài hòa.'"

Ở đây cố ý đặt "kỷ niệm của thời đại" trong ngoặc kép, vì là rành rành dùng lại từ ngữ của Hồ Lan Thành mà phản bác, không phải nhắm vào Phó Lôi, cũng không có ý "không lịch sự", lại càng không phải "vòng vo tam quốc", theo tôi lại khá là "thẳng thắn", "đường hoàng".

Hơn nữa bài viết này đăng trên "Tân Đông Phương" tháng 5 năm 1944, xét về thời gian và phương tiện cũng hợp tình hợp lý hơn — là phản ứng sau khi đọc bài "Tảo lệ, Thanh khách dữ Lai giả" của Hồ Lan Thành trên "Tân Đông Phương" tháng 3. Nếu là hồi đáp Phó Lôi, hoàn toàn có thể trả lời trên "Vạn Tượng", đâu thể nào Kha Linh không cho bà lên tiếng?

Còn về tiêu đề là "Tự kỷ đích văn chương", cũng chưa chắc là vì câu "Vợ nhà người ta tốt, bài văn của mình tốt" mà Kha Linh nói, trái lại có khả năng là một câu đùa với Tô Thanh, vì Tô Thanh đã từng đăng một bài "Tự kỷ đích văn chương" trên số 6 tạp chí "Phong Vũ Đàm" từ tháng 10 năm 1943 rồi. Cho nên bài viết này của Trương Ái Linh, rất có khả năng là bê nguyên tiêu đề của Tô Thanh, ý nghĩa chơi chữ chiếm tỷ trọng rất lớn, là một trò chơi chữ nghĩa giữa bạn bè vợ chồng.

Tô Thanh là người giới thiệu Trương Ái Linh và Hồ Lan Thành, sự qua lại của hai người giấu cả thế giới, nhưng không giấu Tô Thanh và Viêm Anh. Hồ Lan Thành bình luận Ái Linh trên tạp chí, có lẽ bà cầm tạp chí đó vừa cười vừa mắng mà bàn luận với Tô Thanh, lại mượn một cái tiêu đề của Tô Thanh viết bài đáp lại — ba người này thường qua lại, lấy văn hội hữu, đùa giỡn không câu nệ, coi báo chí như phòng khách nhà mình mà đấu khẩu giải trí là rất có khả năng. Nếu không tin, cứ đem "Đàm đàm Tô Thanh" của Hồ Lan Thành và "Ngã khán Tô Thanh" của Trương Ái Linh ra so sánh mà đọc thì sẽ biết.

Tô Thanh từng viết "Luận ngôn ngữ bất thông" trên số khai trương của "Thiên Địa", mà Hồ Lan Thành tiếp đó viết "'Ngôn ngữ bất thông' chi cố" trên số hai; số sáu Trương Ái Linh và Tô Thanh mỗi người viết một bài "Đàm nữ nhân", ứng đối lẫn nhau, điều này giống như Trương Ái Linh và Hồ Lan Thành từng mỗi người viết một bài "Trung Quốc nhân đích tôn giáo" vậy, là so tài, cũng là xướng họa; số mười tám đăng "Song thanh" của Trương Ái Linh, là ghi chép đàm thoại của bà và Viêm Anh, nhưng dường như sợ có lỗi với Tô Thanh, cùng số đó lại đăng "Ngã khán Tô Thanh"…

Còn một bằng chứng phụ trợ, là "Tân Đông Phương" số tháng 5 trong khi đăng "Tự kỷ đích văn chương" của Trương Ái Linh, còn đăng một bài văn ngắn "Qua tử xác" của Hồ Lan Thành. Trong bài này, anh thay đổi hẳn văn phong sắc sảo lý tính luận bàn thiên hạ thường ngày, dốc hết khả năng trào phúng, viết một bài văn nhỏ cực kỳ nhẹ nhàng tinh tế: "Tôi là thích nói chuyện, không thích viết văn. Hai người hoặc mấy người ở cùng một chỗ, tùy ý nói chuyện, đề tài tự nhiên sẽ ra, cũng không cần hạn định số chữ, người đối diện hoặc là bạn chí cốt, hoặc là kẻ thù, thân mật hay xã giao, trong lòng mỗi người đều hiểu rõ, mà dùng ngôn ngữ để biểu đạt quanh co, cũng dùng ngôn ngữ để che đậy quanh co, có nhiệt tình, có mệt mỏi, có khiêm tốn, có khinh miệt, tóm lại là có bầu không khí đậm đà. Nếu là hai người rất thân thiết ở cùng một chỗ, trong sự bình tĩnh có niềm vui, trong sự thân thiết có một chút xa lạ, lời nói ra đúng như một cây hoa nở rộ, từ trong mắt đối phương có thể nhìn ra sự thấu hiểu sâu sắc nhất và sự hài hòa cao nhất. Lại nếu như bị kẹp giữa những đám người không liên quan, anh ta biết mình đang nói chuyện cho ai, biết có ai đang biện hộ thay cho mình, cũng có một cảm giác cao quý…

Thế nhưng viết văn, là viết chữ trên giấy trắng, không có không khí không có bối cảnh, cho nên thường biến thành tự nói tự nghe. Vậy thì ghi lại những gì đã nói ra xem sao? Ghi lại cũng chỉ là vỏ hạt dưa, tuy vung vãi đầy đất, nhưng nhân hạt dưa đã ăn mất rồi. Thế nhưng lại không thể không viết, thôi được, vậy thì mang vỏ hạt dưa ra đãi khách."

Hồ Lan Thành trong "Kim sinh kim thế" cứ nói mãi việc mình làm văn chịu ảnh hưởng của Trương Ái Linh, dường như đang ăn nước bọt của Trương Ái Linh, từ "bài tập" này đã có thể thấy manh mối. Đây là bài văn anh viết khi mới quen Trương Ái Linh ba tháng, đang cố gắng học tập "phong khí của Trương Ái Linh", ngay cả ý tứ cũng là Trương Ái Linh cho — vì trong tiểu thuyết dài kỳ "Liên hoàn bộ" của Trương Ái Linh đăng trên "Vạn Tượng" cùng tháng, vừa hay có một câu: "Ảnh chụp thứ này chỉ là mảnh vỏ vụn của sinh mệnh; năm tháng vùn vụt đã qua, nhân hạt dưa từng hạt từng hạt đã nuốt xuống, tư vị mỗi người tự mình biết, để lại cho mọi người xem chỉ có cái vỏ hạt dưa đen trắng vung vãi đầy đất."

Hồ Lan Thành có lẽ rất tán thưởng cách ví von tú lệ này, bèn mở rộng ra, viết "Qua tử xác" để tự vui, đồng thời cũng là "biểu đạt quanh co": anh cùng bà ở bên nhau, là "trong sự bình tĩnh có niềm vui, trong sự thân thiết có một chút xa lạ, lời nói ra đúng như một cây hoa nở rộ", giữa họ, có "sự thấu hiểu sâu sắc nhất và sự hài hòa cao nhất". Trong bài còn nói: "Một lần nói chuyện với một người bạn: Bài văn về tôn giáo của người Trung Quốc của bạn tôi đã đọc, không biết vì sao lòng tôi chỉ thấy chùng xuống, có một nỗi sầu nhè nhẹ cùng sự không vui sâu sắc." — "người bạn" này là ai, đã lộ diện rõ ràng.

