Cuối năm 2005, tôi đến Hồng Kông, trạm dừng chân đầu tiên chính là Vịnh Tịch Thủy. Nước phẳng lặng gió hiu hắt, ánh nắng chói chang đến mức khiến người ta không dám ngẩng đầu lên, khách du lịch xếp thành hàng dài chơi trò sờ Thần Tài — nói là trò chơi thì có lẽ hơi bất kính, bởi vì vẻ mặt của họ vô cùng thành kính, rõ ràng là kiên quyết tin tưởng hoặc tình nguyện tin rằng chỉ cần sờ vào đầu hoặc tay Thần Tài là có thể tài vận hanh thông, sờ vào thỏi vàng bên cạnh Thần Tài rồi nắm chặt tay nhét vào túi là có thể đời đời bình an.

Tương truyền đây là vùng đất phong thủy bảo địa của Hồng Kông, người giàu có rất thích xây nhà ở lưng chừng núi, sau lưng có núi dựa, trước mặt có Vịnh Tịch Thủy, nước chính là tài lộc, chiêu tài tiến bảo đều trông cậy vào nó cả.

Tôi không đủ kiên nhẫn để xếp hàng, chỉ một mình tản bộ trên con đường lát gạch bên bờ biển, có cơn gió thổi qua, những đóa hoa tử kinh trên cây bay lả tả, tôi nhặt một cành cầm trong tay, chậm rãi bước đi, chậm rãi bước đi, thầm nghĩ đây là nơi Trương Ái Linh từng đi qua hơn nửa thế kỷ trước, cũng chính là nơi Bạch Lưu Tô và Phạm Liễu Nguyên từng đi qua, đằng xa là những dãy nhà san sát, Phạm Liễu Nguyên từng đoán qua điện thoại rằng ánh trăng ngoài cửa sổ của Bạch Lưu Tô trắng và sáng tỏ hơn ngoài cửa sổ của chính anh ta, những lời tán tỉnh ấy chắc đều đã tan vào trong gió, thì thầm to nhỏ giữa làn sóng nước dập dờn.

Ấn tượng ban đầu về Hồng Kông, là cuốn "Khuynh thành chi luyến" trong thời loạn thế, tiếng pháo ở Vịnh Tịch Thủy chắc đã ngớt từ nhiều năm trước, không biết bức tường đổ nát từ thuở hồng hoang ấy còn ở đó hay không?

Trương Ái Linh từng nhắc đến một loại "cây bóng râm" trong tiểu thuyết, một cảnh tượng rực rỡ hoa nở như lửa. Thế nhưng khi tôi hỏi người qua đường cây bóng râm là gì, người nọ trố mắt nhìn tôi, nói rằng sống ở Hồng Kông hơn ba mươi năm mà chưa từng nghe qua thế nào là cây bóng râm, ngược lại còn coi tôi là kẻ bịa đặt. Tôi lúc ấy cũng bắt đầu hoài nghi, có chăng điều này từ nay sẽ trở thành một ẩn số lắng đọng trong đáy lòng tôi, nhưng cũng chẳng bận tâm có thể giải đáp được hay không, giống như Vịnh Tịch Thủy trước mắt tôi thực ra kém xa vẻ đẹp trong ký ức.

Thế nhưng khi viết cuốn sách này, linh hồn tôi đã rời khỏi thể xác, một lần nữa đến Hồng Kông, đến Vịnh Tịch Thủy năm 1939, tôi cuối cùng cũng nhìn thấy Lưu Tô và Liễu Nguyên trong truyền thuyết. Họ nắm tay nhau bước đi dưới bức tường cổ, thề non hẹn biển rằng: Chết sống sinh ly, cùng người chung vui, nắm tay người cùng nhau già đi. Tôi không khỏi nước mắt đầm đìa.

Tôi lại bay ngược theo ngọn gió thời gian, nhìn thấy Bạch Lưu Tô lùi bước trở lên tàu, còn Phạm Liễu Nguyên chờ cô trên bờ; tôi cũng nhìn thấy Lý Khai Đệ chờ Trương Ái Linh ở bến tàu — đây là một kỹ sư 38 tuổi, từng du học Đại học Manchester, khi ở Anh đã quen thân với Hoàng Dật Phàm và Trương Mậu Uyên, tình cảm vẫn luôn rất tốt, thế nên họ đã gửi gắm anh làm người giám hộ cho Ái Linh. Sau này anh trở thành dượng của Trương Ái Linh, nhưng đó là chuyện của rất lâu rất lâu về sau, lúc họ gặp nhau, vốn chẳng hề có chút manh mối nào. Họ chào hỏi nhau một cách xa cách và khách sáo, hoàn toàn không biết rằng 40 năm sau đối phương sẽ trở thành họ hàng — thế nên tôi liền ngầm hiểu mà mỉm cười.

Được rồi, hãy để tôi nhẹ nhàng kể cho bạn nghe đoạn câu chuyện theo đuổi Trương Ái Linh ở Hồng Kông này, xin bạn hãy cắm một cành mai mới hái vào chiếc bình cổ thon cao, hoặc hoa hồng, hoặc hoa tử la lan, hoặc bất kỳ loài hoa tươi theo mùa nào đó, sau đó chọn một chiếc đèn xông tinh hoa lan nền trắng nhỏ nhắn, bỏ vào một chút ít vụn Trầm hương, một chút ít thôi là đủ, bởi vì khoảng thời gian cô ở Hồng Kông không dài — mùa hè năm ấy, Trương Ái Linh một mình vượt biển, trở thành tân sinh viên năm nhất của Đại học Hồng Kông. Đây không phải lần đầu cô đi tàu thủy, nhưng lại là lần đầu tiên rời xa cha mẹ để đi xa một mình, dù là nhà của cha, hay nhà của mẹ, lúc này nghĩ lại, đều trở nên ngọt ngào và ấm áp.

