Linh hồn tôi bước đi giữa bầu trời, bôn ba ngày đêm, lang thang giữa hai mái nhà của Trương Ái Linh — một căn nằm trong tòa nhà kiểu Tây hùng vĩ ở Tô giới Pháp, là một tầng gồm có hai căn hộ lớn, rộng rãi và sáng sủa; căn kia nằm trong con hẻm bên bờ Tô Châu Hà, mờ ảo sương khói — mãi sau này tôi mới phát hiện ra, thứ đó không phải là sương mù, mà là khói thuốc phiện.

Kể từ sau khi cha mẹ ly hôn, Trương Ái Linh liền có hai mái nhà. Một là nhà của mẹ và cô — từ khi mẹ chuyển đi, cô Trương Mậu Uyên vì bất mãn với hành vi của anh trai nên cũng dọn đi theo — họ mua một chiếc ô tô màu trắng, thuê một tài xế người Nga trắng, lại còn mượn một đầu bếp người Pháp, quả thực giống như một Liên hợp quốc thu nhỏ. Khắp nhà toàn là đồ đạc kiểu Tây tân thời, cửa kính sáng loáng, những chiếc bàn thất xảo linh hoạt, màu sắc nhẹ nhàng, bồn tắm bằng gạch men xa xỉ và bếp ga, những vị khách cởi mở và đáng yêu, bất kể về mặt tinh thần hay vật chất đều mang dấu ấn của sự văn minh tiến bộ; một bên là nhà của cha, ngập tràn mây khói thuốc phiện, ánh nắng tựa sương mù, vị ông lão dạy em trai Tử Tĩnh viết văn bát cổ, những tờ báo nhỏ chồng chất, tiểu thuyết chương hồi, cùng với người cha giống như bóng tà dương và bầu không khí cô đơn của cha. Trong phòng dường như mãi mãi là buổi chiều, người ngồi ở bên trong sẽ có cảm giác chìm xuống mãi, cho đến khi trời sập đất nứt.

Hai mái nhà, giống như hai thế giới. Thế nhưng Ái Linh đều yêu thích như nhau.

Chẳng bao lâu sau, Hoàng Dật Phàm lại lên đường đi Pháp, một lần nữa trở thành một giấc mơ xa vời và thần bí. Nhưng trong nhà cô vẫn lưu lại bầu không khí của mẹ. Trong mắt Trương Ái Linh, cô và mẹ là không thể tách rời, họ cùng nhau xuất ngoại, cùng nhau trở về, cùng thuê nhà ở chung, cùng ca hát kéo đàn. Cô giống như một người mẹ khác, hoặc là một phần của người mẹ. Mỗi dịp lễ Giáng sinh, Ái Linh đều tự tay làm rất nhiều thiệp chúc mừng, sau đó chọn ra tấm vừa ý nhất giao cho cô, nhờ cô gửi hộ cho người mẹ ở hải ngoại.

Thời kỳ đó cuộc sống của cô vẫn rất có quy luật — sáng thứ Hai ngồi ô tô của cha do tài xế đưa đến trường, thứ Bảy lại được tài xế đón về nhà, bảo mẫu Hà Can vào mỗi thứ Tư mang đồ giặt thay và thức ăn đến cho cô, gặp ngày thứ Bảy và kỳ nghỉ đông hè về nhà, liền có thể làm rất nhiều việc yêu thích: xem phim, đọc tiểu thuyết, đến nhà cậu tìm các chị em họ trò chuyện, hoặc đến nhà cô chơi.

Cô còn phỏng theo bố cục của trang phụ bản báo chí, tự cắt giấy, viết bài, tự vẽ minh họa ra dáng ra hình, rất nhiều "trò chơi một mình" này khiến cô không hề cô đơn. Trương Đình Trọng cũng rất coi trọng văn tài của con gái, thường hay trưng bày kiệt tác của con gái cho người thân bạn bè xem, không giấu vẻ đắc ý mà nói đùa rằng: "Đây là phụ bản báo chí do con gái tôi làm đấy."

Mẹ không ở bên cạnh, quan hệ giữa cô và cha có chút gì đó giống như nương tựa vào nhau mà sống, hai cha con thường hay cùng nhau ra ngoài xem kịch, mua bánh điểm tâm, về nhà liền bàn luận về những vở kịch hoặc tiểu thuyết đó. Cha có một phòng sách rất lớn, đối với Ái Linh mà nói giống như kho báu của Alibaba, thỉnh thoảng cô lại lẻn vào để "săn bảo vật". "Hồng Lâu Mộng", "Hải Thượng Hoa Liệt Truyện", "Tỉnh Thế Nhân Duyên", "Thủy Hử Truyện", "Tam Quốc Diễn Nghĩa", "Lão Tàn Du Ký", "Nho Lâm Ngoại Sử", "Quan trường đíchHiện Hình Ký" (Quan Chàng Hiện Hình Ký), cùng với tiểu thuyết dài tập của Trương Hận Thủy,... đều là những cuốn mà cô từng cuốn một lôi từ phòng sách của cha ra đọc. Mỗi lần cùng cha thảo luận về ưu khuyết điểm của những cuốn tiểu thuyết đó, Trương Đình Trọng luôn chăm chú lắng nghe, và giúp cô phân tích giảng giải, cũng là một niềm vui sum họp gia đình vô cùng độc đáo.

Cô đã bắt đầu việc sáng tác mang ý nghĩa thực sự của mình trong khoảng thời gian đó, nhớ rằng từng viết một bài "Lý tưởng trung đích lý tưởng thôn" (Ngôi làng lý tưởng trong lý tưởng), ngay khi bắt đầu cầm bút đã xác định tinh thần lãng mạn chủ nghĩa của cô, mặc dù các tác phẩm sau này của cô vẫn luôn nỗ lực viết theo trường phái hiện thực, và tuyên bố trong "Tự kỷ đích văn chương" (Bài văn của chính mình) là phải thể hiện nhân sinh chân thực, thế nhưng tôi vẫn luôn cho rằng: Trương Ái Linh là người lãng mạn, một trong những nhân vật đại diện cho chủ nghĩa lý tưởng.

Từ nhỏ cô đã thích đề tài lịch sử, năm bảy tuổi từng dùng bút mực mở đầu vô cùng hoành tráng trên trang giấy trống của một cuốn sổ tay cũ, viết rằng: "Chuyện kể rằng vào thời kỳ cuối nhà Tùy đầu nhà Đường..." Có người họ hàng tên là "Biện Đại Điểu Điểu" đi tới nhìn thấy, liền nói: "Chà! Bắt đầu viết 'Tùy Đường Diễn Nghĩa' rồi kìa." Cô cảm thấy vô cùng đắc ý, nhưng lại không viết tiếp nữa, dường như vô tận câu chuyện đều đã được hàm chứa trong câu "Chuyện kể rằng vào thời kỳ cuối nhà Tùy đầu nhà Đường" này rồi. Bối cảnh lớn như vậy, niên đại lâu như vậy, câu chuyện dài như vậy, cũng đành phải dùng một câu để mở đầu, dùng một câu để kết thúc, giống như một khúc nhạc cổ xưa, từ đầu hát đến cuối, rồi lại từ cuối hát về đầu, tiết lộ giai điệu lúc nào cũng giống nhau. Một đứa trẻ bảy tuổi lại có vọng tưởng diễn nghĩa lịch sử, hơn nữa lại là thời kỳ cuối nhà Tùy đầu nhà Đường đỏ rực hào sảng, cũng là một dạng lãng mạn.

Thế nhưng năm 14 tuổi, rốt cuộc cô cũng viết ra được một tác phẩm tương đối dài có đầu có cuối, chính là tiểu thuyết chương hồi "Ma đăng Hồng Lâu Mộng" (Ma đăng Hồng Lâu Mộng - Hồng Lâu Mộng hiện đại), tên các hồi là do cha Trương Đình Trọng phác thảo hộ, trông rất ra dáng, tổng cộng sáu hồi:

"Thương tang biến huyễn Bảo Đại trụ tằng lâu, kê khuyển thăng thiên Giả Liễn ưng cảnh mệnh";

"Mỉ tụng đoan phúc vũ phiên vân, tái thời trang sân oanh sức yến";

"Thu phóng tâm lãng tử biệt khuê vi, giả kiền thành tình nam tham giáo điển";

"Bình ngạnh thiên nhai hữu tình thành quyến thuộc, thê lương tuyền lộ đồng mệnh tác uyên ương";

"Âm vấn phù trầm lương bằng không sái lệ, ba ba đãng đãng tình lữ cộng hi xuân";

"Hãm tỉnh thiết khang kiều oa đạo hiểm, ly ca kinh biệt mộng du tử thương hoài".

Trong đó câu "Tái thời trang sân oanh sức yến" khỏi phải nói là nhại lại đề tài hồi thứ 59 của "Hồng Lâu Mộng" là "Liễu diệp chử biên sân oanh tra yến, Giáng Vân hiên triệu tướng phi phù", có thể thấy hai cha con đều là fan cuồng của Hồng Lâu. Trương Đình Trọng còn phân tích cho cô nghe từng chút một về việc khắc họa các nhân vật chính cũng như bối cảnh sáng tác trong sách, Ái Linh cho rằng: Phần tục biên của Cao Ngạc tuyên dương "Lan quế tề phương", thể hiện tâm thái theo đuổi công danh lợi lộc của ông ta. Trương Đình Trọng vô cùng coi trọng kiến giải này của con gái, và nhắc nhở rằng: Miêu tả về tình hình quan trường trong phần tục biên vẫn vô cùng sinh động chân thực, đây chính là vì Cao Ngạc xuất thân từ quan trường. Điều này đã giúp ích cực kỳ lớn cho việc Trương Ái Linh viết "Hồng Lâu Mộng Ma" sau này.

Điều này cũng trách không được, câu chuyện của các gia đình lớn vốn dĩ đều rập khuôn một kiểu, người này dẫm lên bóng của người kia, người kia đuổi theo dấu chân của người nọ. Giống như Lý Hồng Chương, một vị đại thần tiếng tăm lừng lẫy thiên hạ, trong đầu đầy những chuyện đại sự quốc gia, thế nhưng dường như chẳng có đời sống riêng tư gì, vợ không đẹp thì có thể nói là không do bản thân làm chủ, thế nhưng người duy nhất thiếp thất cũng có tướng mạo xấu xí, hai con trai hai con gái cũng đều do chính thất sinh ra, ngẫm lại thực sự có chút giống tình huống của Giả Chính — vợ cả Vương Vương phu nhân cứng nhắc tẻ nhạt, người thiếp duy nhất Triệu di nương lại mặt mày đáng ghét.