Một mặt học tập kỹ xảo của Trương Ái Linh, một mặt thì đưa ra những phân tích sâu sắc hơn đối với tác phẩm của Trương Ái Linh — là đáp lại Tấn Vũ, hay là vì "văn của cô ấy ai cũng yêu, giống như xem hội đèn, nhưng tôi cảm thấy họ đều không hào hứng", nên phải "văn kê vũ" (nhảy múa khi nghe tiếng gà gáy - hăng hái), để mọi người hiểu rõ cái hay của cô ấy?

Tạp chí "Tạp chí" số tháng 5, 6 đăng dài kỳ bài bình luận dài hơn vạn chữ của anh "Bình Trương Ái Linh", trong bài có viết:

"Cái kết của câu chuyện này ('Khuynh thành chi luyến') là tráng kiện, tác giả khắc họa sự cơ trí và linh lợi của Liễu Nguyên và Lưu Tô, nhưng cuối cùng đã phủ nhận những điều này, nói rằng: 'Anh ta chỉ là một người đàn ông ích kỷ, cô ta chỉ là người phụ nữ ích kỷ.' Mà một số độc giả lại dừng lại ở sự thưởng thức và nghiền ngẫm những lời nói sắc sảo của Liễu Nguyên và Lưu Tô, hơn nữa không nhìn ra ngay trong những lời nói sắc sảo tưởng như đấu trí này còn có nhân tính chân thực, có nỗi phiền muộn bị kìm nén, đối với những độc giả như vậy, tác giả có lẽ phải cảm thấy cô độc chăng!"

"Một số độc giả" ở đây ngược lại có khả năng là đang "không mấy lịch sự" chỉ thẳng "Tấn Vũ", vì người này từng phê bình "Khuynh thành chi luyến" không đủ sâu sắc trong "Luận Trương Ái Linh đích tiểu thuyết", cho nên anh phải thay Trương Ái Linh mà "cảm thấy cô độc".

Còn về bản thân Trương Ái Linh, bà nhìn đời bằng đôi mắt bi mẫn, sau đó viết nên những trang văn hoa mỹ, khắc họa từng cành từng lá đều rõ ràng tinh tường; nhưng con người bà lại thanh cao không nhiễm bụi trần, đối với những bình luận trong dân gian trước nay không để trong lòng, phàm là bài viết phê bình bà trên báo hay tạp chí, bà đều cắt lưu lại, còn có những người mạo muội viết thư đến sùng bái bà, bà cũng thu nhận, nhưng bà lại không đáp lại.

Kha Linh trong "Hoài Phó Lôi" tháng 9 năm 1978 và "Dao ký Trương Ái Linh" năm 1984 đã hai lần nhắc đến chuyện này, không quên được, canh cánh trong lòng:

"'Đầu những năm bốn mươi, tôi và Phó Lôi bắt đầu qua lại, không ngờ liền bùng nổ một cuộc xung đột không lớn không nhỏ. Lúc đó tổ quốc chúng ta đang ở trong những năm kháng chiến gian khổ, Thượng Hải đã bị chiếm đóng, dùng lời của Phó Lôi, đó là 'một thời đại khí phách thấp kém, nơi nước non đặc biệt không thích hợp'. Ông ấy dùng bút danh viết một bài luận văn dài dằng dặc cho 'Vạn Tượng', trong đó có một đoạn nói đến một nhà văn tiền bối mà cả ông ấy và tôi đều rất tôn kính (Chú: tức Ba Kim). Phó Lôi chuyên ngành nghiên cứu tại Pháp là phê bình nghệ thuật, trọng điểm của bài viết này nằm ở việc tìm hiểu kỹ thuật nghệ thuật sáng tác văn học. Những vấn đề loại này, vốn hoàn toàn có thể mỗi người một ý, không liên quan đến vấn đề trọng yếu. Nhưng một là tôi cho rằng ý kiến của ông ấy chưa chắc đã thỏa đáng, hai là vị tiền bối này ở xa tận Trùng Khánh, mà tôi lại luôn chủ trương, trên ấn phẩm vùng chiếm đóng, để tránh bị địch ngụy lợi dụng, không nên tùy tiện nghị luận về chiến hữu đang ở tiền tuyến kháng chiến, dù sự nghị luận này không hại gì. Xét thấy tính khí bướng bỉnh của Phó Lôi khá nổi tiếng, tôi áp dụng biện pháp tạm quyền trảm tấu, khi đăng đã cắt bỏ đoạn văn này của ông ấy. Việc này chọc giận Phó Lôi, đề nghị tôi phải cải chính trên báo chí, và công khai xin lỗi ông ấy. Nhưng tôi thông qua bạn bè giải thích chân thành với ông ấy, cũng đã đạt được sự thông cảm.'" (Kha Linh: "Hoài Phó Lôi")

Bài viết này viết năm 1978, lúc đó trong nước đối với ba chữ "Trương Ái Linh" vẫn còn thái độ mơ hồ, điều này khiến Kha Linh người bị "Cách mạng Văn hóa" dọa sợ khi nhắc lại chuyện cũ không những phải cố ý tránh tên Trương Ái Linh, và để không cho người ta nhìn ra dấu vết, ngay cả tên Ba Kim cũng giấu đi, dùng "tiền bối" thay thế. Từ đó có thể thấy sự cẩn trọng trong cách làm người của Kha Linh.

Thế nhưng vào năm 1984, ông ấy cuối cùng cũng bạo gan, nói chuyện một cách rõ ràng hơn —

"'Thực ra nghị luận của Phó Lôi, còn có một điểm đứng cao hơn, đó chính là lấy sở trường của Trương Ái Linh, thấy sở đoản của các tác phẩm văn học mới thông thường, chỉ ra 'các nhà văn của chúng ta luôn giữ thái độ khinh miệt đối với kỹ thuật. Sau Ngũ Tứ, tiêu tốn vô số bút mực là về các cuộc luận chiến chủ nghĩa. Dường như chỉ cần có ý thức chính xác là có thể lập địa thành Phật vậy, chút nghệ thuật lẻ tẻ càng không thành vấn đề.' Một khen một chê, có một đoạn còn dính đến tác phẩm của Ba Kim. Tôi cho rằng chưa chắc đã công bằng thỏa đáng, lợi dụng quyền hạn biên tập, tự ý cắt bỏ một đoạn bản thảo gốc, còn vì vậy mà chọc giận Phó Lôi, gây nên một phong ba nhỏ.'" (Kha Linh: "Dao ký Trương Ái Linh")

Tuy nhiên, nếu nhất định phải nói Trương Ái Linh có phản ứng gì, thì tôi cho rằng việc xuất bản "Truyền kỳ" có lẽ ít nhiều bao hàm ý nghĩa giận dỗi. Vì Phó Lôi từng viết trong phần kết của "Luận Trương Ái Linh đích tiểu thuyết": "'Một người Hoa kiều lữ hành ở Trung Quốc mấy chục năm khi trò chuyện đã nói: 'Kỳ tích ở Trung Quốc không tính là hiếm, nhưng đều không có kết cục tốt.' Hy vọng hai câu này vĩnh viễn không kéo tới trên người bà Trương Ái Linh!'"