Cảm giác ấy vô cùng mới mẻ, tựa như vừa mới chào đời, hoặc là được tái sinh mang theo ký ức của tiền kiếp. Là ở ngoài tầm nhìn vốn có, lại mở ra một đôi mắt mới, nhìn thấy thế giới khác biệt; lại mọc ra một đôi chân mới, bước ra những bước đi khác biệt — đến nỗi việc đứng thẳng đi lại cũng giống như phải học lại từ đầu vậy.

Ánh mặt trời chiếu rọi rực rỡ trên đầu, cũng chiếu xuống mặt nước, ánh sáng dưới nước lại phản chiếu vào đôi mắt, thế là đôi mắt như muốn lòa đi, chỉ nhìn thấy những tấm biển quảng cáo khổng lồ màu đỏ, đỏ cam, hồng phấn vây quanh ở bến tàu, còn có làn nước biển xanh rờn đậm đặc đến đần độn, từng đường từng nét màu sắc xung khắc nhảy nhót ngược xuôi, đang giao chiến kịch liệt đến mức vô cùng náo nhiệt dưới đáy nước. Một thành phố kích thích và phóng đại đến thế này, cho dù có ngã một cú, chắc cũng đau hơn những nơi khác phải không?

Cô mãi mới tìm thấy tiên sinh Lý Khai Đệ mang dáng vẻ xám xịt giữa những màu sắc va chạm ấy, nhìn thấy tấm biển mà ông giơ lên, trên biển viết tên của chính cô. Cô mang theo một tâm thế hoàn toàn mới bước lên mảnh đất xa lạ này, bước về phía Lý Khai Đệ. Sự mới mẻ lấn át nỗi sợ hãi, vẫn có sự lúng túng, nhưng lúng túng là thứ vốn có trong bản chất cô; lại vẫn trầm tĩnh, thế nhưng bên dưới mặt nước trầm tĩnh ấy là dòng ngầm đang cuồn cuộn chảy. Hồng Kông những năm 30 của thế kỷ 20

Lý Khai Đệ trước đó đã trò chuyện với Hoàng Dật Phàm, bà đã gửi một khoản tiền ở chỗ ông, đồng thời miêu tả với ông rằng con gái mình là một người thế nào, mang tâm trạng lo âu mà giải thích về sự "chậm chạp" và kém cỏi trong giao tiếp xã hội của cô. Mà Trương Ái Linh do ông nhìn thấy quả thực chỉ là một thiếu nữ non nớt — gầy, cao, đeo kính đồi mồi, thần thái nghiêm nghị, ít nói.

Thế nên ông cũng không nói nhiều, chỉ vươn tay nhận lấy hành lý của cô, tự mình dẫn đường phía trước, gọi xe, đưa thẳng cô đến Đại học Hồng Kông.

Trường đại học nằm trong một tu viện kiểu Pháp ở lưng chừng núi — sau này lưng chừng núi đã trở thành bối cảnh quan trọng trong tiểu thuyết của Trương Ái Linh, cô của Cát Vi Long ở trong biệt thự lưng chừng núi, xe của Kiều Kỳ từ dưới núi chạy thẳng lên, Vi Long đợi ở bên đường, đợi anh ta quay đầu; Tố Tế cãi trở với Roger, từ lưng chừng núi chạy một mạch xuống; nhà của giáo sư Ngôn Tử Dạ, ở lưng chừng núi; căn nhà Phạm Liễu Nguyên thuê cho Bạch Lưu Tô, cũng ở lưng chừng núi.

Hai bên đường núi nở rộ những loài hoa dại rực rỡ như lửa, đó chính là "cây bóng râm" mà tôi tìm kiếm khắp nơi không thấy, nghe nói có màu sắc tựa như ngọn lửa đang cháy. Khắp núi trồng những rặng thông sam thấp lè tè, gió mang theo chút mùi tanh mặn của biển. Có một lần Ái Linh ôm một chồng sách từ trên núi đi xuống, đột nhiên nhìn thấy một con rắn chui ra từ hang núi nửa dựng đứng thẳng người, dài chừng hai thước, mắt tròn lưỡi nhỏ, xì xì trừng mắt nhìn cô; cô cũng trừng mắt nhìn lại nó, trừng nhau suốt khoảng thời gian dài bằng cả thế kỷ, rồi cô mới đột nhiên hét lên một tiếng "oaaaa" rồi cắm cổ chạy mất — ước chừng con rắn đó cũng bị dọa cho giật mình.

Ở trường học, nơi cô thích nhất là thư viện, nơi đó là căn phòng ướp lạnh tình cảm, là chiến địa tu la của văn hóa, những dãy bàn dài bằng gỗ mun và những giá sách chìm khuất trong bóng râm, thoang thoảng một chút hương thơm lạnh lùng đậm chất sách vở — chính là năm tháng đằng đẵng, đã hun đúc lên cho chúng cái hương lạnh tao nhã của sách vở; những tấu chương của các vị đại thần, thẻ ngà voi, những bản vẽ màu phong cách lễ phục triều Thanh đựng trong túi gấm; bầu không khí âm u tịch mịch ấy, đều là những thứ cô quen thuộc và yêu thích, ngồi trong thư viện, tựa như đang ngồi trong điện đường của lịch sử, có một thứ cảm giác an định và chắc chắn như đứng trên đỉnh thiên hạ.