Trong Ninh Vinh hai phủ, những người xứng đáng gọi là gia, tóm lại là trên dưới ba đời, Giả Xá không cần phải nói là kiêu sa dâm dật, đã ôm hồng dựa tía rồi mà vẫn còn tơ tưởng đến Uyên Ương; Giả Trân và Giả Liễn cũng đều là vợ cả vợ lẽ đầy đàn; Giả Dung là người đồng tính thì không tính, Giả Châu chết sớm, Bảo Ngọc còn nhỏ; chỉ có Giả Chính là một vợ một thiếp, lại cũng không thường xuyên gần gũi.

Mà nếu Trương Đình Trọng đặt vào trong "Hồng Lâu Mộng", sẽ đóng vai nhân vật nào đây? Ông không có sự tinh ranh của nhị gia Liễn, cũng không có sự dịu dàng của nhị gia Bảo, ác không lại Giả Xá, tham không lại Giả Trân, cái ông có nhiều hơn, lại chính là sự yếm thế của lão gia Giả Chính đấy.

Thế nhưng, chỉ có người thực sự thảnh thơi, mới có thể thực sự lĩnh hội được vẻ đẹp của từng chi tiết trong cuộc sống. Trương Đình Trọng có gu thẩm mỹ và quan điểm riêng của ông.

Trương Ái Linh mặc dù thường nhìn cái nhà này và mọi thứ trong nhà bằng ánh mắt chán ghét phê phán, nhưng đôi khi ngửi thấy mùi thuốc phiện cũng sẽ cảm thấy yên tâm, nhìn thấy những tờ báo lá cải hỗn độn đó lại có một thứ cảm giác thân thiết lười biếng tựa như quốc thái dân an, giống như túm lấy da cổ của chú mèo con nhấc nhẹ nó lên, trong lòng không khỏi mềm mại dao động — cho đến rất nhiều năm sau, trải qua bao tang thương phiêu bạt, mỗi lần nhìn thấy những tờ báo lá cải chất đống, cô vẫn sẽ có một cảm giác được về nhà.

Đắm chìm trong làn khói thuốc phiện đã lâu, thấm sâu vào tận cốt tủy, trong văn phong từ đó cũng lộ ra một thứ lãnh hương rực rỡ kỳ lạ. Cô thích dùng những từ ngữ có màu sắc đậm đà, âm vận vang dội trong bài văn của mình, như "châu hôi", "uyển diệu", "hoàng hôn", không tiếc chất đống từ thải, để gây ra kích thích về mặt cảm giác. Điểm này cũng có chút giống cha cô, mang theo ý vị xa hoa phóng túng.

Đi theo cha, cô đã xem rất nhiều vở kinh kịch, "Tứ Lang Thám Mẫu", "Đắc Ý Duyên", "Long Phụng Tường Thượng", "Ngọc Đường Xuân", "Ô Bồn Ký"... Thoạt đầu chỉ biết ngồi ở hàng ghế đầu xem đánh võ, xem chiến bào màu thanh la tung bay hé lộ lớp lót màu đỏ ở bên trong, bên dưới ống quần màu ngọc bích là lớp lót màu tím hoa hồng, theo những đường quyền cước hoa mỹ của võ sinh mà bay phấp phới khắp sân khấu; sau đó mới dần dần nếm trải ra cái hay của kinh kịch, câu chuyện có máu có thịt, nhân vật cực kỳ diễm lệ mà ngây thơ, hơn nữa tất cả mọi thứ đều có quy luật để tuân theo, ví dụ như roi ngựa chính là ngựa, ném thẻ bài chính là cái chết, một chuỗi tiếng phách gỗ thảm liệt căng thẳng đại diện cho canh khuya vắng vẻ, hoặc là sự suy ngẫm nhọc nhằn, hoặc là sự giật mình tỉnh ngộ toát ra một thân mồ hôi lạnh; ngay cả việc khóc cũng có tiết tấu cố định, từ chậm đến nhanh hoặc từ nhanh đến chậm, giống như một chuỗi hạt âm thanh, tròn trịa, sáng bóng; nửa chiếc tay áo nước một cây quạt xếp, ở trên sân khấu đều có thể diễn dịch ra muôn vàn phong tình, ngàn vạn nỗi uất ức, quả thực là trăm hồng ngàn tía nở rộ, phong cảnh ở đây đẹp một mình, thoạt nhìn thì khúc chiỷu, thế nhưng người tri âm tự nhiên sẽ tâm lĩnh thần hội.

Cô thích nghe tiếng chiêng trống vang dội đó, tùng tùng cheng cheng đánh ra một thời thị thế "cuối nhà Tùy đầu nhà Đường" hào sảng, rồi lại dọc theo đường tùng cheng đánh ra thiên địa huyền hoàng, vũ trụ hồng hoang; cô cũng thích nghe tiếng đàn cổ độc tấu "Dương Quan Tam Điệp", tưng tưng, một khúc nhạc nhỏ xíu, lặp đi lặp lại nhiều lần, thế nhưng lại khiến người ta vương vấn đứt ruột; còn có đàn nhị, kéo qua kéo lại, tiếp đó tưởng chừng như đứt, đứt rồi lại nối, ô ô yết yết kể mãi không hết sự tang thương của nhân sinh...

Cha kể cho cô nghe, thế nào là "vân bản", thế nào là "hưởng bản", thế nào là "tân kịch", thế nào là "cựu kịch", "Hí kịch nguyệt san" sắp xếp thứ hạng cho "Tứ đại danh đán", thiên tư, tạo hình, giọng ca, câu chữ, cách hát, diện mạo sân khấu, vũ đạo, bước đi, biểu cảm, võ nghệ, thiếu một thứ cũng không được, lại còn phải vừa biết tân kịch vừa phải biết cựu kịch, vừa phải nghe kinh kịch vừa phải nghe côn kịch, thậm chí ngay cả phẩm cách cũng được khảo sát vào trong đó, Trương Đình Trọng vừa lật xem họa báo, vừa bàn luận về những danh đán đó, Ái Linh đứng ở một bên nghe vô cùng say sưa, đến chỗ đắc ý, không nhịn được liền mùng cười phá lên.

Hí kịch, tiểu thuyết chương hồi, cổ thể thi, đều là những sở thích của cô trong giai đoạn này. Vừa đọc "Hồng Lâu Mộng", vừa bắt đầu "Hương Lăng học thơ" — "Thiên đối địa, vũ đối phong, đại lục đối trường khường, lai hồng đối khứ nhạn, túc điểu đối minh củng, tam xích kiếm, lục quân cung, nhân gian thanh thử điện, thiên thượng Quảng Hàn cung..."

Cô cực kỳ yêu thích những đối ngẫu xinh đẹp ngay ngắn đó, một hơi viết liền ba bài thất tuyệt, trong đó có một bài "Vịnh hạ vũ", có hai câu từng được tiên sinh dùng mực đậm khoanh tròn điểm xuyết: "Thanh như yết cổ thôi hoa phát, đới vũ liên khai đệ nhất chi." Đem cho cha xem, cũng nhận được rất nhiều lời khen ngợi.

Lâm Đại Ngọc thích nhất là "lưu đắc tàn hà thính vũ thanh", cô lại cứ là "đới vũ liên khai đệ nhất chi", thơ ngôn chí, có thể thấy lúc này cô vẫn là một người vô cùng tích cực. Lần đầu tiên tôi đọc "Hồng Lâu Mộng" khi mới chín tuổi, rất nhiều chữ không biết, đặc biệt là những lời nửa văn nửa bạch ở phần mở đầu, tỷ như những câu kiểu như "thành bất nhược bỉ quần thoa", thường hay phải đem đi hỏi mẹ.

Sau đó bắt đầu học viết cổ thể thi, không phân rõ quy củ bình bình trắc trắc, liền đem "Tứ quý tức cảnh" của Giả Bảo Ngọc trong "Hồng Lâu Mộng", cùng với "Cúc phổ" của mọi người trong thi xã lần lượt đem ra đánh dấu bốn thanh, lúc này mới đột nhiên ngộ ra quy luật. Từ nhỏ đến lớn từng viết qua rất nhiều thơ, cũng lần lượt được đăng trên một số tạp chí thơ dân gian, trong đó một bài "Vịnh ngọc lan hoa" là hài lòng nhất, thủ liên hoàn toàn trùng khớp với câu này của Trương Ái Linh: "Tầm phương vấn cú đáo long châu, chiêm thủ ngọc lan đệ nhất chi." Câu thích nhất là hàm liên: "Chỉ nhân cô độc tài thành thú, tung sử vô ngôn dã thị thi." Được đăng trên báo, lại có một vị lão ông không quen biết chuyên viết bài bình luận, nghe nói là một vị thái đẩu. Năm 19 tuổi tôi tham gia một buổi ngâm thơ xướng họa hội ở Bạch Vân Sơn, là người nhỏ tuổi nhất trong hội, nhưng đồng thời cũng là người làm thơ nhanh nhất và nhiều nhất tại hội, mấy bài thơ từ đó cùng với "Vịnh ngọc lan hoa" sau đó đều được tuyển chọn vào tập "Liêu hải thi từ" để xuất bản, còn đính kèm cả tiểu sử cá nhân của tôi. Tôi tưởng rằng lần này thế nào cũng có thể một đêm thành danh, thế nhưng

lại phát hiện ra đến một gợn sóng cũng không có, lúc này mới chợt nhận ra rằng trong thời đại này, người đọc cổ thể thi sợ rằng còn chưa nhiều bằng người viết cổ thể thi, trong chớp mắt có một cảm giác tuyệt vọng kiểu lý tưởng tan vỡ. Sau đó liền không còn dồn tâm sức vào con đường này nữa.

— Cho đến tận bây giờ vẫn nhớ rõ ràng, tờ báo lần đầu tiên đăng bài thơ đó đã cho tôi tám đồng tiền nhuận bút. Có lẽ là trả thù lao theo câu chữ vậy.