Hai câu này nói khá nghiêm trọng. Mà ba tháng sau Trương Ái Linh xuất bản tập tiểu thuyết đầu tiên của mình, tên sách chính là "Truyền kỳ", trong vòng bốn ngày bán sạch. Một năm sau bà đưa "Khuynh thành chi luyến" lên sân khấu, và viết một bài trước khi công diễn:

"'Khuynh thành chi luyến' vì là viết một năm trước, bây giờ xem lại, thấy ra rất nhiều lỗi, nhưng có lẽ không phải là chỗ mà các phê bình thông thường cho là lỗi... Tôi thích lối viết đối chiếu so le, vì nó gần với sự thật hơn. Trong 'Khuynh thành chi luyến', Lưu Tô bước ra từ gia đình hủ bại, sự tẩy lễ của chiến tranh Hồng Kông không thể cảm hóa cô ấy trở thành nữ cách mạng; chiến tranh Hồng Kông ảnh hưởng đến Phạm Liễu Nguyên, khiến anh ta chuyển hướng sang cuộc sống bình thản, cuối cùng đã kết hôn, nhưng kết hôn không khiến anh ta trở thành thánh nhân, hoàn toàn từ bỏ thói quen và tác phong sống ngày trước. Do đó cái kết của Liễu Nguyên và Lưu Tô, tuy ít nhiều là lành mạnh, vẫn cứ là dung tục; chuyện gì xét chuyện đó, họ cũng chỉ có thể như thế này. Người cực đoan bệnh hoạn và cực đoan giác ngộ rốt cuộc không nhiều. Thời đại quá nặng nề, không dễ dàng gì mà đại triệt đại ngộ. Những năm này, nhân loại rốt cuộc cũng sống sót như thế này, cho thấy điên rồ là điên rồ, vẫn có chừng mực.'" (Trương Ái Linh: "Quan vu 'Khuynh thành chi luyến' đích lão thực thoại")

Ngày 26 tháng 8 năm 1944 tòa soạn Tân Trung Quốc tổ chức một buổi "Trà đàm bình luận tập 'Truyền kỳ'", trong tiệc có người hỏi Trương Ái Linh: "Đối với sự phê bình trên 'Vạn Tượng' (bài của Tấn Vũ) và sự phê bình trên 'Tạp chí' (bài của Hồ Lan Thành), cho rằng bài nào thỏa đáng?"

Trương Ái Linh đáp: "Về điều này, câu trả lời của tôi có một bài 'Tự kỷ đích văn chương', đăng trên 'Tân Đông Phương'."

Vì câu này, người đời sau đều cho rằng "Tự kỷ đích văn chương" của bà là trả lời Tấn Vũ, tuy nhiên tổng hợp lại tình hình lúc đó có thể hiểu rõ, đây rõ ràng là đòn tung hỏa mù, không muốn giải thích trực diện, vì sợ càng tô càng đen.

— Bà đâu thể nói rõ: Không liên quan đến Tấn Vũ, tôi đang đối thoại với Hồ Lan Thành cơ mà!

Ngược lại trong "Ngã khán Tô Thanh", bà mượn lời Tô Thanh mà nói ra những lời mình muốn nói: "Trong buổi đối thoại hai ngày trước, vừa mở đầu, cô ấy đã phát biểu một đoạn ý kiến về nghề nghiệp phụ nữ. Phía 'Tạp chí' đưa ra một câu hỏi, nói: 'Nhưng mà...' Cô ấy trầm tư một lúc, sắc mặt từ từ đỏ lên, bỗng nhiên có chút giận, nói: 'Tôi lại không phải đang đối thoại với anh — cần anh phản bác tôi làm gì?'"

"Ngã khán Tô Thanh" đăng trên tạp chí "Thiên Địa" số tháng 4 năm 1945. Nhưng tôi cho rằng, bài viết này nên viết vào một năm trước, là trả lời bài "Đàm đàm Tô Thanh" mà Hồ Lan Thành đăng tháng 8 năm 1944. Nhưng do một loạt các vụ kiện bút mực, cộng thêm việc tháng này bà đã bí mật kết hôn với Hồ Lan Thành, mà phóng viên báo lá cải cũng nghe phong thanh chuyện tình ái của bà, không ngừng nói bóng nói gió, bà không thể không cẩn thận mọi bề, thế là lùi thời gian đăng lại một năm, tránh bị người ta lại lôi ra làm đề tài.

Từ tháng 1 năm 1944, Trương Ái Linh đăng dài kỳ tiểu thuyết "Liên hoàn bộ" trên tạp chí "Vạn Tượng", sau sáu kỳ đột ngột "yêu trảm" (chặt ngang). Nguyên nhân này có liên quan đến phê bình của Phó Lôi hay không thì không biết được, nhưng bản thân Trương Ái Linh trong lời giải thích sau này là vì viết tệ, "Viết nửa ngày vẫn chưa viết đến một phân cảnh nhỏ trong rạp chiếu phim mà ban đầu gây ấn tượng sâu sắc cho tôi, đã viết không nổi nữa, đành tự động chặt ngang. Cùng thời kỳ lại có một bài 'Sáng thế kỷ' viết về dì tổ của tôi, chỉ nhớ là tệ hơn 'Liên hoàn bộ'... Chính mình cũng biết không được, cũng chặt ngang rồi."

Khoảng thời gian đó có thể nói là thời kỳ sáng tác toàn thịnh của Trương Ái Linh, những câu châm ngôn, lời hay ý đẹp cứ tuôn trào như dải ngân hà rơi xuống chín tầng trời, có một loại sức sống nhảy múa đáng mừng, ví dụ như:

"'Cô ấy năm nay ba mươi mốt tuổi, hơi lộ vẻ già, thế mà chính vì già nên tướng mạo thô ráp đi chút ít, ngược lại tăng thêm tính kích thích. Trên thân trên mặt thêm chút thịt, tinh thần lấp lánh cố sức muốn thoát khỏi chút thịt dư thừa đó, vì thế đôi mắt đặc biệt sống động, đôi môi đặc biệt đỏ.'"

"'Cô ấy duỗi thẳng hai cánh tay, duỗi mãi xuống không giới hạn, hai dòng sông vàng thịt đầy ắp, cuồn cuộn chảy vào năm tháng tương lai. Cô ấy vẫn xinh đẹp, đàn ông không dựa vào được, tiền cũng không dựa vào được, vẫn là mình đáng tin nhất. Cửa sổ mở toang, nghe thấy tiếng tàu thủy trên biển xả hơi. Tiếng còi tàu lạnh lẽo dọc theo cánh tay chảy thẳng xuống.'" (Trương Ái Linh: "Liên hoàn bộ")

"'Người đi trên đường, từng người một cũng lưng gù vai cong, thân trên vươn ra xa lắc, chỉ có Oánh Châu, cô cảm thấy cô ấy là đứng sừng sững, có một vẻ đẹp nghiêm nghị. Cô dựa vào cột điện, gió thổi mái tóc xoăn dài của cô, thổi nó dài hơn, dài hơn, trên mặt cô có một lớp lông tơ màu hồng. Yêu là nhiệt, được yêu là quang.'"

"'Trên bàn trà bên cạnh có một chậu hoa mai đang nở, thơm đến mịt mù mây khói, vì nở rộ, đỏ đến mức từ trong tim đã chuyển trắng. Lão gia ngồi ở đó như một ngọn núi, trên áo bào lụa mô bản màu xanh lam, khoác ngược áo khoác da hải hổ, rộng thùng thình sưng phù, vai cũng tròn trịa cả.'" (Trương Ái Linh: "Sáng thế kỷ")

— Nhìn những câu này, nhân vật sớm đã không kìm được mà nhảy ra, quả thực ngay cả lông mày chòm râu đều đếm được từng sợi. Hoa thừa tiết cổ, nguyệt lạc ca phiến, những câu này dường như không phải viết ra, mà là từ trên phím đàn mà nảy ra, từng nốt nhạc tiết tấu đều linh lợi giòn tan, từng hạt từng hạt tròn trịa trong trẻo.