Thỉnh thoảng ngẩng đầu lên từ trang sách, nhìn khu vườn nghiêng dốc phía ngoài nhà ăn, những đóa đỗ quyên rực rỡ trong vườn, con đường lát xi măng vây quanh hàng rào sắt, làn sương mù hoặc cơn mưa mịt mù như sương bên ngoài hàng rào sắt, xa hơn nữa, là một vệt núi xanh bên kia bờ biển. Lúc bấy giờ, tâm hồn rất tĩnh lặng, thuộc về thiên địa và tự nhiên.

Các nữ sinh bản địa đều tốt nghiệp trường nữ sinh St. Stephen, cùng với các kiều sinh Malaysia đều chỉ đọc tiếng Anh, chữ Trung Quốc chỉ biết mặt chữ; lại phần lớn là tiểu thư đài các, tiêu tiền như nước, mắt cao hơn đầu, hoạt động xã hội nhiều như sao trời lúc nửa đêm, lại rất coi trọng ăn mặc. Thế nhưng để tiết kiệm chi phí, Ái Linh không dám tham gia bất kỳ hoạt động nào, tránh việc phát sinh thêm chi phí ngoài tiền học phí, tiền ăn ở và tiền mua sách vở. Ba năm học tập tại Hồng Kông, cô thậm chí không học khiêu vũ, vì sợ phải sắm váy khiêu vũ.

Trong ký túc xá có một nữ sinh tên là Châu Diệu Nhi, cha là đại phú hào, đã mua nguyên cả một hòn đảo nhỏ để xây biệt thự. Cô ấy mời tất cả bạn học trong ký túc xá đến chơi một ngày, tự thuê thuyền máy nhỏ, tiền tàu khứ hồi mỗi người chia đều mười mấy đồng. Trương Ái Linh vì muốn tiết kiệm mười mấy đồng này, liền xin nữ tu sĩ cho phép không đi, thế nhưng nữ tu sĩ cứ gặng hỏi cho bằng được nguyên nhân, cô đành phải giải thích, bắt đầu từ việc cha mẹ ly hôn, bị ép buộc phải bỏ nhà ra đi, nói mãi cho đến nỗi khổ mẹ đưa cô vào đại học, nói đến mức hốc mắt dần đỏ lên, tự cảm thấy vô cùng xấu hổ và lúng túng. Trớ trêu thay nữ tu sĩ đó lại không thể tự quyết định, lại quay về thỉnh thị viện trưởng tu viện, cuối cùng làm cho tất cả mọi người đều biết chuyện. Trương Ái Linh mất mặt cực độ, chẳng thể tranh đua được gì, chỉ đành đem gấp đôi sự siêng năng khổ luyện ra để rửa mối nhục này.

Để tăng cường việc luyện tập tiếng Anh, ngay từ ngày đầu tiên nhập học, cô đã tự đặt cho mình một quy tắc bất thành văn — không dùng tiếng Trung để viết chữ nữa, ngay cả thư gia đình cũng viết bằng tiếng Anh, đằng nào thì tiếng Anh của mẹ và cô cũng rất tốt, nhân tiện có thể sửa giúp cô những lỗi ngữ pháp.

Trong ba năm học tập, chỉ có đúng một ngoại lệ — đó là vì tham gia cuộc thi viết bài dự thi của tạp chí "Tây Phong", từng viết một bài "Giấc mơ thiên tài của tôi".

Quy tắc của ký túc xá nữ lúc bấy giờ là mỗi ngày phát thư trên bàn ăn. Trương Ái Linh thích nhất là nhận được thư của cô, nét chữ màu xanh mang phong cách thục nữ viết trên viền tờ giấy than màu hồng, tựa như một bức tranh trường phái ấn tượng tinh xảo. Mỗi lần nhìn thấy, quả thực có cảm giác thân thiết như "nhìn chữ như gặp mặt".

Hôm nay bạn học Thái Sư Chiêu vừa phân thư vừa đọc tên, đọc đến Trương Ái Linh, cô cứ ngỡ lại là thư của cô tới, vui mừng hớn hở bóc ra, nhưng hóa ra lại là giấy thông báo đạt giải của "Tây Phong", không khỏi vừa kinh ngạc vừa vui mừng thốt lên một tiếng "á". Thái Sư Chiêu nhìn thấy biểu cảm của cô, mỉm cười hỏi: "Chuyện gì mà vui thế?"

"Cậu xem này." Cô đưa bức thư qua, chỉ hòng có người chia sẻ niềm vui và vinh dự với mình. Nếu có thể, cô sẵn sàng chia sẻ với tất cả mọi người, chỉ tiếc là các bạn học đều là hoa kiều, phần lớn không hiểu tiếng Trung, chỉ có Thái Sư Chiêu là quen thuộc với báo chí chữ Trung.