Trương Ái Linh hồi trung học từng vẽ một bức tranh biếm họa gửi cho tờ "Đại Mỹ vãn báo" bản tiếng Anh, nhận được khoản nhuận bút đầu tiên trong đời là năm đồng, mua một thỏi son môi nhểu nhặt hiệu Danchi. Tám đồng của tôi đã dùng vào việc gì, thì lại không nhớ rõ nữa. 2

Trương Ái Linh lên trung học nữ sinh Thánh Mã Lợi vào năm 1931. Truyện ngắn in chữ chì đầu tiên của cô "Bất hạnh đích tha" (Cô ấy bất hạnh), chính là được đăng trên nội san của trường nữ sinh Thánh Mã Lợi năm 1932; năm tiếp theo lại đăng bài tản văn đầu tiên "Trì mộ" (Tuổi chiều), khiến toàn trường kinh ngạc.

— Rất nhiều năm sau này, những người hâm mộ Trương Ái Linh vẫn luôn cho rằng tác phẩm dự thi năm 1940 của Trương Ái Linh mang tên "Thiên tài mộng" (Giấc mơ thiên tài) là tác phẩm đầu tay của cô, và chính cô cũng từng nói như vậy tại buổi tọa đàm nữ nhà văn. Thế nhưng chuyên gia "vớt vát" học thuật Trương Ái Linh là tiên sinh Trần Tử Thiện lại phát hiện ra tiểu thuyết ngắn "Bất hạnh đích tha" trên tập san của trường năm 1932, đây là tác phẩm in chữ chì sớm nhất của Trương Ái Linh được tìm thấy cho đến nay. Biên tập viên tập san còn đặc biệt chú thích: Tác giả là học sinh năm nhất cấp hai.

Trường nữ sinh Thánh Mã Lợi tọa lạc tại đường Beliot (nay là số 187 đường Trường Ninh, thành phố Thượng Hải), được thành lập năm 1887, cũng giống như trường trung học cơ sở trực thuộc Đại học Thánh John, cùng thuộc hai trường học của giáo hội Cơ đốc giáo Mỹ nổi tiếng nhất lúc bấy giờ tại Thượng Hải. Môi trường u nhã, giảng dạy nghiêm ngặt, toàn bộ chương trình học được chia thành hai bộ phận tiếng Anh và tiếng Trung, bộ phận tiếng Anh bao gồm các môn như tiếng Anh, toán, lý, lịch sử phương Tây, địa lý, kinh thánh, v.v., sử dụng giáo trình tiếng Anh, và chủ yếu do các học giả Anh Mỹ đảm nhận giảng dạy; bộ phận tiếng Trung bao gồm ba môn văn học quốc gia, lịch sử quốc gia, địa lý, các thầy cô giáo đảm nhận giảng dạy bậc trung học cơ sở trở xuống là những quý cô lớn tuổi tốt nghiệp trường sư phạm, còn phần từ trung học cơ sở trở lên thì phần lớn là những học giả già xuất thân từ khoa cử đời Thanh.

Những học sinh có thể theo học tại trường nữ sinh Thánh Mã Lợi, gia thế xuất thân phần lớn không giàu thì cũng sang. Do không chịu nổi nội quy khắc nghiệt và áp lực bài vở nặng nề, hầu như năm nào cũng xảy ra tình trạng học sinh bỏ học giữa chừng. Mà Trương Ái Linh lại luôn có thể ứng phó dư dả, đứng đầu danh sách, có thể coi là một trường hợp kỳ lạ; mà dưới tiền đề đảm bảo thành tích ưu tú lại còn có thể ung dung sáng tác, thì lại chỉ có thể giải thích bằng một cách duy nhất — đây là một thiếu nữ thiên tài, sinh ra vốn dĩ là để viết văn.

Trong rất nhiều tác phẩm sau khi thành danh của Trương Ái Linh, đều có thể nhìn thấy bóng dáng của trường nữ sinh Thánh Mã Lợi, cũng có thể nhìn thấy dáng vẻ thời thiếu niên của chính Trương Ái Linh.

Ví dụ như trong "Ân Bảo Diễm tống hoa lâu hội" có thể nhìn thấy phòng tắm của trường nữ sinh "được ngăn ra từng gian từng gian bằng sơn đỏ dính bẩn, trên vách ván đinh ghế sơn đỏ, bên trên vương vãi nước và những vụn da. Bên dưới vòi nước máy lắp chậu sen màu xanh đậm, tối om cũng nhìn thấy trong chậu bám một vòng dơ trắng. Sàn xi măng màu xám, ngập nước khắp nơi, không có chỗ để giày. Trên cánh cửa nửa lửng có thể chuyển động vắt vẻo vắt quần áo, bên dưới cửa chính là rãnh nước, càng nhiều nước hơn. Gió rất lớn, từng đợt từng đợt thổi tới mùi hôi lạnh lẽo của nhà vệ sinh gần đó, thế nhưng mọi người vẫn tranh nhau chiếm lấy phòng tắm, lúc xả nước rào rào trút như mưa, vẫn rất vui vẻ. Bạn bè cách mấy gian phòng nhỏ lớn tiếng hô hoán lấn trên tiếng nước."

Đoạn này đại khái là tả thực, bởi vì trong di tác "Đồng học thiếu niên đô bất tiện" lại một lần nữa nhắc đến: "Trường học của họ keo kiệt ở phòng tắm, lấy vật liệu tại chỗ, dùng chậu sen lớn màu xanh đậm làm bồn tắm, bên trên lắp vòi nước, gần miệng chậu bám một vòng cặn bẩn màu trắng, cô ấy nhìn mãi thấy buồn nôn, hoàn toàn không thể quen nổi. Toàn là những gian nhỏ được ngăn bằng vách ván sơn đỏ tím, nhà vệ sinh xếp thành hai hàng dài..."

Cùng một bối cảnh xuất hiện hai lần trong các tác phẩm khác nhau, điều này đối với Trương Ái Linh là không nhiều lắm. Lúc xuất ngoại cô không mang theo mấy tác phẩm cũ, "Tống hoa lâu hội" lại là một tác phẩm mà cô tương đối không thích, đương nhiên sẽ không mang theo bên người, vậy thì miêu tả này không phải là tham khảo tác phẩm cũ, mà là ký ức thời thiếu niên được phát lại một lần nữa khi tuổi già. Khoảng cách giữa hai cuốn tiểu thuyết là 50 năm, nửa thế kỷ ròng rã, mà miêu tả vẫn giống hệt đến mức này, có thể thấy ấn tượng của trường nữ sinh đối với cô sâu sắc đến nhường nào.

Có người cho rằng "Đồng học thiếu niên đô bất tiện" là tự truyện của Trương Ái Linh, lấy việc giao lưu giữa cô và Viêm Anh làm nguyên mẫu, cho nên cho rằng ngôi trường đó nhắc đến là Đại học Hồng Kông; thế nhưng bài "Ân Bảo Diễm" được viết vào tháng 11 năm 1944, lúc đó cô còn chưa học đại học Hồng Kông cơ mà. Từ đây có thể làm chứng rằng điều này viết quả thực là trường nữ sinh Thánh Mã Lợi. Bài "Đồng học" còn hé lộ rằng, phong trào đồng tính luyến ái trong trường nữ sinh lúc bấy giờ cực kỳ thịnh hành, thịnh hành trò chơi "lôi kéo bạn bè", hễ thấy ai có ý với ai, liền dùng cách cướp dâu để cưỡng ép kéo hai người lại với nhau, bắt họ tay trong tay đi với nhau. Ái Linh hình như cũng có người trong mộng, nhưng ngược lại không có đối tượng đồng tính luyến ái rõ ràng, đại khái là vì tướng mạo bình thường, tính cách lại ngốc nghếch cho nên mới tự nhận là "con vịt xấu xí".

Cũng có thể là vì cô vẫn luôn dùng ánh mắt lãng mạn để sùng bái người mẹ của mình, cho nên những người khác liền rất khó lọt vào mắt xanh của cô. Điều này có thể thoáng thấy qua bài "Bất hạnh đích tha" được đăng trên nội san của trường hồi thiếu niên của cô. Tôi thì phải đến tận cấp ba mới biết nội san trường học là thứ gì, và trở thành chủ bút của nó, vẫn luôn có hứng thú rất đậm đặc với việc làm báo. Sau khi tốt nghiệp đại học phiêu bạt năm sáu năm, từng làm gần chục công việc, cuối cùng vẫn quay về làm biên tập tạp chí, bây giờ còn làm tổng biên tập tạp chí thời trang, mỗi ngày nhìn những hình ảnh và văn bản đó biến thành bản in màu, mới phát hiện ra việc toại nguyện, biến sở thích thành nghề nghiệp là một thứ hạnh phúc, nhưng cũng có chút thực tế đến mức khiến người ta thất vọng.

Câu chuyện của "Bất hạnh đích tha" bắt đầu trong một "bầu trời mùa thu quang đãng", hai cô gái đang chèo thuyền trên biển, "vẻ chừng mới mười tuổi", "là một đôi bạn học thân thiết ở tiểu học M", một người gọi người kia là "chị Ung", vẻ vô cùng nương tựa. Sau đó người em gái đó vì cha chết, đi theo mẹ đến Thượng Hải nương nhờ họ hàng, hai người "liền chia tay trong những giọt nước mắt vương vấn nhiệt tình". Đến năm 21 tuổi, mẹ cô "bỗng nhiên hồ đồ hứa gả cô cho một tên công tử bột", thế là cô trốn khỏi Thượng Hải, phiêu bạt mấy năm, nghe nói mẹ đã chết, chị Ung cũng đã kết hôn, lại còn có một đứa con gái mười tuổi, thế là vội vã đi thăm hỏi —

"Cô vội vã đi thuyền trở về, nhìn thấy quê hương thời thơ ấu, ánh trời sắc biển, nỗi bi sầu hỷ lạc tích tụ lâu ngày trong lòng, đều trào dâng lên. Một cơn xót xa, hòa tan trong những giọt nước mắt nóng hổi, tuôn trào ra. Xa cách chị Ung đã lâu, lúc mới gặp mặt chợt không biết là buồn hay vui. Chị Ung vẫn giữ nguyên thái độ điềm tĩnh dịu dàng đó, chỉ có điều hơi phờ phạc đi một chút.

'Em gầy thật đấy!' Đây là tiếng thì thầm của chị Ung.

Trong lòng cô đập thình thịch, nhìn thấy sự tiếp đón ân cần của chồng và con gái chị Ung, luôn cảm thấy ngẩn ngơ khó chịu.

Một tuần trôi qua, cô bỗng nhiên bí mật rời đi, để lại một mảnh giấy viết cho chị Ung rằng: 'Em không nỡ nhìn hạnh phúc của chị, lại càng làm nổi bật sự cô độc của em! Vừa biệt! Hợp tan trong đời người, vốn là chuyện thường tình, bất kể thế nào, chúng ta rốt cuộc cũng có ngày ngậm ngùi buông tay rơi lệ!'