Thế nhưng cũng chính vì viết quá thuận, lại vì là đăng dài kỳ, thúc quá gấp, sơ sót châm chước, thế là cũng có nhiều chỗ cứng nhắc, trong đó sáo rỗng là bệnh lớn nhất. Ví dụ như đoạn Nghê Hỷ hầu hạ Nhã Hách Nhã rửa chân trong "Liên hoàn bộ", hỏi câu: "Hôm nay cứ bận đến tận khi thắp đèn?" Nhã Hách Nhã nói: "Còn nói nữa!..." hoàn toàn là giọng điệu Giả Liễn càm ràm Vương Hy Phượng chuyện anh em Vương Nhân của cô; nói đi nói lại cãi nhau, Nhã Hách Nhã "vẫn còn ướt sũng liền ra khỏi chậu, vội vàng đá Nghê Hỷ mấy cái", lại thành Đãi Bá Vương đuổi đánh Hương Lăng — thân phận vốn cũng có mấy phần giống, đều là thiếp mua về; Nghê Hỷ khóc lóc ầm ĩ, dậm chân mắng mỏ, cười lạnh nói: "Tôi dứt khoát nói thay anh luôn đi: quân nô tài tiểu thiếp, lúc mới tới, thiếu ăn thiếu mặc..." lại chuyển vào tông giọng của "Kim Bình Mai".

Trương Ái Linh rõ ràng là quen thuộc quá mức với "Hồng Lâu Mộng" và "Kim Bình Mai", tiện tay lấy dùng, xuôi dòng mà chảy, quả thực tránh cũng không tránh được. Hồ Lan Thành trong khoảng thời gian này có hai bài văn ngắn thảo luận cảm tưởng đọc sách, nói "Xem 'Hồng Lâu Mộng' là chuyện rất lâu trước đây rồi, gần đây bỗng lại lật xem một lượt, thấy có vài lời muốn nói"; "Hai ngày nay rảnh rỗi không việc gì, tôi lại xem một lượt 'Kim Bình Mai'" — tại sao bỗng nhiên muốn đọc lại nhỉ, tám phần là vì thường xuyên thảo luận cùng Trương Ái Linh, lại phần lớn không thắng nổi sự thuần thục của Trương, bèn phát phấn đồ cường, muốn "ôn cố nhi tri tân" chăng? Mà theo sự xem lại của anh, Trương Ái Linh chắc hẳn cũng theo đó mà ôn tập một lượt, dù không xem lại toàn bộ, lúc thảo luận cũng không tránh khỏi tìm ra mấy đoạn đặc sắc để tụng đọc lại. Đắm chìm trong đó, bèn vô ý chảy tràn trong văn tự, tạo nên "Hồng Lâu di phong" của "Liên hoàn bộ". ("Sáng thế kỷ" là cách một năm mới viết, phong khí này đã gột rửa đi nhiều, nhưng cũng bị chặt ngang, tôi cho rằng nguyên nhân đại khái là vì "ám chỉ", chắc không phải Hồng Lâu Mộng gây họa.)

Lặp lại người xưa là buồn chán, viết chừng hai ba vạn chữ cho đã nghiền thì được, lâu rồi liền thấy mờ mịt; thế nhưng phong cách ngôn ngữ kiểu "Hồng Lâu Mộng" đó rõ ràng lại không thể dùng để viết truyện ngắn, định mệnh là phải viết dài dòng văn tự, viết một bộ cự tác như "Tùy Đường Diễn Nghĩa". "Liên hoàn bộ" có thể nói là một lần thử nghiệm khác của "Ma Đăng Hồng Lâu Mộng" chưa thỏa ý ngày nào, nhưng cũng giống như câu "Nói chuyện thời kỳ cuối Tùy đầu Đường" mà đầu voi đuôi chuột.

Việc này tất nhiên khiến bên mua, tức là ông chủ "Vạn Tượng" Bình Khâm Á vô cùng bất mãn, không những viết bài trên báo ám chỉ, mà còn công khai đăng báo, viết một bài "Nhất thiên nguyên đích hôi điền" trên "Hải Báo", nói Trương Ái Linh thiếu ông ta một ngàn đồng nhuận bút. Trương Ái Linh bèn viết thư biện bạch, sau đó lại viết một bài "Bất đắc bất thuyết đích thoại" gửi cho Tiền Công Hiệp của "Ngữ Lâm", mà Tiền lại để Bình Khâm Á viết lại một bài "Nhất thiên nguyên đích kinh quá", cùng phát trên báo, nay trích dẫn mỗi bên một đoạn —

Trương Ái Linh: "Cuối tháng 11 năm ba mươi hai (1943), tiên sinh Thu Ông trực tiếp đưa cho tôi một tấm chi phiếu hai ngàn đồng, coi như nhuận bút tháng Giêng tháng Hai năm sau. Tôi nói: 'Đã giao kèo mỗi tháng một ngàn đồng, hay là mỗi tháng hãy lấy, nếu không năm Dần ăn lương năm Mão, làm tôi rất lo lắng.' Thế là ông ấy thu lại tấm chi phiếu đó, viết cho tôi một tấm chi phiếu một ngàn đồng khác. Nhưng không biết tại sao sổ sách lại ghi là hai ngàn đồng... Bình thường phát hiện những ghi chép liên quan đến tôi trên báo chí, không có căn cứ, tôi chưa từng biện bạch, nhưng chuyện này tôi cho rằng cần phải biện bạch, vì liên quan đến đạo đức nghề nghiệp của tôi. Tôi không muốn giữa tôi và độc giả có bất kỳ hiểu lầm nào, cho nên không thể không thuật lại câu chuyện không vui này một lần."

Bình Khâm Á: "Lúc đó đã sưu tập bằng chứng mỗi lần lấy tiền của tiểu thư Trương (giấy biên nhận và hóa đơn), dán thành một tập, đã từng gửi thư riêng mời cô ấy tự mình hoặc phái người đến tòa soạn kiểm tra, xem từng cái có phải bút tích cá nhân không, số tiền có khớp không. Thế mà lâu rồi vẫn không thấy tiểu thư Trương đến xem, cho đến nay đặt sang một bên không hỏi đến. Vật chứng còn đó, còn hy vọng tiểu thư Trương đến kiểm tra, nếu có chỗ vu khống tiểu thư Trương, nguyện chịu sự chế tài của pháp luật, và đăng quảng cáo lên các tờ báo lớn không kể bao nhiêu lần để xin lỗi tiểu thư Trương... Đặc biệt lần cuối cùng — tối muộn ngày 8 tháng 5, chính tiểu thư Trương gõ cửa yêu cầu nhân viên cửa hàng ứng trước một ngàn đồng, tự tay viết một giấy biên nhận giao cho nhân viên cửa hàng làm bằng chứng (hiện vẫn còn tại tòa soạn). Từ lần ứng trước này, lại không nhận được dù chỉ một chữ của cô ấy. Cho nên xét theo sự thật, cho đến nay vẫn nợ tòa soạn chúng tôi một ngàn đồng quốc tệ."