Thái Sư Chiêu đến từ Thiên Tân, ngoài 20 tuổi, tính ra là lớn tuổi trong số các bạn học, tính cách lại điềm đạm, gia giáo rất nghiêm — đặt tên cô là Sư Chiêu, là muốn cô noi theo Ban Chiêu trong "Nữ Huấn", rõ ràng là rất thủ cội. Bởi vì lớn hơn các bạn học vài tuổi, lại khá tâm lý, rất thấu hiểu hoàn cảnh của Trương Ái Linh, sâu sắc hiểu rõ ý nghĩa của giải thưởng này đối với cô quan trọng nhường nào — hoàn toàn không chỉ vì tiền thưởng. Cô cảm thấy mừng thay cho Ái Linh, cũng muốn thể hiện mặt mũi thay cô trước những tiểu thư đài các xung quanh, liền truyền bức thư cho các nữ sinh khác xem, vừa giải thích "Tây Phong" là một tạp chí lợi hại thế nào, đạt được giải thưởng này khó khăn ra sao.

Ái Linh vô cùng cảm kích, bề ngoài làm ra vẻ thản nhiên, trong lòng lại vui mừng phơi phới, chỉ mong cuốn tạp chí có in bài viết của mình mau chóng mọc cánh bay đến.

Thế nhưng đợi qua rất nhiều ngày, tờ thông báo chính thức cuối cùng cũng tới, nhưng trên đó lại ghi xếp thứ mười ba — chẳng những không phải giải nhất, giải nhì hay giải ba cũng không phải, mà chỉ là giải danh dự thứ ba.

Thái Sư Chiêu vẫn đang chờ đợi để chia sẻ niềm vui sâu hơn nữa, nhìn thấy phong bì có in dòng chữ của tòa soạn tạp chí "Tây Phong", liền lập tức hỏi: "Tiền thưởng đến rồi à?"

"Không phải giải nhất." Ái Linh cười ngượng ngùng, đưa tờ thông báo cho Thái Sư Chiêu, giọng nói rất nhỏ, đầu cũng cúi thấp.

Thái Sư Chiêu xem xong, ậm ừ lầm bầm một câu: "Sao lại thế nhỉ?" rồi không nói gì nữa, cũng không tiện nói gì; trên mặt không có biểu cảm gì, là không biết nên làm biểu cảm gì cho phải; cô cảm thấy khó xử thay cho Trương Ái Linh, thế là Trương Ái Linh lại càng thêm phần khó xử.

Chuyện này, từ đó trở thành một hòn đá đè nặng trong lòng Trương Ái Linh, đè nặng suốt hơn nửa cuộc đời.

— Cũng chính vì nguyên nhân này, sau này cô mới thốt lên câu nói "Nổi tiếng phải từ sớm", bởi vì thành danh quá muộn, niềm vui cũng đến không mấy sảng khoái.

Cô đã bị tổn thương sâu sắc bởi sự kiện đạt giải của "Tây Phong". Chữ "Nghèo" đã đóng đinh hằn sâu như một chữ khắc đỏ trên trán, khiến cô xấu hổ lúng túng; lần dự thi này, vốn tưởng rằng có thể kiếm chút thể diện cho bản thân, nào ngờ lại thành ra một trò hề, càng thêm u uất.

Cũng may cô quả hổ danh là thiên tài viết tiểu thuyết, giỏi nhất khoản phỏng đoán tâm tư người khác, đem sở trường này áp dụng vào việc đoán đề thi, lần nào cũng bách chiến bách thắng. Cuối năm công bố bảng điểm, cô thế mà lại đạt điểm nhất tất cả các môn. Hai suất học bổng khoa văn năm hai của Đại học Hồng Kông, cũng bị cô một mình độc chiếm, không chỉ miễn toàn bộ học phí tiền ăn ở, mà còn có hy vọng sau khi tốt nghiệp được cử đi học tiến sĩ tại Đại học Oxford miễn phí, coi như đã ngẩng mặt nở mày nở mặt.

Một vị giáo sư người Anh vốn nổi tiếng chấm điểm nghiêm khắc nửa là tâm phục khẩu phục, nửa là bực bội ấm ức nói: "Tôi dạy học mấy chục năm nay, vẫn chưa từng cho điểm số nào cao thế này bao giờ."2

Trương Ái Linh ở Hồng Kông vẫn giữ phong cách độc lập, thế nhưng cuối cùng cũng kết giao được một người bạn tốt, qua lại với nhau rất nhiều năm. Đó chính là Viêm Anh, trong số những người phụ nữ mà Trương Ái Linh gặp gỡ trong đời, tầm quan trọng của Viêm Anh chỉ xếp sau mẹ và cô của cô, thậm chí còn đứng trước Tô Thanh.

Trương Ái Linh luôn tự cao tự đại lại có thể thành tâm và nhanh chóng quý mến Viêm Anh như vậy, xuất phát từ sự ngưỡng mộ — Viêm Anh là một người độc lập khác biệt nữa ngoài cô ra, hơn nữa lại là một kiểu độc lập khác biệt theo cách thức khác. Hai người có thể trở thành bạn bè, hoặc là tính tình tương hợp, đồng điệu kính trọng lẫn nhau, hoặc là tính tình khác biệt, bổ trợ cho nhau — mà hai trường hợp này, lại đồng thời ứng nghiệm lên hai người họ.