Cô ngồi ở mũi thuyền nhìn bầu trời xanh và biển ngọc châu, thẫn thờ xuất thần. Sóng nước phản chiếu bóng dáng tan vỡ của cô — À! Gầy gò — Cô thở dài một tiếng! 'Mọi thứ đều giống như mười tuổi — nhưng con người thì khác rồi! Chị Ung, chị ấy vẫn như xưa! Còn em? Sao lại thay đổi nhanh thế! — Chỉ có em là bất hạnh!'

Bóng chiều dần buông, trăng non lững lờ mọc lên giữa không trung. Cô chỉ là đang tỉ mỉ tìm kiếm niềm vui thời thơ ấu trong đầu, bên tai dường như vẫn văng vẳng tiếng ca ngày trước!"

Lúc viết bài "Bất hạnh đích tha" này, Trương Ái Linh mới 12 tuổi, mặc dù bút pháp non nớt, thế nhưng tươi mát uyển chuyển, mang một vẻ đẹp riêng, đúng như câu "Sen nhỏ mới lộ góc nhọn, sớm có chuồn chuồn đậu đỉnh đầu". Nếu nhất định phải gượng ép đối chiếu, thì "chị Ung" trong văn lại càng giống mẹ của Trương Ái Linh hơn, sự lưu luyến, bịn rịn lưu luyến cũng như nỗi buồn thương cách trở chân trời góc bể của cô đối với bà, chẳng phải chính là toàn bộ quá trình tình cảm mà Trương Ái Linh đã trải qua từ năm tám tuổi đến mười hai tuổi: sum họp với mẹ, chứng kiến cha mẹ ly hôn, mẹ lại ra đi vượt đại dương, sau đó lại có bạn trai ngoại quốc hay sao?

Năm tiếp theo, cô lại đăng bài tản văn "Trì mộ", nhân vật nữ chính lại càng là bức chân dung thu nhỏ của người mẹ Hoàng Dật Phàm — hình tượng của mẹ trong lòng cô chính là một mỹ nhân buổi xế chiều, cao quý lộng lẫy, nhưng lại tràn ngập cảm giác vội vã "không kịp nữa rồi". Cô tưởng tượng dáng vẻ mẹ ngồi trên tàu thủy trong bài văn, đồng thời cũng mô phỏng tâm trạng thương xuân muôn thuở đó:

"Chỉ có một chiếc bóng cô đơn, bà, tựa vào lan can; bà có đôi mắt, đôi mắt vừa tỉnh dậy từ giấc mơ thanh xuân vẫn còn mang theo chút ngơ ngác buồn ngủ, nhìn thế giới điên cuồng này, ngơ ngác như không hiểu nổi câu đố nhân sinh này."

“Bà từng có chuyến du ngoạn hoành tráng ở hải ngoại, từng cất tiếng hú dài trên những dãy núi cao ngất, từng trượt băng trong cảng đông giá, từng bàn luận cao siêu trong những buổi tiệc lớn. Nhưng bây giờ thì sao? Chuyện cũ trôi dạt, những hành động hào hùng năm nào đều tiêu tan phiêu diêu tựa mây khói, tìm không ra một chút dấu vết nào, bà cũng đành thở dài một tiếng, dung mạo thanh xuân, khí thế phơi phới, đều dần dần phai mờ đi.”

“Ánh đèn xanh xao mờ ảo, càng làm nổi bật vẻ tang thương giữa đêm khuya. Ở một góc phòng tối, phát ra từng hồi tiếng chuông khánh trầm đục thê lương, hòa lẫn với tiếng tụng kinh lầm rầm mờ ảo nhè nhẹ: ‘Hoàng quyển thanh đăng, mỹ nhân trì mộ, thiên cổ nhất triệt.’ Trong lòng bà suy tính ngàn vòng vạn chuyển, tiếp theo, một giọt nước mắt lạnh buốt chảy xuống đôi môi lạnh ngắt, chặn đứng cái miệng đang run rẩy muốn nói lại thôi.”

Tập san của trường trở thành sân khấu đầu tiên của Trương Ái Linh, những năm sau đó, cô lại tiếp tục đăng các bài viết như "Thu vũ", "Luận carton họa chi tiền đồ", "Mục dương giả tố miêu", "Tâm nguyện", "Ngưu", "Bá vương biệt cơ", v.v. trên tập san của trường, đã thể hiện rõ ràng thiên phú văn học phi thường. Đặc biệt là bài "Bá vương biệt cơ", tiên sinh Uông Hoành Thanh, giáo viên văn của cô, từng đánh giá rất cao, gọi nó là “có thể nói là vượt trội hơn chứ không kém chút nào khi so sánh với 'Sở Bá vương chi tử' của Quách Mạt Nhược.”

“Bá vương biệt cơ” được đăng trên tập san “Quốc Quang” số 9 năm 1936, biên tập viên còn đánh giá rất cao trong mục “Biên tập thất đàm thoại”: “Bài 'Bá vương biệt cơ' của Ái Linh quân dùng thủ pháp mới ý nghĩa mới, kể lại câu chuyện anh hùng mỹ nhân nổi tiếng nhất trong lịch sử của chúng ta, viết ra khí phách hùng dũng hào sảng, xứng đáng là một ‘tác phẩm lớn’. Biên tập viên từng xem ‘Sở Bá vương tự sát’ do Quách Mạt Nhược viết bằng cùng một đề tài, tác phẩm của Ái Linh quân tuyệt đối sẽ không vì đại danh của người khổng lồ văn đàn mà bị che lấp mất, cho nên biên tập viên ở đây nói một câu tự tung tự tác: Ái Linh hãy cố gắng lên!”

Đó là thời kỳ thanh xuân bay bổng của Trương Ái Linh, mang theo sự tự luyến và nhạy cảm vốn có của thiên tài, nhưng không đánh mất sự ngây thơ lãng mạn của thiếu nữ.

Cô bắt đầu tưởng tượng táo bạo, phác họa bản vẽ tương lai của mình — sau khi tốt nghiệp trung học phải sang Anh học đại học, phải giới thiệu phong cách tranh Trung Quốc sang Mỹ, phải ra gió hơn cả Lâm Ngữ Đường, phải mặc những bộ trang phục độc đáo nhất du lịch vòng quanh thế giới, còn phải có nhà riêng của mình ở Thượng Hải, sống một cuộc sống dứt khoát gọn gàng — những lý tưởng này, sau đó có cái thực hiện, có cái lại trở thành bọt hoa hồng, nhưng cũng đều đã biến chất. Trong khoảng thời gian này đã xảy ra một sự việc lớn vô cùng thiết thực, thay đổi quỹ đạo cả đời của cô, cũng khiến tính cách của cô tiếp tục bước tới sự u sầu trầm tĩnh — đây chính là, cha Trương Đình Trọng sắp tái hôn.

Nghe được tin tức này, Ái Linh vô cùng lo lắng. Những truyền thuyết về mẹ kế đều đã đọc được không ít từ trong những câu chuyện Trung ngoại, không ngờ có một ngày câu chuyện này lại rơi lên người mình, khiến mình trở thành nàng Bạch Tuyết chịu đựng khổ nạn trong truyện cổ tích, sắp phải đối mặt với mẹ kế ma quỷ sở hữu chiếc gương thần.

Cô đem sự lo lắng này nói với cô, cô cũng không có cách nào, chỉ khuyên rằng: “Đó là chuyện của người lớn, chẳng lẽ lại bắt cha con từ nay không cưới nữa, tuổi không lớn không nhỏ, trong nhà không có phụ nữ thì không ra thể thống gì.” Cô đứng trên ban lan can nhà cô, tuyệt vọng nghĩ: Nếu lúc này người phụ nữ đó cũng đứng ở đây, phục trên lan can sắt, cô rất có thể sẽ nhẫn tâm đẩy bà ta xuống, một lần là xong xuôi.

Hoàng hôn mùa hè, ánh chiều tà đốt cháy bầu trời thành một màu đỏ rực như hỏa hoạn. Người đứng dưới biển lửa lớn này, nhỏ bé và bất lực. Ái Linh trong khoảnh khắc đó, đã mơ hồ dự cảm được cảnh giới bi thảm mà mình sắp phải đối mặt.

Chỉ là, cô vẫn không thể ngăn cản ngọn lửa đó thiêu đốt đến ngay trước mặt mình. 3

Đã nói từ trước, bối cảnh của người phụ nữ trong cái nhà này hình như lúc nào cũng rộng lớn bề thế hơn đàn ông — Lý Cúc Ngẫu làm vợ kế của Trương Bội Luân là một cuộc hôn nhân hạ giá, mà Tôn Dụng Phiên làm vợ lẽ của Trương Đình Trọng thực chất cũng là sự nén mình chịu thiệt.

Lúc đó nhà cửa ở Thượng Hải tăng giá, trong tay Trương Đình Trọng có cả một con phố nhà cửa do tổ tiên để lại, được tính là người giàu có, thế nên rất nhiều người họ hàng lâu không qua lại liền bắt đầu qua lại trở lại, lại còn vòng vo tam quốc làm mai mối cho ông, nói là một người chị em cùng cha khác mẹ của Tôn Cảnh Dương, người mua chuộc của Ngân hàng Sumitomo Nhật Bản.

Nhà họ Tôn là dòng dõi vượng tộc, cha của Tôn Cảnh Dương, nguyên thủ tướng nội các Viên Thế Khải, Tôn Bảo Kỳ có một vợ bốn thiếp, 24 con cái. Người được giới thiệu cho Trương Đình Trọng là con gái thứ bảy của Tôn Bảo Kỳ, Tôn Dụng Phàn, 36 tuổi, tinh ranh tháo vát, tướng mạo cũng khá sành điệu nhanh nhẹn, mặt vuông, cằm bạnh, là một người rất gọn gàng dứt khoát, thế nhưng nghe nói tính tình không được tốt lắm, lại vướng vào nghiện ngập A Phù Dung (thuốc phiện), cho nên tuổi lớn rồi mà vẫn còn phòng không chiếc bóng. Thân phận kiểu đó của cô ta không cho phép cô ta hạ giá quá mức, qua lại mấy bận, liền làm vợ kế cho Trương Đình Trọng.