Chỉ riêng hai bài văn này mà nói, mỗi người giữ một ý, không bên nào chịu nhường bên nào, cho nên chuyện này uổng công đánh nhau bằng bút mực một thời gian dài, đến giờ cũng không có định luận, cũng không thể nào có định luận. Nhưng tôi cho rằng bất kể chân tướng là thế nào cũng được, Bình Khâm Á ít nhiều có chỗ không tử tế, tiểu thuyết của Trương Ái Linh đã kiếm cho ông ta không ít tiền, đừng nói cô ấy không đến mức tham một ngàn đồng hôi điền của ông ta, cho dù là thật, cũng không đến mức gọi mắng đỏ mặt tía tai như vậy, đúng là càng giàu càng keo, làm giàu bất nhân. Cá nhân tôi vì làm chủ biên tạp chí, không tránh khỏi vừa phải giao thiệp với tác giả lại vừa phải dây dưa với nhuận bút, có một người thúc đẩy mạng mới thành lập một công ty văn hóa, để xào nấu, lại đem tôi ra làm bia đỡ đạn, cũng làm to chuyện vấn đề nhuận bút, không có căn cứ nói đã kiện tôi ra tòa, hơn nữa đem một tấm thư luật sư tự chế cái gọi là phủ lên gần như tất cả các diễn đàn trên mạng, một thời xào lên ầm ĩ, khiến tôi thực sự đau đầu, chán nản đến mức muốn từ chức, lại sợ càng làm thực giả tin đồn, đành phải tiếp tục dây dưa với những người và việc không thích. Lại nhìn thấy giai thoại này của Trương Ái Linh, lòng cảm thấy xót xa, bi thương lạ thường — văn nhân thiên tính đáng lẽ phải ẩn cư đảo hoang, tránh cho đụng đến người là đụng đến bẩn, đụng đến tiền lại càng bẩn. Thế nhưng chúng ta lại không thể không có tiền.

Cách nửa thế kỷ, bạn tốt của Trương Ái Linh ở Mỹ, giáo sư đại học Lưu Thiệu Minh lại nhắc đến chuyện này, cho rằng: "Trương Ái Linh ở phương diện tiền tài là giảng nguyên tắc, là của cô ấy, cô ấy kiên quyết tranh lấy; không phải của cô ấy, cô ấy kiên quyết không cần." Và nêu một ví dụ để minh oan cho Trương Ái Linh: Bộ phim "Ai lạc trung niên" từ lâu đã được coi là một tác phẩm kinh điển khác do Tang Hồ và Trương Ái Linh hợp tác. Năm 1990, phụ san "Liên Hợp Báo" Đài Bắc khi đăng dài kỳ kịch bản "Ai lạc trung niên", ký tên là Trương Ái Linh, và muốn gửi nhuận bút cho bà. Thế nhưng Trương Ái Linh viết thư trả lời biên tập Tô Vĩ Trinh rằng: "Bộ phim này là Tang Hồ biên đạo, tôi tuy tham gia quá trình viết, nhưng chỉ là cố vấn, nhận chút phí kịch bản, không đứng tên. Nhuận bút xin từ chối, nếu đã phát ra cũng xin trả lại..."

Lúc đó, Trương Ái Linh cô độc một mình ở Mỹ, cuộc sống túng thiếu, thế nhưng tiền không thuộc về mình, vẫn một phân không lấy, có thể thấy sự thanh cao của bà.

Bình Khâm Á thực sự không phải là người rộng lượng. Lúc đó có tòa soạn tổ chức các nhà văn viết tiểu thuyết tiếp sức "Hồng diệp", ông ta bèn mượn lời một người làm vườn già viết ra:

"Trong vườn nhà nọ, mỗi khi đêm trăng, thường xuất hiện một yêu hồ, đối trăng thắp hương cầu nguyện, hương đốt hết một lò, lại đốt một lò, từng lò từng lò đốt, cho đến cuối cùng, lại luyện thành công, hóa thành người đẹp kiều diễm, ra mê hoặc người."

Độc giả tự nhiên đều biết Trương Ái Linh từng viết "Đệ nhất lư hương", "Đệ nhị lư hương", trong văn lại nhiều lần xuất hiện mặt trăng, hồ tiên này ám chỉ ai, không cần nói cũng biết. Tạp chí của Bình Khâm Á từng đăng nhiều tiểu thuyết của Trương Ái Linh, một khi lật mặt liền lập tức mắng người ta là "hồ tiên", cũng đủ không có đức.

Tiểu thuyết viết đến đây, ông ta lại điểm danh bạn tốt của mình Trịnh Dật Mai viết tiếp, thế nhưng Trịnh Dật Mai lại gạt đi, không nhắc lại chuyện "hồ tiên" nữa, rõ ràng là không tán thành việc làm của Bình Khâm Á.

Không tử tế hơn là, Bình Khâm Á còn công khai nội dung bức thư Trương Ái Linh viết cho ông ta ngày 15 tháng 6 năm 1944 bàn về vấn đề quảng bá tiểu thuyết:

"Quảng bá sau khi sách tôi xuất bản, tôi từng kế hoạch qua, luôn ở chỗ không tốn tiền mà thu được hiệu quả tương xứng. Nếu có ích cho doanh số sách của tôi, tôi có thể nói với độc giả về lịch sử tổ phụ và tổ mẫu tôi có trong 'Nghiệt hải hoa' của Tăng Mạnh Phác, để độc giả và người viết tiểu thuyết thông thường thay tôi quảng bá — gia đình tôi là mang bầu không khí quý tộc."

Về dòng máu quý tộc của Trương Ái Linh, là một vụ kiện bút mực khác bà phải đối mặt lúc đó, và lại dẫn ra một nhân vật khác hèn kém hơn — Phan Liễu Đại.

Trương Ái Linh viết "Tư ngữ", viết "Đồng ngôn vô kỵ", viết "Tẫn dư lục", viết "Tồn cảo", viết "Chung cư sinh hoạt ký thú", kể ra không ít chuyện của chính mình, nhưng không có bất kỳ văn tự nào nhắc đến dòng máu quý tộc của mình. Cho đến "Đối chiếu ký" năm 1992 mới viết rằng: "Em trai tôi luôn nắm tin tức nhanh hơn tôi. Tôi nội trú nghỉ phép tháng về nhà, vừa gặp mặt nó liền báo cáo một vài tin tức của người thân. Có một lần nó dường như giành được tin độc quyền vậy, cố ý giả vờ không để ý nói với tôi: 'Tên ông nội là Trương Bội Luân.'...

Lại một hôm tôi nghỉ phép về, em trai tôi cho tôi xem tiểu thuyết lịch sử mới xuất bản "Nghiệt hải hoa", không cho là kỳ lạ mà quăng lại một câu: 'Nghe nói ông nội ở trong đó.' Một cuốn dày cộp, tôi vội lật xem, dần dần nhìn ra chút manh mối, chuyên chọn những tên người âm giống chữ khác, tìm đi tìm lại, có hai người họ Tráng."

Một chuyện khác, trong bài "Ức Hồ Thích Chi" bà cũng từng viết: "Ông ấy (Hồ Thích) kể cha ông ấy quen ông nội tôi, dường như là ông nội tôi từng giúp cha ông ấy một việc nhỏ. Tôi ngay cả đoạn chuyện nhỏ này cũng không nhớ, dường như quá hoang đường. Nguyên nhân là gia đình chúng tôi trước nay không nhắc đến ông nội. Đôi khi nghe cha tôi nói chuyện với khách về 'lão thái gia nhà ta', luôn dính líu đến rất nhiều tên người, không biết chính trị thời đó thì không theo kịp, nghe không được hai câu liền không nghe nổi nữa. Tôi xem "Nghiệt hải hoa" mới cảm thấy hứng thú, hỏi cha tôi, phủ nhận hoàn toàn. Sau lại nghe thấy ông ấy cao đàm khoát luận với một người thân, biện minh không thể nào gặp được con gái của chủ nhà ở phòng ký tên, bài thơ đó cũng không phải do cô ấy làm. Tôi cảm thấy đó chẳng qua là chi tiết. Hôm khác hỏi ông ấy về chuyện khác của ông nội, ông ấy hầm hầm nói: 'Đều ở trong tập thơ của ông nội, tự mình đi xem đi!' Tôi đến thư phòng mời thầy giáo tìm ra cho tôi, bê đến phòng ăn một mình xem. Điển cố thì nhiều, tên người vô số, thư từ lại đều là chuyện nhà. Mấy bộ sách đóng chỉ xem đến chóng mặt, cũng không nhìn ra chuyện phía sau màn. Lại ngại không tiện đi hỏi thầy giáo, dường như thích khoe khoang gia thế vậy."