Viêm Anh rất xinh đẹp, một cô gái lai Tích Lan (nay là Sri Lanka), mặt trái xoan, mắt phượng, tròng mắt đen, tóc đen, nhưng làn da ngăm đen, đen hồng hào, đường nét rõ ràng, vóc dáng nhỏ nhắn mà đầy đặn, giống như người bị thừa dinh dưỡng vậy, năng lượng cũng dồi dào, mang theo vẻ hào sảng và vui tươi tựa như một đứa trẻ sơ sinh. Nụ cười rạng rỡ, tiếng cười lảnh lót, nói chuyện vừa nhanh lại vừa vô lý — không thèm đắc lý theo luật lệ. Tên khai sinh của cô là Fatima Mohideen, Viêm Anh là cái tên do Trương Ái Linh đặt cho — một quả anh đào đỏ rực giữa mùa hè oi ả. Quả là một cái tên rất thích hợp. Thế nhưng Viêm Anh chưa chắc đã thích, sau này cô muốn đổi tên thành "Mạc Đái", nhưng Trương Ái Linh bảo nghe giống "bao tải" quá, thế nên cô lại đổi tên thành "Mạc Mộng" — Mạc là một loài động vật ăn giấc mơ. Thế nhưng tôi rốt cuộc vẫn cảm thấy, không cái tên nào hay bằng "Viêm Anh", nghe vừa có màu sắc, có hình ảnh lại còn có cả hơi ấm nữa.

Viêm Anh rất ngây thơ, cũng rất nhiệt tình, tràn đầy sức lan tỏa, đi dạo phố cùng Trương Ái Linh, mua đồ lúc nào cũng tìm trăm phương ngàn kế để bớt đi chút tiền lẻ, thế nhưng cách mặc cả của cô lại rất linh hoạt và đáng yêu, luôn khiến chủ cửa hàng vui lòng nhượng bộ. Cô sẽ lật túi ra cho chủ cửa hàng xem tất cả số tiền mình có, và kể lể từng đồng cho ông ta nghe: "Anh xem, hết rồi, thật đấy, ở đây cả rồi. Còn dư hai mươi đồng, chúng ta còn phải đi uống trà nữa chứ. Cố ý đến để uống trà, vốn không ngờ lại mua đồ, sau đó thấy hàng hóa ở tiệm các anh thực sự rất tốt..." Thế là chủ cửa hàng liền mềm lòng, một phần vì cô khen "hàng hóa ở tiệm thực sự rất tốt", phần vì cảm động trước sự trẻ con của cô, liền nói: "Thôi được rồi. Lẽ ra là không được đâu, nhưng vì chuyện uống trà..." rồi nhiệt tình chỉ cho cô biết, quán trà nào ở gần đây có bánh ngọt ngon nhất.

Viêm Anh rất thú vị, có khiếu hài hước thực sự, thỉnh thoảng lại văng ra một hai câu danh ngôn, quả thực lời hay ý đẹp tuôn trào như chuỗi ngọc, báo chí đăng tin về vụ một ca sinh năm ở Canada, cô bình luận rằng: "Một cộng một bằng hai, nhưng ở Canada, một cộng một bằng năm."

Cô vóc người nhỏ nhắn nhưng đầy đặn, luôn có nguy cơ bị béo lên, thế nhưng cô chưa bao giờ lo lắng vì điều đó, rất lạc quan mà nói rằng: "Hai vòng tay ôm đầy vẫn hơn là không ôm đầy." (Đây là câu mà Trương Ái Linh miễn cưỡng dịch dựa theo câu "Ngọc mềm hương thơm ôm trọn vòng tay". Nguyên văn câu của cô ấy là: "Two armfuls is better than no armful.")

Nhìn thấy bướm bay lượn giữa khóm hoa, cô sẽ nói: "Mỗi chú bướm đều là hồn ma của một đóa hoa từ kiếp trước, quay về để tìm kiếm chính mình." Còn để hình dung mái tóc của một người phụ nữ đen, thì là "Đen lắm rất đen, thứ đen đó là màu đen của người mù." Tất cả những điều tương tự như vậy, thường khiến Trương Ái Linh vỗ tay tán thưởng không ngớt.

Viêm Anh còn rất dũng cảm, phong cách táo bạo, điều này thể hiện qua các bài văn và lời ăn tiếng nói của cô — người Trung Quốc có câu: "Ba người thợ giày da thối, gộp lại thành Gia Cát Lượng." Phương Tây có một câu tục ngữ tương tự: "Hai cái đầu bao giờ cũng tốt hơn một cái đầu." Thế nên Viêm Anh đã viết trong bài văn của mình: "Hai cái đầu bao giờ cũng tốt hơn một cái — khi ở trên gối." Khiến vị giáo sư đọc bài văn phải trố mắt kinh ngạc — vị giáo sư đó là một linh mục. Viêm Anh, người bạn thân của Trương Ái Linh

Sự táo bạo của cô càng thể hiện rõ trong hành động, hay nói cách khác, là trong tâm thế. Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, Hồng Kông bị ném bom, máy bay gầm rú trên bầu trời, chẳng biết lúc nào sẽ thả xuống một quả bom, ai nấy đều hoảng sợ bi thương mất hồn mất vía, chỉ có Viêm Anh là vẫn vui vẻ như thế, hứng thú dạt dào, tự đắc tìm vui, không những lén lút chạy ra thành phố xem phim hoạt hình màu, mà trở về còn một mình chạy lên lầu tắm gội, đạn lạc bắn vỡ cửa sổ kính phòng tắm, cô vẫn thản nhiên hắt nước hát hò trong bồn tắm, khiến cho giám thị vô cùng tức giận và hoảng sợ — nhưng cô chính là Viêm Anh, giám thị thì có thể làm gì được cô chứ?