Hôn lễ được tổ chức tại Tòa nhà Hoa An. Lúc đó, Khách sạn Quốc tế đối diện trường đua ngựa, Công ty Đại XIn, Hội thanh niên kiều dân phương Tây đều chưa được xây dựng, Tòa nhà Hoa An bảy tầng liền tỏ ra hạc lập kê quần, đứng cao nhìn xuống — thứ mà Tôn Dụng Phàn muốn chính là cái vẻ hoành tráng này.

Trương Ái Linh và em trai cũng tham gia yến tiệc, ngồi trên bàn tiệc, cô thực sự nuốt không trôi, giống như tận mắt nhìn thấy một đoàn lửa đang ép sát vào mình, bao vây lấy mình mà không tài nào trốn thoát — cô thực sự rất muốn xoay người trốn đi, thế nhưng, hiện thực ép cô không thể không ngồi nghiêm trang ở đó, trên mặt mang theo một nụ cười cứng ngắc.

Cô thầm mừng vì bản thân đã lên trung học, có thể ở nội trú. Trường học là vườn địa đàng của cô, có thể khiến cô tạm thời rời xa sự quản thúc của mẹ kế — thế nhưng cũng chưa chắc, bởi vì ngay cả ở trong trường học, bóng dáng của mẹ kế cũng xuất hiện ở khắp mọi nơi, quần áo của bà ta đi theo cô.

Trước khi Tôn Dụng Phàn bước chân vào cửa, nghe nói dáng người của đứa con chồng này tương tự như mình, liền mang theo hai rương đầy ắp quần áo cũ thời con gái của mình — vị thái thái vợ kế này trước khi bước chân vào cửa lại đã tính toán sẵn chuyện tiết kiệm tiền cho nhà chồng, thực sự không biết là bản tính cần kiệm hay là bản tính keo kiệt khắc nghiệt nữa — có lẽ cũng có thể hiểu được, rốt cuộc cũng là hậu đại của cquan lại sa sút, trong thời Dân Quốc đều suy tàn một loạt, cho dù tổ tiên từng huy hoàng tôn quý đến đâu, hoàn cảnh gia đình hiện tại cũng vẫn eo hẹp, nếu không thì cũng không đến mức chịu ấm ức thế này.

Bà ta mở chiếc rương đó ra, từng món từng món lôi quần áo ra, mang theo giọng điệu tiếc nuối bâng khuâng mà nói: “Chất vải vẫn còn tốt chán.” Cả quần áo cũ mà cũng không nỡ cho người ta nữa.

Thế là trong mấy năm sau đó, Trương Ái Linh không hề mặc một bộ quần áo mới nào nữa.

Những bộ quần áo béo phì lỗi mốt đó, giống như từng món đồ cổ giả mạo mang hương vị ái muội. Nói mới thì đương nhiên không mới, nói cũ lại không đủ cũ, một số cổ áo đã mòn rách, cho dù có viền chỉ vàng đánh dây lụa thế nào đi nữa, thì chỉ khiến người ta cảm thấy quê mùa, cảm thấy lúng túng. Hơn nữa vì bị đè dưới đáy rương đã lâu năm, toàn thân ngấm đẫm một thứ mùi long não không thể gột rửa, trong cái tuổi trăng tròn chớm nở đó, trong ngôi trường dòng được gọi là mang tính quý tộc, lại càng khiến một thiếu nữ không biết giấu mặt vào đâu.

Ái Linh vốn dĩ từ nhỏ đã có một chút bệnh thích quần áo, đây cũng là di truyền từ mẹ — vì Hoàng Dật Phàm thích may quần áo, Trương Đình Trọng từng lầm bầm: “Người ta đâu phải là cái giá treo quần áo!” Hồi Trương Ái Linh còn có tên là Trương, lúc cô còn nhỏ tuổi, nhìn thấy mẹ Hoàng Dật Phàm đứng trước gương, cài trâm ngọc bích lên chiếc áo ngắn màu xanh lá, chỉ cảm thấy đẹp không bút nào tả xiết, vô cùng ngưỡng mộ, vội vã muốn lớn lên, không nhịn được nói: “Tám tuổi con muốn chải đầu kiểu chữ S, mười tuổi con muốn mang giày cao gót, mười sáu tuổi con có thể ăn bánh chưng bánh trôi, ăn tất cả những thứ khó tiêu hóa.”

Mà bây giờ cô đã 16 tuổi rồi, đừng nói là chải đầu kiểu chữ S mang giày cao gót, thậm chí ngay cả mặc cho ra dáng một chút cũng không thể. Trong những bộ quần áo đó của mẹ kế, có một chiếc áo bông mỏng màu đỏ sậm, màu của thịt bò băm, mặc mãi không hết, giống như khắp người mọc đầy vết cước; mùa đông đã qua rồi, vẫn còn lưu lại vết sẹo của vết cước.

— Vết thương của ký ức, cả đời không thể chữa khỏi. Cô không khỏi nhớ lại hồi nhỏ vóc dáng lớn nhanh, mấy ngày đã cao vọt lên một đoạn, có lần mẹ may cho cô một bộ đồ kiểu Tây, màu xanh lá dệt gấm, một lần cũng chưa mặc qua, đã không thể mặc nổi nữa. Bây giờ nghĩ lại, thực sự xa xỉ đến mức khiến người ta đau lòng.

Bộ áo bông màu đỏ sậm chi chít vết cước đó, giống như một thùng sơn màu đỏ sậm dội đầy từ trên đầu xuống, đóng lên toàn bộ thời tuổi thiếu nữ của Trương Ái Linh một con dấu chu sa màu đỏ sậm. Từ đó cô càng thêm trầm mặc ít nói, lại càng nghiền sách như cứu mạng, cô vốn dĩ đã sớm trưởng thành hơn những bạn nữ đồng trang lứa khác, bây giờ lại càng bất chợt trút bỏ hết mọi sự non nớt và ngây thơ, hơn nữa sự tự kỷ do tự ti gây ra, khiến đời sống trung học của cô không hề vui vẻ, cũng rất ít kết bạn.

Theo lời kể của giáo viên Uông Hoành Thanh của cô: Trương Ái Linh khi đó gầy trơ xương, không uốn tóc, trang phục cũng không hợp thời, ngồi ở chiếc ghế cuối cùng ở hàng ghế cuối cùng, biểu cảm đờ đẫn, vô cùng trầm mặc. “Không nói chuyện, lười biếng, không kết bạn, không hoạt động, tinh thần suy sụp lâu dài.” Thế nhưng bài văn của cô thực sự rất hay, thành tích cũng luôn là A hoặc Giáp, giáo viên thường hay đọc to bài văn của cô trước mặt toàn thể học sinh trong lớp, dành cho cô những lời khen ngợi rất cao, cô cũng không có biểu cảm gì, giống như không coi đó là một chuyện gì ghê gớm, giống như viết văn vốn dĩ là kỹ năng bẩm sinh của cô, giống như ai sinh ra cũng biết khóc lóc, lớn lên thì biết đi đứng vậy, là một thứ bản năng, chuyện thiên kinh địa nghĩa.

Cô luôn quên nộp bài tập, mỗi lần bị trách mắng, câu cửa miệng của cô chính là “con quên mất”. Thông thường mọi người luôn mỉm cười thiện ý cho qua chuyện, và khi cô ở trong lòng thì chưa chắc đã thực sự bận tâm. Nhưng thực tế thì nội tâm của cô hoàn toàn không hề hững hờ, không xem ra gì như vẻ bề ngoài thể hiện ra, nằm ở trong đó, là một trái tim thiếu nữ bị đày đọa vặn vẹo.

Vết thương trên tim hết lần này đến lần khác dần đóng vảy, thắt thành nút, cả đời cũng không cởi ra được. Sau này khi đã độc lập kinh tế, Trương Ái Linh hơi có bệnh cuồng quần áo, thích tự thiết kế trang phục, hơn nữa nhất định phải mặc sao cho kỳ quái dị thường, người qua đường trừng mắt nhìn mới thôi, chính là di chứng để lại từ việc bị làm khó bởi vấn đề quần áo quá lâu hồi đó. 4

Nếu so sánh Lý Cúc Ngẫu với Lý Hoàn dạy con, thì Tôn Dụng Phàn chính là Phượng Thao lộng quyền, hơn nữa còn là Vương Phượng Thượng trong phân đoạn “biến sinh bất trắc Phượng tỷ phác thố” (Phượng tỷ ghen tuông biến cố bất ngờ). Kể từ ngày gả vào nhà họ Tôn, Tôn Dụng Phàn vẫn luôn trăm phương nghìn kế nhắc nhở mọi người về địa vị chủ nhân của mình, dẫm lên người khác để nâng cao bản thân — có lẽ là một loại tâm lý bù đắp chăng, đã là hạ giá rồi, mà còn không ngẩng đầu lên, thì sao thấy được sự tôn quý nguyên bản của bản thân?

Chuyện lớn đầu tiên khi nắm quyền đương gia tự nhiên chính là tiền bạc, bà ta không chỉ siết chặt chi tiêu hàng ngày, mà còn cắt giảm số lượng người hầu quy mô lớn, một số nam bộc mà Trương Đình Trọng dùng và nữ bộc mà Hoàng Dật Phàm dùng trước đây đều bị sa thải — đây là uy mãnh đầu tiên khi bước chân vào cửa, muốn cho người ta thấy thủ đoạn tinh ranh tháo vát, giỏi quản gia của bà ta.

Bà ta rất thích so sánh với nữ chủ nhân trước của cái nhà này, thường hay nói: Cô ta thích vẽ tranh sơn dầu, quen biết Tưởng Bích Vi, có gì là ghê gớm đâu, tôi với Lộc Tiểu Mạn vẫn là bạn đấy chứ. — Phòng khách trong nhà vẫn luôn treo bức tranh sơn dầu hoa bình của Lộc Tiểu Mạn.

Nhưng bà ta cũng có điểm khiến Trương Đình Trọng vô cùng tâm đắc — chính là có "sự tình nồng thắm chung gối" với Trương Đình Trọng, cũng là một tay nghiện thuốc lâu năm, luyện được tay nghề châm thuốc phiện cực giỏi. Sự dịu dàng lúc này đã đủ để bù đắp cho muôn vàn sự đanh đá lúc khác.