Thế nhưng hai đoạn văn này đều là viết sau khi rời Trung Quốc. Tác phẩm Trương Ái Linh đăng ở Thượng Hải, không có sự khoe khoang nào về dòng máu của chính mình, ngược lại chủ biên "Cổ Kim" Chu Lê Am từng viết một bài "Nhân vật thế gia trong 'Nghiệt hải hoa'", đăng trên "Cổ Kim" số 37 tháng 12 năm 1943, trong đó nhắc đến tình hình ông gặp mặt Ái Linh, giải thích rằng ông nghe tin về văn danh của Trương Ái Linh từ chỗ Bình Khâm Á, và biết được thân thế của bà có nguồn gốc sâu xa với "Nghiệt hải hoa". "Gần đây trên biển có người lấy danh nghĩa nữ nhà văn, là nữ sĩ Trương Ái Linh, chủ biên 'Vạn Tượng' bạn tôi là Bình quân Khâm Á tán tụng rất mạnh, từng thấy văn của Bình quân trên bài, nói nữ sĩ người Nam Hải, mới trở về từ Hồng Kông, tổ tiên là nhân vật trong bộ sách 'Nghiệt hải hoa' vân vân... Sau đó một tiểu thư nọ giới thiệu nữ sĩ Trương (Ái Linh) đến yết kiến, tặng 'Cổ Kim' mấy bài văn ('Dương nhân khán kinh hí cập kỳ tha' và 'Cánh y ký' của Trương Ái Linh chính là đăng trên 'Cổ Kim'), đều thanh lệ đáng đọc, hỏi về gia thế, lúc đầu khá mịt mờ, chỉ nói tổ phụ mẫu tiên nhân trong 'Nghiệt hải hoa' khá có một đoạn ROMANCE (lãng mạn). Tôi rất nghi ngờ... bèn hỏi quê quán, thì là Hà Bắc; hỏi ngoại gia của cha bà, thì là Hợp Phì. Bèn bảo nữ sĩ đó sau Phong Nhuận, cũng liền bừng tỉnh..."

Trong này có thể thấy, Trương Ái Linh trước kia không biết sâu về thân thế của mình, chỉ mơ hồ biết có liên quan đến Lý Hồng Chương cũng như "Nghiệt hải hoa". Cho đến khi Chu Lê Am nói rõ ràng với bà, đây mới có sự hiểu biết xác định.

Đoạn này cũng cho chúng ta biết, trước đó Bình Khâm Á vốn rất tán thưởng Trương Ái Linh, và rất lấy làm vinh dự khi kết giao với hậu duệ quý tộc, và sớm từ năm 1943 đã đích thân viết bài tán dương thân thế Trương Ái Linh — đây chính là nguyên do khi Trương Ái Linh xuất bản "Truyền kỳ" từng bàn bạc với ông ta, muốn dùng "Nghiệt hải hoa" để quảng bá cho mình, vẫn là chịu sự gợi ý của Bình Khâm Á và Chu Lê Am mới có ý niệm đó.

Sau này Trương Ái Linh đối với thân thế của mình ngày càng rõ ràng, là thành quả của việc khảo cứu từng chút một, "vì là tự mình 'tìm gốc', mảnh mảnh vụn vụn đào bới ra, cho nên đặc biệt trân trọng." (Trương Ái Linh: "Đối chiếu ký")

Nhưng trước đó, Hồ Lan Thành đối với xuất thân quý tộc của Trương Ái Linh rõ ràng rất để ý, còn chuyên đi đến Tương Phủ Hạng cầu Đại Trung Kiều ở Nam Kinh để xem xét: "Căn nhà cũ của nhà họ Trương ở Nam Kinh, tôi chuyên đi xem xét, một bên là nhà kiểu Tây, từng làm Lập pháp viện, đã bị binh hỏa tàn phá, còn chính trạch thì là kiến trúc kiểu cũ, hoàn toàn thành bãi gạch vụn, ao hoang tường đổ, chỉ còn lại cổng vòm nguyệt và bệ cột bậc thềm, còn có thể tưởng tượng được dấu vết đình tạ hoa phòng năm xưa. Tôi nói với Ái Linh, Ái Linh lại không có tư tưởng hoài cổ. Bà cho tôi xem một chiếc vòng tay của tổ mẫu, còn có những món đồ chơi nhỏ kim thiền kim tượng mà Lý Hồng Chương có được khi đi sứ phương Tây, năm xưa ông ấy cho con gái, những thứ này, cùng với bức ảnh tổ mẫu khi còn là con gái, ở chỗ Ái Linh thì đều đã giải thoát khỏi sự tang thương hưng vong."

Phủ đệ này, chính là đại trạch mà năm xưa khi Trương Bội Luân kế thất Lý Cúc Ngẫu, Lý Hồng Chương của hồi môn cho con gái, Trương Đình Trọng và Trương Mậu Uyên đều sinh ra ở đó. Lần "thăm cổ" này, Trương Ái Linh có đi cùng không, không được biết.

Tuy nhiên người đầu tiên tiết lộ rõ ràng thân thế quý tộc thiên hoàng của Trương Ái Linh, đúng thật là Hồ Lan Thành, nhưng cũng chỉ lướt qua trong "Bình Trương Ái Linh": "Sống cùng cô ấy, luôn cảm thấy cô ấy là quý tộc. Thực ra cô ấy thanh khổ đến mức tự mình ra phố mua rau. Thế nhưng đứng trước mặt cô ấy, ngay cả người xa hoa nhất cũng sẽ cảm nhận được sự đe dọa, nhìn ra sự nhếch nhác của chính mình, chẳng qua là trọc phú. Đây quyết không phải vì cô ấy có dòng máu quý tộc truyền thống, mà chính là tài hoa phóng túng và sự yêu quý bản thân của cô ấy, tạo nên cái không khí quý tộc này của cô ấy."

"Bầu không khí quý tộc vốn dĩ là bài tha, thế nhưng cô ấy từ bi, yêu quý bản thân vốn dĩ là chấp trước, thế nhưng cô ấy có một cảnh giới quên mình."

Vốn là phu tử tự đạo, không ngờ lại chọc giận kẻ hay đố kỵ như Phan Liễu Đại.

Đố kỵ là thiên tính của phụ nữ, mà Trương Ái Linh cũng thật quá đáng để người ta đố kỵ hận, lại còn chỗ nào cũng hơn cô ta — văn chương hay hơn cô ta, tất nhiên cái này cô ta không thừa nhận; thân thế tôn quý hơn cô ta, cái này lại thật sự chọc giận cô ta; quan trọng hơn, đàn ông qua lại cũng nổi tiếng hơn mấy con mèo con chó mà cô ta quen biết.