Trương Ái Linh lắng nghe tiếng hát của Viêm Anh, không thể không khâm phục sát đất.

Viêm Anh vô cùng độc lập và độc nhất vô nhị, thế nhưng cô lại không phải cái sự "độc" kiểu "đứng một mình ngoài thế giới", mà là cái sự "độc" kiểu "một nhánh rẽ riêng".

Hai con người rất "độc" bước đi cùng nhau, liền biến thành "song", thế nên sau này Trương Ái Linh đã viết bài "Song thanh" — hai người họ đi cùng nhau, một người cao uyển chuyển, là "con cò bạch"; một người thấp tròn trịa xinh xắn, giống như "đồ trang sức quạt thơm". Nhìn từ ngoại hình đã bổ trợ thú vị cho nhau, rồi lại họa theo nhau cất lời trò chuyện, chỉ cần gia chỉnh sửa một chút liền thành một bài văn hay vô cùng thú vị, nhưng đó là chuyện sau khi đã trở về Thượng Hải.

Một người đối xử tốt với người khác, luôn nghĩ sẽ đem tất cả những gì mình có, những gì mình có thể cho cô ấy, Trương Ái Linh đối với Viêm Anh chính là như vậy. Thế nhưng ngoài tài năng của bản thân ra cô chẳng có gì cả, thế nên đã viết rất nhiều văn bản cho cô, còn vẽ rất nhiều tranh.

Có một bức chân dung Viêm Anh mặc váy lót, được một giáo viên người Nga nhìn thấy, vô cùng thưởng thức, nằng nặc đòi Trương Ái Linh bán lại cho ông ta, hứa trả năm đồng, thấy hai người họ có vẻ khó xử, lại vội vàng giải thích: "Năm đồng, không tính khung tranh."

Khoảng thời gian đó Trương Ái Linh vẽ rất nhiều tranh, do Viêm Anh tô màu, hai người họ hợp tác vô cùng ăn ý — kiểu hợp tác này mãi sau này khi về Thượng Hải vẫn tiếp tục duy trì, Viêm Anh từng thiết kế bìa sách bản bổ sung cho cuốn "Truyền kỳ" của cô, sau đó lại thiết kế bìa cho tạp chí "Khổ Trúc" của Hồ Lan Thành.

Trong những năm tháng học tập tại Hồng Kông, cô lại một lần nữa cầm cọ vẽ, vẽ ký họa cho bà chủ nhà trọ, mợ hai làm tóc, kỹ nữ mắc bệnh truyền nhiễm, vẽ rất nhiều cái đầu người chồng chéo lộn xộn, tự nhìn tác phẩm của mình rồi ngấm ngầm đắc ý, cảm thấy sau này chắc sẽ không bao giờ vẽ được những bức tranh đẹp thế này nữa — tâm thái bi quan của cô cũng giống như bức tranh nổi tiếng "Không bao giờ nữa" của Gauguin mà cô yêu thích nhất, luôn luôn hễ nhìn thấy những điều tốt đẹp là lại cảm thấy đây là điều chưa từng có trong quá khứ cũng không có trong tương lai, hiếm có khó tìm, thoáng qua rồi biến mất, vĩnh viễn không bao giờ quay lại nữa. Vừa đang vẽ, vừa đã lo lắng bản thân sẽ tài năng cạn kiệt, mất đi khả năng vẽ tranh.

Có một bức tranh, được Viêm Anh tô màu lên, toàn là các sắc thái xanh lam và xanh lục khác nhau, Ái Linh đặc biệt yêu thích, nói là mang ý vị của câu thơ cổ "Biển rộng trăng mờ ngấn lệ châu, Lam Điền nắng ấm ngọc sinh yên". Có một câu nói cô không thốt lên lời — màu sắc mà mẹ cô yêu thích nhất trong đời, chính là xanh lam và xanh lục. Cô vĩnh viễn không bao giờ quên tình cảnh mẹ tô màu cho bức ảnh của mình, tông màu chủ đạo là xanh lam và xanh lục; năm cô bốn tuổi lần đầu tiên rời Trung Quốc đi du học nước ngoài, cũng mặc trang phục màu xanh lục.

Đó là màu sắc của mẹ, thần thái của mẹ — mỗi khi Viêm Anh tô màu cho bức tranh của cô, chính là lúc Trương Ái Linh yêu cô ấy nhất. Cô nhìn Viêm Anh, nhìn cô ấy chăm chú tô màu cho bản thảo bức vẽ, ngắm nhìn người bạn thân nhất của mình, nghĩ về người mẹ xa xôi cách trở.

Một người yêu vẽ, rất nhạy cảm với màu sắc, kéo theo đó cũng phó mặc cho số phận việc quan tâm đến trang phục ăn mặc. Thế nhưng từ khi còn ở Thượng Hải, mẹ đã từng có một thỏa thuận với cô rằng: nếu muốn lấy chồng thì tự nhiên có thể mua nhiều quần áo trang điểm cho bản thân; còn nếu muốn học lên cao, vậy thì đành phải lo học phí trước đã.

Trương Ái Linh vô cùng đau khổ trước sự lựa chọn này, bởi vì kết quả vốn không cần phải do dự, thứ khiến người ta do dự chỉ là quá trình — cô đương nhiên sẽ chọn học lên cao, nhưng cô lại vô cùng hy vọng có quần áo mới để mặc.