Hơn nữa, bà ta chỉ bớt xén tiền của cặp con trai con gái do người vợ trước để lại, còn tiền mà Trương Đình Trọng dùng vào việc ăn chơi hưởng lạc thì lại cho rất hào phóng, giống như ông thích ăn măng tây đóng hộp nhập khẩu nước ngoài, uống canh lưỡi vịt, thích xe hơi mới. Tiền đóng học phí học piano của con gái thì không có, nhưng tiền đổi xe cũ lấy xe mới thì vừa vặn đủ. Trương Đình Trọng vô cùng hài lòng, vị phu nhân mới này quả thực rất tốt, sẽ không ngăn cản mình hút thuốc, lại còn không trèo cao ngóng trông phong cảnh phương Tây, đúng là hiền đức. Dần dần liền trăm phần nghe theo bà ta.

Bà ta liền lại la hét đòi dọn nhà — dọn về dinh thự cũ của Lý Hồng Chương ở đường Medhurst. Đêm trước Cách mạng Tân Hợi, Lý Hồng Chương, Thịnh Hoài Tuyên, Bối Nhuận Sinh và những người khác, từ trong khu tô giới bắt đầu, lần lượt mua sắm bất động sản ở khu vực Tĩnh An, không chỉ ngôi nhà đó, mà cả con hẻm đó đều thuộc sở hữu của Lý Hồng Chương, địa chỉ là số 87 đường Khang Định Đông hiện nay. Đó là một ngôi nhà kiểu Tây kiểu đầu Dân Quốc, rất nhiều phòng, trống trải cổ kính, u sâu không thấy ánh sáng mặt trời. Chỉ ở có bốn người thực sự có chút âm u mà không kinh tế, thế nhưng Tôn Dụng Phàn nhất quyết đòi dọn đến, bởi vì bà ta gả là hậu đại của Lý Hồng Chương, tự nhiên phải dọn vào bất động sản của Lý Hồng Chương mà ở.

Năm 1912, Lý Cúc Ngẫu qua đời tại đây; năm 1915, Trương Đình Trọng và Hoàng Dật Phàm kết hôn tại đây; ngày 30 tháng 9 năm 1920, Trương Ái Linh sinh ra tại đây; năm tiếp theo, lại có thêm cậu em trai. Nơi sinh của Trương Ái Linh, số 87 đường Khang Định Đông, thành phố Thượng Hải, hiện nay đã bị giải tỏa — những viên gạch tường của ngôi nhà này, chính là niên phu của nhà họ Trương. Ghi lại sự sinh ra, cũng ghi lại cái chết, ghi lại cuộc hôn nhân đầu tiên đào chi yểu yểu của Tiểu Kiều, cũng ghi lại đóa mai nở lần hai muộn màng cuối xuân — rốt cuộc là khách chiếm tổ chim khách, hay là đào mận thay nhau, chỉ có ngôi nhà này mới biết.

Trương Ái Linh miêu tả ngôi nhà đó như thế này: "Tôi được sinh ra trong ngôi nhà đó. Trong ngôi nhà có quá nhiều hồi ký của gia đình chúng tôi, giống như những bức ảnh được in chồng lên nhau, bầu không khí tổng thể có chút mơ hồ. Nơi có ánh mặt trời khiến người ta buồn ngủ, nơi u tối có sự thanh lương của ngôi mộ cổ. Bên trong trái tim xanh đen của ngôi nhà là sự tỉnh táo, có một thế giới kỳ lạ của riêng nó. Mà ở rìa ranh giới âm dương, nhìn thấy ánh nắng, nghe thấy tiếng chuông xe điện và tiếng tiệm vải đại hạ giá thổi kèn gõ trống suốt từ đầu đến cuối 'Tô Tam đừng khóc', trong ánh nắng đó chỉ có sự ngủ mê." (Trương Ái Linh: "Tư ngữ")

Trương Tử Tĩnh trong "Đệ tỷ đích Trương Ái Linh" có miêu tả chi tiết hơn về ngôi nhà đó —

"Đó là một ngôi nhà được xây dựng vào cuối đời Thanh đầu đời Dân Quốc, phỏng theo kiến trúc kiểu Tây, phòng ốc nhiều và sâu, sân sau còn có một vòng phòng ở cho người hầu ở; toàn bộ khoảng hơn hai mươi phòng. Bên dưới khu nhà ở là một tầng hầm có diện tích tương đương, các lỗ thông gió đều có hình tròn, lần lượt đối diện với các phòng của người hầu ở sân sau. Bình thường tầng hầm này chỉ để một số tạp chí, được coi như một kho chứa đồ."

Vì chuyển nhà, sắp xếp đồ đạc, đương nhiên lại phải tốn một khoản tiền lớn. Lúc đó Trương Đình Trọng vẫn đang làm việc ở ngân hàng, sắp đón sinh nhật tuổi 40, Tôn Dụng Phàn ở những chỗ khác thì tết kiệm, lúc này lại cực kỳ hào phóng, hết lòng chủ trương làm lớn đình đám, nhất định phải hoành tráng có thể diện, nói là để Trương Đình Trọng có thể diện, thực ra là để khoe khoang với người thân bạn bè, để tất cả mọi người nhìn thấy — bà ta vén vén quản gia có tài đến mức nào.

Đại quyền quản gia ngày một lọt vào tay mẹ kế, mà Trương Ái Linh cũng ngày một lười về nhà hơn, thỉnh thoảng trở về, nghe nói em trai và vú nuôi Hà Can của mình bị bắt nạt, vô cùng bất bình, thế nhưng bất lực, cũng đành trốn đi thật xa, khuất mắt cho xong chuyện; đáng thương cho em trai Tử Tĩnh lại không thể rời đi, chỉ có thể mãi mãi sinh sống trong ngôi nhà đó, lớn lên, sống qua ngày đoạn tháng — điều mà cô cảm thấy lực bất tòng tâm nhất chính là em trai.

Trương Tử Tĩnh dưới sự áp bức quản chế của mẹ kế, càng thêm nhút nhát tái nhợt, lại càng yếu ớt nhiều bệnh. Lại quanh năm đọc sách tư thục, kiến thức tiếp thu có hạn, khoảng cách với chị gái ngày càng lớn.

— Đây là một nước cờ đi sai của Hoàng Dật Phàm, ban đầu tưởng rằng trong nhà họ Trương trọng nam khinh nữ, Tử Tĩnh với tư cách là đinh nam duy nhất, trong việc đọc sách cầu học thế nào cũng sẽ không có vấn đề gì. Thế nhưng không ngờ rằng, Trương Đình Trọng căm thù giáo dục tân thức, lại không quản lý việc nhà, đối với hai đứa con trai suốt năm xem như không thấy, chúng cao thêm bao nhiêu, có cần thêm quần áo mới hay không, cho đến việc chương trình học giảng đến đâu rồi, học vấn thế nào, hoàn toàn không hề ngó ngàng tới. Hơi nhắc đến chuyện đi học, ông ta liền nói: "Đến tiểu học hẻm cũng lắm khoản thu thuế dăm ba, mua giấy thủ công cũng đắt thế cơ à." Tóm lại vẫn là vì tiền.

Tử Tĩnh theo tiên sinh đọc sách nhiều năm, ngay cả "Thư kinh" trong Tứ thư Ngũ kinh cũng học thuộc xong, thế nhưng vẫn chậm chạp không được lên lớp. Trước đây cùng chị gái nghe tiên sinh tư thục giảng bài, chị gái thích hỏi đông hỏi tây, còn có thể tạo ra một chút bầu không khí náo nhiệt; bây giờ chị gái đi học rồi, chỉ còn lại một mình cậu ta, tính cách vốn dĩ trầm mặc, bây giờ lại càng ngẩn ngơ không muốn nói chuyện, bầu không khí liền trở nên tẻ ngắt, cậu ta cũng càng ghét đi học hơn, thường xuyên gục đầu ngủ gật, hoặc giả vờ ốm trốn học.

Có một năm Ái Linh nghỉ học về nhà, nhìn thấy em trai thì không khỏi giấu mình kinh ngạc — lâu ngày không gặp, cậu ta trở nên cao và gầy, mặc một chiếc áo blouse vải xanh không mấy sạch sẽ, thuê rất nhiều truyện tranh về đọc. Mà lúc đó Trương Ái Linh đã đọc "Nam bắc cực" của Mục Thâm và "Diệt vong" của Ba Kim, cho rằng gu thẩm mỹ của em trai rất cần được chấn chỉnh lại, thế nên đã khổ tâm khuyên can đem kinh nghiệm của mình nói cho cậu nghe.

Thế nhưng Tử Tĩnh vẫn thờ ơ quen thuộc như hồi nhỏ, hơn nữa chỉ loáng một cái đã biến mất. Mọi người lại thi nhau kể cho Ái Linh nghe những chiến tích tệ hại của tiểu thiếu gia, đại khái như trốn học, nghịch tử, không có chí khí. Ái Linh nghe xong, trong lòng từng trận lạnh lẽo, trước mắt luôn hiện lên khuôn mặt ngoan ngoãn ngọt ngào hồi nhỏ của em trai, giống như bức tranh thiên thần — cô vẫn có thể nhớ rõ ràng, hồi nhỏ các bậc trưởng bối nhìn thấy cậu bé giống như cục bột phấn đó, rất thích đem hàng lông mi dài đôi mắt to của cậu ra đùa giội, trêu cậu rằng: "Cho mượn lông mi của em một chút được không? Ngày mai trả lại cho em." Cậu ta luôn từ chối một cách chắc như đinh đóng cột. Cậu ta rất biết mình tướng mạo xinh đẹp, được lòng người, lại vì bệnh tật yếu ớt, liền nuôi dưỡng một loại tính cách tự thương thân. Hễ có người nhắc đến ai đó xinh đẹp, cậu ta liền hỏi: "Có đẹp bằng tôi không?" Trêu cho mọi người cười lớn. Trong mắt cậu ta, cậu ta chính là người xinh đẹp đáng yêu nhất được mọi người ca tụng.

— Thế nhưng bây giờ, thiên thần được mọi người yêu thương cưng chiều lại biến thành đứa trẻ hư bị mọi người phỉ báng. Cậu ta đã làm sai chuyện gì?

Sau đó trên bàn cơm, vì một chút chuyện nhỏ, Trương Đình Trọng không nói hai lời, trở tay liền giáng cho con trai một cái tát, đánh vừa vang vừa dứt khoát, vô cùng thuần thục. Tử Tĩnh cứng đờ người, sắc mặt vốn dĩ tái nhợt lại càng tái nhợt hơn, tiếp theo ánh lên một tia ửng đỏ, thế nhưng cậu ta không nói gì cả, chỉ cúi đầu tiếp tục húp cơm. Trương Ái Linh ngồi ở bên cạnh đột nhiên chấn động, chỉ cảm thấy cái tát đó đánh lên mặt mình vậy, trong lòng đau nhói như kim châm, dùng bát cơm che mặt, không nhịn được rơi nước mắt. Tôn Dụng Phàn cười nhạo không cho là đúng: "Có phải nói mày đâu, khóc cái gì?"