Đúng là bị Trương Ái Linh nói trúng — "Một người phụ nữ, cho dù tốt hơn, không có được tình yêu của dị tính, cũng không có được sự tôn trọng của đồng tính, phụ nữ chính là cái thói rẻ rúng này."

Trong "Thoái chức phu nhân tự truyện", Phan Liễu Đại đắc ý tuyên bố: "Thời kỳ này, tôi có rất nhiều bạn trai, tôi không hiểu vì sao họ thường xuyên đến tìm tôi. Trong số những bạn trai này, có nhà thơ, có phóng viên báo chí, có họa sĩ, có tiểu thuyết gia, có nhà lý luận, có nhà kịch tác không lên sân khấu, có nhà văn không có tác phẩm..." — nhưng trong số những người này, rõ ràng không ai nổi tiếng hơn Hồ Lan Thành.

Cô ta tự phụ: "Địa vị của tôi trong giới văn hóa Thượng Hải, dường như theo thời tiết, ngày càng nổi tiếng. Tôi quen biết rất nhiều người nổi tiếng, có quan to hiển quý thời đó, người mới nổi, và những nữ diễn viên hát nổi tiếng số một số hai trên sân khấu, những minh tinh rực rỡ trên màn bạc. Tôi gần như mỗi ngày đều phải dự hơn một buổi tiệc, trong những buổi tiệc đó tôi luôn là người có thân thế cao quý nhất, người phụ nữ nhỏ cầm bút duy nhất." — những buổi tiệc này, rõ ràng Trương Ái Linh không tham gia, một là Trương Ái Linh lười xã giao, cực ít khi lộ diện; hai là phàm là buổi tiệc có Trương Ái Linh tham dự, cũng không đến lượt Phan Liễu Đại lên mặt — hãy nhìn buổi ghi chép thực tế buổi đàm thoại nữ nhà văn do "Tạp chí" tổ chức vào chiều ngày 16 tháng 3 năm này thì biết.

Buổi đàm thoại tổ chức tại tòa soạn báo Tân Trung Quốc, trên bậc thềm đá của một tòa nhà kiểu Tây, đặt tròn chục chiếc ghế, người chủ trì là Lỗ Phong, Ngô Giang Phong của "Tạp chí", người tham gia có Trương Ái Linh, Tô Thanh, Quan Lộ, Phan Liễu Đại, Uông Lệ Linh, Ngô Anh Chi, Đàm Chính Bích, Lam Nghiệp Trân, uống trà, ăn hạt dưa, không câu nệ hình thức, tùy ý trò chuyện.

Cũng chính trong buổi này, Trương Ái Linh nói tác phẩm đầu tiên của mình là bài phiêu lưu cá nhân đăng trên tờ "Đại Mỹ Vãn Báo" tiếng Anh năm 1938, mà tác phẩm tiếng Trung đầu tiên là "Ngã đích thiên tài mộng". Bà cho rằng "Phạm vi hoạt động của phụ nữ bị hạn chế hơn, may mà kinh nghiệm trực tiếp không phải là nguồn suối duy nhất của đề tài sáng tác." "Trong tác phẩm hay nên có sự điều hòa giữa vẻ đẹp nam tính và vẻ đẹp nữ tính. Tác phẩm của phụ nữ phần lớn lấy đề tài từ gia đình và yêu đương, bút điệu tương đối non nớt ẻo lả, đa sầu đa cảm, điều đó liên quan đến môi trường giáo dục tính cách cá nhân, không thể đánh đồng tất cả." Còn về lấy đề tài, thì là "cũng có cái nghe được, cũng có cái tưởng tượng ra, nhưng phần lớn là râu ông nọ cắm cằm bà kia, từ chỗ này lấy đường nét câu chuyện, từ chỗ kia lấy khuôn mặt, lại lấy đối thoại từ chỗ khác."

Bà nói không nhiều, thế nhưng câu nào ra câu nấy, lời lẽ có căn cứ, đanh thép mạnh mẽ. Khi được hỏi đến vấn đề "nữ nhà văn thích nhất" này, bà nói rõ ràng rành mạch là thích Tô Thanh nhất — "Người nắm bắt một cách vững chắc thú vui cuộc sống, Tô Thanh là người đầu tiên. Đặc điểm của cô ấy là 'sự đơn giản vĩ đại'. Qua phương pháp biểu hiện tuấn tú trong sáng của cô ấy, những lời nói bình thường nhất trở thành cảm động nhất, vì tính chung của nhân loại, cô ấy hiểu hơn bất cứ ai."

Mà Tô Thanh cũng nói: "Tác phẩm của nữ nhà văn tôi chưa từng xem nhiều, chỉ xem bài văn của Trương Ái Linh."

Phan Liễu Đại ngồi một bên, sao mà không giận? Làm sao không kinh ngạc?

Cô ta nhớ lại tình hình cùng Tô Thanh đến nhà Trương Ái Linh làm khách, lúc đó cô ta đã chế nhạo châm chọc sự làm bộ làm tịch của Trương Ái Linh như thế nào, cô ta từng nói bô bô với Tô Thanh, mà Tô Thanh cũng hờ hững phụ họa, thế là cô ta cho rằng Tô Thanh cùng hội cùng thuyền với mình. Ai ngờ lại không phải! Tô Thanh lại "chỉ xem bài văn của Trương Ái Linh". Vậy thì không cần nói, đại khái những lời mình nói xấu sau lưng Trương Ái Linh, Tô Thanh cũng không tán thành, thậm chí có thể đã tiết lộ cho Trương Ái Linh rồi.

Một người hận một người khác, thường không phải vì đối phương làm chuyện có lỗi với mình — có thể ngược lại hoàn toàn, là vì chính mình làm chuyện có lỗi với đối phương trước, dự đoán đối phương sẽ biết và sẽ bị đắc tội, thế là trước hết liền coi đối phương là kẻ địch giả tưởng, hận người đó.

Phan Liễu Đại chính là như vậy mà kết oán với Trương Ái Linh một cách khó hiểu.

"Buổi đàm thoại nữ nhà văn" bản ghi chép đầy đủ đăng trên "Tạp chí" tập 13 số 1 tháng 4 năm 1944, cả thành tranh luận, chỉ có ba chữ "Trương Ái Linh"; ngay sau đó bài bình luận của Tấn Vũ trên "Vạn Tượng" tháng 5 và bài viết của Hồ Lan Thành trên "Tạp chí" cùng xuất hiện, lại càng dấy lên một cơn "Trương Ái Linh nhiệt".

Phan Liễu Đại cuối cùng bùng nổ.

Cô ta căm ghét sự thu hút của Trương Ái Linh, căm ghét sự ưu ái của Hồ Lan Thành dành cho Trương Ái Linh, càng căm ghét sự cao quý của Trương Ái Linh, tâm lý này giống như Giả Hoàn biết rõ mình không bằng Bảo Ngọc, lại cứ tự chuốc lấy nhục mà nơi nơi muốn so với Bảo Ngọc, và tìm cho mình một lý do: "Bắt nạt tôi không phải do vợ cả sinh ra."