Đến Hồng Kông rồi, cô siêng năng khổ học, một mạch giành được hai suất học bổng, tiền học bổng là 25 bảng Anh, ở Hồng Kông lúc bấy giờ, số tiền này đã vượt quá thu nhập một năm của đại đa số người. Ái Linh tự cảm thấy đã tiết kiệm được một chút tiền cho mẹ, hơn nữa cũng muốn tự thưởng cho mình một chút, liền mạnh dạn vung tay một lần, mua vải tự thiết kế trang phục, tùy tâm sở thích may mấy bộ trang phục kỳ quái, mặc lên người đi lại phô trương một phen.

Trong số những bộ quần áo đó, có một chiếc áo sườn xám bằng vải cổ thấp, nền đỏ thắm điểm xuyết những bông hoa lớn màu xanh lam và màu trắng, hai bên không có khuy áo, lúc mặc vào cứ như chui ra chui vào từ chiếc áo lót, chiếc cổ áo thấp đến mức gần như không có, phía dưới còn thắt một cái nơ, tay áo ngắn đến vai, chiều dài chỉ đến đầu gối. Thiết kế táo bạo ấy, ngay cả Viêm Anh nhìn thấy cũng phải trầm trồ khen ngợi là phi phàm.

Viêm Anh cũng thích tự thiết kế trang phục, lục tìm chiếc khăn quàng cổ lớn màu đỏ tía của mẹ, cắt hai đầu ra may thành một chiếc áo len sát nách, vai rộng, thắt eo, ngang eo có một hàng tua rua cùng màu cùng sợi dài chừng ba bốn tấc, theo bước đi của cô lắc lư từng bước, càng giống như một đồ trang sức quạt thơm nhỏ nhắn linh hoạt.

Hai người họ đi cùng nhau, mặc trang phục kỳ lạ, nghênh ngang diễu phố, cùng đến quán cà phê Thanh Điểu ở Bến phà Star Trung Hoàn mua bánh "scone" — một loại bánh mì dẹt nhỏ hình tam giác, mịn màng hơn cả bánh ngọt, thanh nhẹ không ngấy, mỗi lần mua nửa tá, hai người chia nhau ăn; cùng nhau đi xem phim hoạt hình, đi Vịnh Tịch Thủy ngắm "hoa lửa hoang dã", tản bộ dưới ánh trăng, tự đắc tìm vui mà nương tựa vào nhau, tôn sùng lẫn nhau.3

Trong ba năm học tập tại Hồng Kông, lần Trương Ái Linh khóc đau đớn nhất, là vào dịp nghỉ hè, Viêm Anh không đợi cô mà một mình trở về Thượng Hải, cô có một loại cảm giác cô đơn như bị cả thế gian bỏ rơi, Oà khóc nức nở; còn lần vui vẻ nhất, chắc là lúc đoàn tụ với mẹ — cũng vào dịp nghỉ hè, mùa hè năm 1941, Hoàng Dật Phàm cùng vài người bạn đánh mạt chược ở Thượng Hải đến Hồng Kông ở lại ngắn ngày, trọ tại Khách sạn Vịnh Tịch Thủy.

Trương Ái Linh hễ có thời gian là lại đi thăm bà, từ đó Vịnh Tịch Thủy mang một ý nghĩa đặc biệt đối với cô. Chỉ cần nhắm mắt lại, con đường đi đã rõ mồn một, trong mơ cũng không bước đi sai đường.

— Ngồi xe ra khu thành thị, dọc đường đi qua vách đất vàng vách đất đỏ, dần dần cảnh sắc tươi đẹp, nước phẳng lặng gió hiu hắt, rất nhiều chiếc xe chở khách du lịch lướt qua chiếc xe cô ngồi, trong tay khách du lịch ôm đầy hoa, gió thổi bay những cánh hoa lơi lơi và tiếng cười nói.

Xuống xe, bước lên bậc đá cực kỳ rộng, trên đài cao cây cối thưa thớt có hai tòa nhà màu vàng, đó chính là Khách sạn Vịnh Tịch Thủy. Báo số phòng của mẹ, các nhân viên phục vụ dẫn cô dọc theo con đường mòn rải sỏi đi qua phòng ăn mờ ảo ánh vàng, đi qua hành lang mờ ảo ánh vàng, lên lầu hai, rẽ một bước, có một cánh cửa thông ra một chiếc ban công nhỏ, dựng giàn hoa tử đằng, phơi nửa bức nắng tà. Trên ban công có hai người đang đứng nói chuyện — là mẹ Hoàng Dật Phàm và bạn trai người Mỹ của bà, Christopher.

Hoàng Dật Phàm mặc chiếc váy bồng kiểu phương Tây, chải mái tóc xinh đẹp, uyển chuyển giao thiệp giữa những vị khách sang trọng lịch thiệp, đi đến đâu, tiếng cười rộn rã vang lên đến đó; bà và Wick cùng tay trong tay bước qua bãi cát Vịnh Tịch Thủy, người nam tuấn tú, người nữ xinh đẹp, chống ô Tây, nói tiếng Anh lưu loát, tựa như người trong tranh, lại giống như trang bìa tạp chí điện ảnh; cũng có những lúc, là Ái Linh đi cùng mẹ, hai người tay trong tay, chậm rãi tản bộ, trò chuyện cười đùa. Y hệt như năm cô lên tám tuổi, mẹ lần đầu tiên từ nước ngoài trở về Thượng Hải — chỉ tiếc là, Vịnh Tịch Thủy không phải là nhà.