Ái Linh không nhịn được nữa, vứt bát lao vào phòng tắm bên cạnh, đối diện với chiếc gương khóc rấm rứt hồi lâu. Cô khóc sự lạnh lùng bạc bẽo của cha, khóc sự khắc nghiệt của mẹ kế, khóc sự yếu ớt và tê dại của em trai, cũng khóc sự bất lực của chính mình.

Trong gương phản chiếu khuôn mặt của cô, vặn vẹo biến dạng lại ướ đẫm nước, giống như một bức tranh của Picasso. Cô nhớ lại hồi nhỏ cùng em trai chơi đùa, luôn là cô ra đề tài bắt cậu tham gia, thế nhưng cậu ta thường không nghe lời, hai chị em liền tranh cãi với nhau. Bởi vì cậu ta là người không thể ra lệnh, cũng không chịu sự sai khiến. Thế nhưng cậu ta thực sự xinh đẹp đáng yêu, đôi khi cô liền cũng để cậu ta biên một câu chuyện để nghe, cậu ta liền khoa tay múa chân giảng giải: Có một người bị hổ rượt đuổi, đuổi, đuổi, chạy như gió bão, đằng sau đuổi theo ô ô... Chưa đợi cậu nói xong, Ái Linh đã cười ngả nghiêng, hôn lên má cậu một cái, coi cậu như đồ chơi nhỏ.

Bây giờ, món đồ chơi nhỏ xinh đẹp đáng yêu năm nào lại trở nên lạnh lùng, vô liêm sỉ biết bao. "Tôi đứng trước gương, nhìn khuôn mặt co giật của chính mình, nhìn nước mắt tuôn xối xả, giống như cảnh quay cận cảnh trong phim. Tôi nghiến răng nói: 'Tôi muốn trả thù. Sẽ có một ngày tôi muốn trả thù.'"

"Cửa sổ kính phòng tắm hướng ra ban phòng, 'bộp' một tiếng, một quả bóng da đập vào kính, rồi lại bật ngược trở lại. Em trai tôi đang đá bóng ở ban công. Cậu ấy đã quên chuyện đó rồi. Loại chuyện này, cậu ấy đã quen rồi. Tôi không khóc nữa, chỉ cảm thấy một trận bi ai lạnh lẽo." (Trương Ái Linh: "Đồng ngôn vô kỵ") 5

Nhiều năm sau, Trương Ái Linh viết một bài "Đồng ngôn vô kỵ", tiểu đề ở giữa chính là "Đệ đệ" (Em trai), lúc đó cô đã 24 tuổi, là nhà văn nổi tiếng nhất Thượng Hải; em trai Trương Tử Tĩnh 23 tuổi, vì sức khỏe kém nên đã bỏ học khoa kinh tế Đại học Thánh John, chưa chính thức đi làm, đang là lúc mơ hồ tê dại. Nhìn thấy chị gái ca ngợi và chế giễu mình trong bài văn, cậu không hề vui vẻ, cũng không tức giận, càng không cảm thấy có "sự bi ai lạnh lẽo" gì, đúng như những gì Trương Ái Linh đã nói trong bài văn — "Loại chuyện này, cậu ấy đã quen rồi".

Thế nhưng cách nhau nửa thế kỷ, ngày 9 tháng 9 năm 1995 đúng dịp Tết Trung thu, cụ ông 74 tuổi Trương Tử Tĩnh nhận được tin tức chị gái Trương Ái Linh qua đời tại căn hộ ở Mỹ mấy ngày sau mới được phát hiện, đau buồn vô cùng. Cậu thực sự không ngờ rằng những điều báo chí từng miêu tả về một số người cao tuổi sống độc thân nước ngoài chết tại nhà không ai hay biết, sau đó mới được người ta phát hiện ra sự việc, lại xuất hiện tương tự trên người cô ấy. Mặc dù chị ấy đã chìm vào giấc ngủ ngàn thu bình yên, nhưng vẫn khiến trong lòng tôi sinh ra cảm giác bi thương thê lương không nói nên lời.

“Từ năm 1952 khi chị ấy xuất ngoại, hai chị em chúng tôi mỗi người một ngả, cách biệt hơn bốn mươi năm chưa từng gặp mặt, mà nay lại thành vĩnh biệt, cách trở biển rộng mây ngàn, tôi không thể đến Los Angeles để nói lời từ biệt cuối cùng, đành phải viết bài văn ngắn chẳng ra sao này, coi như bài văn tế tưởng niệm chị ấy, bày tỏ nỗi lòng thương nhớ của tôi.” (Trương Tử Tĩnh bài viết năm 1995 “Hoài niệm tỷ tỷ Trương Ái Linh của tôi”)

“Từ rất nhiều năm nay, tôi cũng giống như chị gái, một mình cô đơn sống qua ngày... Nhưng trong lòng tôi không cô đơn, bởi vì biết chị ấy vẫn ở đầu bên kia trái đất, cùng tồn tại trên thế giới với tôi. Đặc biệt là đọc những bài văn của chị ấy, tôi lại càng cảm thấy thân thiết.

“Chị đối xử với tôi cũng như người thường, luôn ít hỏi han thăm dò. Tôi hiểu tính cách của chị và những khó khăn trong đời sống tuổi xế chiều, đối với chị tôi chỉ có nhớ nhung chứ không oán trách. Mặc cho thế sự xoay vần ra sao, tôi và chị cùng chung huyết thống, là chị em ruột thịt, cái gốc rễ này là điều vĩnh viễn không thể thay đổi.” (Trương Tử Tĩnh: “Chị tôi Trương Ái Linh”)

Trong tất cả các cuốn “Trương truyện”, từ trước đến nay tôi vẫn luôn cho rằng đây là cuốn hay nhất. Bởi vì những người khác đều chỉ đang “đào giếng”, duy chỉ có một mình ông là chỉ cần “soi gương” – mài tấm gương ký ức cho sáng thêm một chút, để phản chiếu lại quá khứ đã sớm bị lãng quên là được rồi. Vào năm 2001, lần đầu tiên tôi đọc “Chị tôi Trương Ái Linh”, lật chưa được mấy trang đã tuôn rơi nước mắt, lại còn viết mấy dòng chữ ở phần giấy trắng bên lề sách: “Cuộc đời của bà tuy tang thương nhưng từng rực rỡ và muôn màu – sinh ra trong thời loạn, thời niên thiếu chịu đựng đủ mọi sự dằn vặt, bỗng nhiên Thượng Đế bày biện trước mặt bà tất cả những gì tốt đẹp nhất mà một người phụ nữ có thể mong cầu: tài năng, tiếng tăm, sự giàu có, thậm chí cả tình yêu, giống như chảo dầu sôi lửa bỏng, gấm vóc thêu hoa, thế nhưng sau đó lại từng thứ một rút sạch đi, đổi lấy sự chua xót cay đắng gấp bội, thăng trầm trôi nổi, khi bà nở rộ đẹp nhất rực rỡ nhất, cũng là lúc con đường của bà đi đến tận cùng, thế nên đành phải chọn cái chết để tránh né – bi kịch của cuộc đời không gì hơn thế.” Cũng vào ngày hôm đó, tôi nảy sinh ý định muốn viết một cuốn sách về Trương Ái Linh, thế nhưng mới chỉ bắt đầu được một đoạn thì lại đổi hướng, trở thành một cuốn tiểu thuyết dài lấy cảm hứng từ "cận thủy triều hoa", gợn sóng lăn tăn, đã không còn dính dáng nhiều đến hoa nữa. Cuốn tiểu thuyết đó tên là “Thời gian hoa nở”, thời đại và nhân vật đều bám sát Trương Ái Linh, nhưng câu chuyện thì chỉ còn giữ lại đại cương, đem “sự việc chân thật giấu đi”, mượn lời “lời lẽ giả dối ở ngôi làng”, kể lại một câu chuyện tình yêu ở Thượng Hải cũ. Người tinh mắt nhìn vào là có thể biết ngay lấy Trương Ái Linh làm nguyên mẫu, thế nên liền hỏi tôi nhiều lần: Tại sao không trực tiếp viết truyện ký về Trương Ái Linh đi? Tại sao lại không chứ? Bởi vì sợ. Bà từng nói: Vì thấu hiểu nên mới từ bi; còn tôi thì thấm thía rằng: Vì quen thuộc nên mới kính sợ. Tôi sợ nhất là bản thân mình hiểu lầm bà. Về sau, lại từng viết một cuốn “Tìm kiếm Trương Ái Linh” (tên khác là “Linh hồn xuyên qua đường hầm thời gian”), bày tỏ hết nỗi niềm khao khát của một người mê mẩn Trương Ái Linh được xuyên qua đường hầm thời gian để có một buổi tối trò chuyện tâm sự cùng bà. Sách viết xong, cảm thấy đã giãi bày hết tâm can, vô cùng thỏa mãn, tưởng rằng từ nay về sau chắc là sẽ không bao giờ dùng đề tài này để viết lách nữa. Thậm chí rất nhiều sách vở liên quan bao gồm cả cuốn “Chị tôi Trương Ái Linh” đó cũng đã đem tặng cho bạn bè. Bởi vì tự cảm thấy sinh bình và tác phẩm của bà từ lâu đã thuộc nằm lòng, gần như có thể đọc làu làu. Nào ngờ, bỗng nhiên có một hôm có biên tập viên đến hẹn bài, muốn tôi viết truyện ký cho Trương Ái Linh. Phản ứng đầu tiên tất nhiên là từ chối, nơm nớp lo sợ từ chối, sợ đến mức hận không thể trốn đi, phao tin giả là bị bệnh để trốn tránh. Thế nhưng rốt cuộc vẫn không địch lại lời thuyết phục của biên tập viên, liều mạng nghĩ rằng: Đã yêu bà cả đời, vậy thì viết đi, tôi viết vẫn tốt hơn là người khác viết. Từ nhỏ đến lớn, vẫn luôn cảm thấy Trương Ái Linh là một tấm gương của tôi, trong văn chương là thầy giáo, còn trên đường đời, bà ít nhiều có sự ngập ngừng và vấp váp, tôi cũng từng trải qua biến cố gia đình tương tự, bỏ nhà ra đi, những phiền muộn đại loại như vậy, va vấp đến mình mẩy thương tích, ít nhiều có thể tưởng tượng được tính cách và nỗi đau của bà. Thế nhưng là một người hiện đại, bị cuộc sống mài giũa đã lâu, sự góc cạnh tự khắc sẽ học cách thu liễm lại chút ít, người ngốc đến đâu cũng có sự khôn khéo và từng trải của riêng mình. Tôi không biết điểm này là tôi hơn bà hay hổ thẹn với bà. Nhưng điều này dạy tôi rằng khi nhặt nhặt nhạnh nhạnh những dấu chân cuộc đời của bà, tôi sẽ càng thêm cẩn trọng, cung kính, y như đang đắp mộ gió cho một người tri kỷ, người thân của mình. Viên Mei trong “Tùy viên thi thoại” có câu thế này: Phàm là nhặt nhạnh những bài thơ đoạn cú bỏ đi của người khác, mà thay họ lưu giữ lại, phàm là chôn cất những bộ xương trắng phơi bày, cho bú đứa trẻ bị vứt bỏ bên đường, công đức còn lớn hơn. Việc tôi làm ngày hôm nay, cũng chính là cảm giác như vậy. Không dám lơ đễnh. 6