Một người phụ nữ đố kỵ là không thể lý giải được, có thể đem sự tôn trọng và tình bạn đối với người khác cùng làm đạn bắn ra ngoài, dù có chôn vùi lòng tự trọng cũng không tiếc. Cô ta không màng xé rách mặt mũi, viết một bài "Luận Hồ Lan Thành luận Trương Ái Linh", trước hết râu ông nọ cắm cằm bà kia mà nói mối quan hệ giữa Lý Hồng Chương và Trương Ái Linh là "Em gái Lý Hồng Chương sau khi gả cho họ nọ, sinh được một cô con gái, cô con gái này lớn lên, gả cho người đàn ông họ Trương, người đàn ông họ Trương này lại sinh được một cô con gái, cô con gái này chính là Trương Ái Linh." (Chú: Thực ra là con gái Lý Hồng Chương gả cho Trương Bội Luân, mà Trương Ái Linh là con gái của con trai độc nhất của Bội Luân. Xem chương một của cuốn sách này.)

— Cố ý kéo xa mối quan hệ ra hai đời, rồi lại chửi bới trên một mối quan hệ thông gia giả mạo, nói "Lý Hồng Chương đã từng vào triều đình nhà Thanh, từng thực hiện lễ quỳ lạy ba lần chín lạy với 'Thái hậu Lão Phật gia', miệng xưng: 'Nô tài Lý Hồng Chương diện kiến', từng nhận được 'Ngự chỉ thân phong' của Na Lạp thị, thì cha của cô ta đã lấy cháu ngoại của nhà họ Lý, cái gọi là 'cháu giống cậu', Trương Ái Linh về huyết thống tự nhiên không tránh khỏi dính chút 'tiên khí' quý tộc đó... Điểm quan hệ này giống như Thái Bình Dương chết đuối một con gà, người Thượng Hải uống nước máy sông Hoàng Phố, liền tự nói là 'uống canh gà' vậy. Mối quan hệ thân thích tám đời không với tới."

Lại nói, "Điều nực cười nhất chính là trên văn đàn lúc đó có một nhà văn nổi tiếng, khá được Uông Tinh Vệ coi trọng là Hồ Lan Thành, vốn dĩ một mực chuyên viết luận văn chính trị, nhưng do anh ta tán thưởng văn của Trương Ái Linh, bèn vì thế mà tán thưởng Trương Ái Linh, và nhờ 'tiên phong đạo cốt' Thiệu Tuân Mỹ giới thiệu quen biết, kinh vi thiên nhân, cho nên không tiếc vung bút như rường cột của mình, viết một bài 'Luận Trương Ái Linh'. Trong bài ngoài việc hình dung văn của Trương Ái Linh thành 'ngang nhìn thành núi nghiêng nhìn thành đỉnh' ra, còn đem dòng máu 'quý tộc' mà cô ta nhuốm phải thổi phồng lên rất lớn."

"Đối với việc cô ta tự đề cao 'dòng máu quý tộc', tôi chưa từng đặt một từ nào. Nhưng lần này bỗng nhiên nhìn thấy Hồ Lan Thành vốn dĩ mắt để trên đầu, lại dùng bút pháp của nhà chính luận, viết một bài văn tâng bốc mềm mỏng thần hồn điên đảo như vậy, lại còn nhấn mạnh nhiều lần về dòng máu quý tộc của Trương Ái Linh, bèn không kìm được nhất thời cao hứng, bằng giọng điệu trào phúng, cũng phát biểu một bài văn chơi chữ 'Luận Hồ Lan Thành luận Trương Ái Linh', với tư thế 'châm chọc anh ta', trêu chọc Hồ Lan Thành và Trương Ái Linh một trận ra trò."

Lòng dạ Tư Mã Chiêu, người qua đường đều biết — điều Phan thị căm ghét nhất hóa ra là nhà văn "nổi tiếng trên văn đàn", "vốn dĩ một mực chuyên viết luận văn chính trị", "mắt để trên đầu" Hồ Lan Thành vậy mà cũng có thể "thần hồn điên đảo", "kinh vi thiên nhân" với Trương Ái Linh, đây mới thực sự khiến Phan Liễu Đại ngồi đứng không yên — ngâm phong lộng nguyệt vốn là chuyện trong văn đàn, Trương Ái Linh danh tiếng có lớn, phong đầu có mạnh đi nữa thì vẫn là trò chơi trong vòng tròn, tuy nhiên bây giờ người trong chính đàn cũng bị kinh động mà ra, "vung bút như rường cột của mình, viết một bài 'Luận Trương Ái Linh'", đó mới thật là điều không thể nhẫn nhịn được nữa!

Thế là, Phan Liễu Đại đầy mùi dấm chua trước hết tâng bốc vài câu việc Hồ Lan Thành độc chiếm "ghế đầu nhà chính luận" lúc đó. Sau đó hỏi Hồ Lan Thành việc tán dương Trương Ái Linh "ngang nhìn thành núi nghiêng nhìn thành đỉnh", là lúc nào "ngang nhìn"? Lúc nào "nghiêng nhìn"?

Lời đã nói đến nước này, coi như đã hoàn toàn hạ thấp nhân phẩm. Cái kiểu "hài hước" đó, thật đúng là phóng đãng! Qua đó có thể thấy, năm xưa dù bên cạnh Trương Ái Linh luôn vây quanh đám người ồn ào tung hô tán thưởng, nhưng phần nhiều chẳng ai thật lòng với cô. Ngay cả Bình Khâm Á từng chịu ân huệ của cô, hay người bạn gái thân thiết Phan Liễu Đại cũng tìm mọi cách giẫm đạp, hãm hại, hạ thấp cô. Như vậy, sự tương tri tương tích của Hồ Lan Thành lại càng trở nên đáng quý biết bao.

Đồng thời cũng có thể hình dung được áp lực mà Trương Ái Linh phải chịu đựng năm ấy — Phan Liễu Đại ám chỉ mối quan hệ mập mờ giữa cô và Hồ Lan Thành trong bài viết, điều đó không thể nào không khiến cô đau nhói.

Cô và Hồ Lan Thành kết hôn vào tháng Tám năm đó, có chút vội vàng, có lẽ cũng ít nhiều liên quan đến chuyện này — dù chẳng muốn giải thích với người đời, thì cũng cần phải cho bản thân một lời giải đáp.

Có lẽ người đời đều cho rằng cô đã sai, có lẽ chính cô cũng từng hối hận — cả một đời cô để lại biết bao câu chữ, vậy mà chẳng có lấy một câu nhắc đến Hồ Lan Thành, ít nhất là cô không lấy anh ta làm niềm tự hào — thế nhưng, một người cả đời chưa từng làm một chuyện sai trái nào, thì còn gì thú vị nữa? Lúc còn trẻ mà không tùy hứng, không phạm sai lầm, thì còn đợi đến bao giờ? Phạm sai lầm cũng giống như nổi tiếng vậy, đều là những việc cần phải thực hiện sớm. Thà làm sai còn hơn là bỏ lỡ, nếu không, sẽ không còn kịp nữa.

"Trong buổi chiều thu hiu mát, chợ nhỏ dọn hàng, dưới đất vương đầy mùi tanh của cá cùng vỏ và bã cây cao lương xanh trắng. Một đứa trẻ đạp xe lao tới, khoe khoang bản lĩnh, hét lớn một tiếng rồi buông tay lái, chiếc xe lắc lư, nhẹ nhàng lướt qua. Trong khoảnh khắc ấy, người trên phố ai nấy đều tràn đầy nỗi ngưỡng mộ không sao lý giải được. Khoảnh khắc đáng yêu nhất của đời người, chẳng phải chính là lúc buông tay đó sao?" (Trương Ái Linh: "Cánh Y Ký")

Trương Ái Linh, cũng chẳng qua chỉ là buông tay một lát trên hành trình lữ khách giữa thời loạn lạc đầy rẫy sự tạp nham như cái chợ kia mà thôi.