Kỷ yếu nữ sinh năm 1937 của Trường Nữ sinh St. Mary mang tên “Phượng Tảo” (tổng kỳ thứ mười bảy), đã cung cấp cho chúng ta một hình ảnh Trương Ái Linh vô cùng thông minh lanh lợi, không giống lắm với ký ức của đại đa số mọi người bao gồm cả người thầy Uông Hoành Thanh của bà. Bà Cố Thục Kỳ – người bạn học cùng Trương Ái Linh từ năm nhất sơ trung cho đến năm ba cao trung – đã bảo quản cuốn kỷ yếu trân quý đó, khổ 16 giấy Đạo Lâm in đẹp, đóng gáy tinh xảo, bố cục sinh động, nội dung chia làm hai phần Trung – Anh, bao gồm tổng quan trường học, giới thiệu cán bộ giáo viên, hoạt động hội nhóm, bài tập của học sinh và lời nhắn của học sinh tốt nghiệp, có thể nhìn thấy rõ ràng vẻ tao nhã lạnh lùng của một ngôi trường quý tộc kiểu cũ.

Kỷ yếu thường do học sinh lớp cuối cấp biên tập. Trương Ái Linh không chỉ đóng góp ba bài viết cho số kỷ yếu này, mà còn đảm nhận chức vụ trợ lý ban mỹ thuật, ôm trọn phần lớn các bức tranh minh họa, có thể thấy khi đó cô thiếu nữ ấy vẫn có lòng nhiệt tình khá lớn đối với các hoạt động tập thể.

Bên trên in ảnh của ba mươi lăm học sinh tốt nghiệp, tất nhiên cũng có ảnh của Trương Ái Linh, tóc ngắn, đầu hơi cúi thấp, giống như đang trầm tư. Lại có một mục trắc nghiệm tính cách mang tựa đề “Một bát canh đậu trộn thập cẩm”, “Đậu trộn” là biệt gọi thân mật dành cho các học sinh tốt nghiệp, nội dung trắc nghiệm là sáu câu hỏi điền vào chỗ trống về “tính cách đậu trộn”, đáp án của Trương Ái Linh vô cùng thú vị: Món ăn thích nhất là “Cơm rang xá xíu”, người thích nhất là vua Edward VIII – người không yêu giang sơn chỉ yêu mỹ nhân, sợ nhất là “cái chết”, ghét nhất là “một người phụ nữ có tài năng bỗng nhiên kết hôn”, câu hay cửa miệng là “Tôi lại quên mất rồi!”, tuyệt kỹ sở trường là “Vẽ tranh”.

– Những dòng chữ được viết ngẫu hứng ấy đã cho chúng ta thấy một Trương Ái Linh bằng xương bằng thịt, nhạy cảm thông minh đến thế, lại vừa yêu ghét rạch ròi, tính cách cương quyết.

Ở một chuyên mục khác mang tên “Nói lắm nói nhiều”, chúng ta lại nhìn thấy một dòng nhắn gửi khác của bà:

“Cái gì cũng có thể ‘quên’ được, chỉ riêng tôi là đừng ‘quên’ nhé.”

– Không biết là đang nói đùa về tính hay quên của chính mình, hay là sự hóm hỉnh khi buồn bã chia ly. Dòng chữ viết bằng bút máy trân quý ấy nay đã trở thành một trong số ít bút tích thật sự của Trương Ái Linh, nét chữ tròn tròn, nét bút rõ ràng, hoàn toàn không dính liền nhau, nét ngây thơ vẫn còn đọng lại, khiến người ta nhớ đến bức ảnh chụp khi bà bốn tuổi, bụ bẫm đáng yêu.

Cố Thục Kỳ từng xin từng người bạn học viết lời nhắn cho mình trong kỷ yếu, Trương Ái Linh đã viết thế này: “Nhắn hộ tôi với Ngu Sơn, chỉ có nó, tĩnh mịch, tráng lệ như nó, mới xứng làm bạn lữ của cậu; cũng chỉ có cậu, ngây thơ phóng khoáng như cậu, mới xứng làm người đồng hương của nó. Ái Linh.”

– Thời thiếu nữ của Cố Thục Kỳ được trải qua ở Thường Thục, lúc theo học ở trường nữ sinh, cả lớp từng đi Thường Thục chơi ba ngày, Cố Thục Kỳ liền tự nhận mình là hướng dẫn viên. Mà Ngu Sơn là một thắng cảnh nằm trong địa phận Thường Thục, Trương Ái Linh cho rằng nó “tĩnh mịch, tráng lệ”, để lại ấn tượng rất sâu sắc, cho nên mới có đoạn lời này. Điều này cũng khiến chúng ta nhìn thấy một Trương Ái Linh chu đáo dịu dàng, chân thành trọng tình cảm.

Lời nhắn của bà là dùng cả tâm can, không qua loa, không giả dối, không sáo rỗng – mà lật xem những lời nhắn của các bạn học khác, thì đại đa số đều là những câu sáo ngữ kiểu như “Chúc cậu tương lai tươi sáng! Tiền bối nào đó lưu niệm”, “Lúc làm việc thì làm việc, lúc học tập thì học tập”, “Học tập giống như chèo thuyền ngược nước, không tiến ắt lùi”, hoặc là chép một bài thơ tiếng Anh, bài được áp dụng phổ biến nhất là “Trong khu vườn hồi ức của cậu, hãy trồng cho tôi một đóa hoa lưu ly không quên”…p>

Không chỉ đối với Cố Thục Kỳ, bà còn để lại những lời chúc phúc tốt đẹp của mình cho tất cả các bạn học – hơn ba mươi bức tranh chân dung học sinh tốt nghiệp trong số kỷ yếu đó đều do một tay bà vẽ, những bức ảnh chụp đầu nhỏ của các bạn học kết hợp lại với tranh hoạt hình, ý tưởng vô cùng thú vị, phong cách vẽ cũng rất lanh lợi. Bà tự họa mình thành một nhà tiên tri đang nhìn vào quả cầu lê-pha-tơ (pha lê), vẽ ấn tượng về từng người bạn học và tương lai mà bà chúc nguyện lên trên đó, để người thì làm nhiếp ảnh gia, người thì làm nhà khoa học, người thì cầm roi ngựa làm hiệp sĩ, người thì cầm khiên giáp làm võ sĩ, người thì làm nữ giám đốc cửa hàng thời trang, còn có người lái máy bay bay lên mặt trăng – sớm hơn tàu “Apollo” của Mỹ hơn ba mươi năm.

Những bức phác thảo hoạt hình ấy đã cho thấy thiên phú hội họa cực cao của bà – thảo nào bà lại điền “Vẽ tranh” vào mục “Tuyệt kỹ sở trường”, quả thực danh bất hư truyền.

Sở thích vẽ tranh của Trương Ái Linh thực ra có thể truy nguyên từ rất lâu về trước.

Từ khi còn rất nhỏ, bà đã từng nghĩ sẽ làm một họa sĩ, nhưng lại do dự hay là có thể làm một nhạc sĩ. Thế nhưng đa số họa sĩ đều phải đợi sau khi chết mới thành danh, tranh của Van Gogh giá trị liên thành, nhưng lúc sinh thời của ông chỉ được người ta dùng để dán chuồng gà. Năm chín tuổi, bà xem một bộ phim miêu tả họa sĩ nghèo khổ, khóc lớn một trận, thế là dập tắt ý niệm làm họa sĩ, quyết định phải làm một nghệ sĩ dương cầm, biểu diễn trong phòng hòa nhạc hoa lệ.

Thế nhưng bà vẫn không từ bỏ tình yêu đối với hội họa. Trong kỷ yếu có thu ba bài viết Trung – Anh của bà, bài đầu tiên chính là “Bàn về tương lai của tranh hoạt hình” –

“Danh từ tranh hoạt hình, ở Trung Quốc có lịch sử chưa đầy mười năm. Thế nhưng, đại khái không có ai thích xem phim mà không biết ‘Mickey Mouse’ của Walt Disney chứ? – Ý nghĩa ban đầu của hoạt hình bao gồm tất cả các loại tranh châm biếm đơn bức, tranh biếm họa thời sự, tranh biếm họa nhân sinh, tranh truyện dài kỳ, v.v., thế nhưng hoạt hình mà tôi muốn bàn đến ở đây là chỉ riêng loại phim chuyển động được chiếu trên màn ảnh rộng mà thôi.”

“Tranh hoạt hình trong tương lai tuyệt đối không chỉ là một thứ giải trí vô ý thức cốt để làm vui lòng trẻ nhỏ. Tranh hoạt hình trong tương lai có thể phản ánh nhân sinh chân thực, phát huy tư tưởng thiên tài, giới thiệu tin tức thám hiểm vĩ đại, truyền thụ tri thức đầy thú vị.”

“Giá trị của hoạt hình tuyệt đối không dưới điện ảnh. Nếu điện ảnh là cô em gái nhỏ của văn học, vậy thì hoạt hình chính là một cô em gái đáng yêu ngọc ngà tuyết điểm nữa mà nữ thần thế kỷ 20 ban ơn cho văn nghệ. Chúng ta nên dùng toàn lực để vun trồng, tô điểm thêm một trang thật rực rỡ tươi sáng cho lịch sử phát triển nghệ thuật của nhân loại.”