Thời gian đối với Hoàng Dật Phàm hình như chẳng có tác dụng gì, từ năm đó cho đến nay, đã mười mấy năm trôi qua, thế mà bà vẫn trẻ trung, xinh đẹp, phong tình vạn chủng đến thế.

Thế nhưng những ngày tháng vui vẻ luôn ngắn ngủi, mẹ chẳng bao lâu sau đã đi Singapore.

— Đối với Hoàng Dật Phàm mà nói, nỗi nhục bó chân có lẽ là ký ức đau đớn nhất trong đời, thế nên bà rất thích bay đi khắp nơi. Một đôi chân sen, đi khắp muôn trùng núi non sông nước, tựa như đang tuyên chiến với số phận.

Thế nhưng bà lại không thể trái lại xuất thân của mình, cho dù bà căm hận truyền thống cổ xưa đó đến nhường nào, thì kế sinh nhai cả đời của bà vẫn phải dựa vào chút cổ vật do tổ tiên để lại — bán cổ vật suốt cả đời.

Dật Phàm là con thê thiếp. Hệ cha truyền đời ba đời độc đinh, đến đời cha bà là Hoàng Tông Viêm, sau khi kết hôn không sinh được con, thế nên đã mua một người thiếp ở vùng quê Trường Sa để nối dõi tông đường cho mình, đây chính là mẹ bà — một cuộc hôn nhân mua bán tiêu biểu.

Hoàng Tông Viêm từng đỗ cử nhân khoa cử, tập tước vị của cha, nhậm chức Đạo đậi Quản lý Muối Quảng Tây. Nhậm chức được một năm thì vì trúng khí độc mà qua đời, hưởng dương mới 30 tuổi. Không lâu sau, người thiếp sinh hạ một đứa con tại Nam Kinh, đại phu nhân vô cùng căng thẳng — nếu là con gái, hương hỏa nhà họ Hoàng coi như đứt đoạn. Hoàng Dật Phàm sinh ra, mọi người vô cùng kinh ngạc, may thay bà đỡ nói: "Đừng hoảng hốt, bên trong vẫn còn một người nữa!" Hóa ra là sinh đôi, hơn nữa lại là song sinh nam nữ. Đây chính là em trai của Hoàng Dật Phàm - Hoàng Định Trụ.

Sinh mẫu qua đời khi mới ngoài hai mươi tuổi. Hoàng Dật Phàm cùng em trai được đại phu nhân nuôi lớn, từ nhỏ đã ăn nhờ ở đậu nhìn sắc mặt người khác mà sống, cẩn trọng làm vui lòng bề trên, lúc nào cũng ghi khắc ơn đức của đích mẫu (đại phu nhân). Bà vẫn luôn muốn rời xa cuộc sống đó.

— Thông thường hôn nhân là biện pháp quan trọng nhất để thay đổi cuộc đời người phụ nữ, thế nhưng cuộc hôn nhân của bà lại thất bại đến nhường này.

Đại phu nhân qua đời tại Thượng Hải vào năm 1922. Hoàng Dật Phàm cùng em trai chia tài sản, Hoàng Định Trụ lấy nhà cửa đất đai, còn Hoàng Dật Phàm thì chia được một ít cổ vật. Mỗi lần về nước rồi lại xuất ngoại, đều mang theo một hai chiếc rương.

Bà mấy lần thử lập nghiệp độc lập, làm kinh doanh, thế nhưng vẫn không mấy thành công. Hết lần này đến lần khác phải dựa vào việc bán cổ vật để xoay chuyển tình thế, làm lại từ đầu.

Tôi nghĩ, mỗi khi bán đi một chiếc rương cổ vật, bà hẳn là vô cùng tự trách và bi thương, bởi vì rốt cuộc không còn cách nào khác để sinh sống. Bà căm ghét người chồng Trương Đình Trọng của mình đến thế, thế nhưng lại cùng ông ta ngồi ăn núi lở giống hệt nhau, hai người họ, đều không thoát khỏi xuất thân của chính mình. Cho dù bà có đi đến nước ngoài, vượt trùng dương biển rộng, thì tất cả những thứ mà bà căm hận ấy vẫn tồn tại trong huyết dịch của bà, cho đến lúc già, cho đến lúc chết, vĩnh viễn không chịu buông tha cho bà. Mẹ tôi cũng dựa vào việc bán đồ đạc để sống qua rất nhiều năm, mỗi khi đến lúc cuộc sống không thể tiếp tục nổi nữa, lại lục tung tủ tìm xem còn thứ gì có thể bán lấy chút tiền. Lúc tôi sinh ra gia đình đã nghèo rồi, nhưng cái nghèo lại mang vẻ "nửa sống nửa chín", một mặt là vay mượn qua ngày, mặt khác là mẹ và nhóm bạn quý tộc của bà thường xuyên tụ tập, trong căn nhà chật chội đơn sơ, khách quý đầy nhà, không bàn về văn học cổ điển thì cũng trò chuyện về danh tác nước ngoài, cái tên Dostoevsky và Lý Thanh Chihao được nhắc đến đan xen, mặt khác lại còn phải cầu kỳ về thức uống, cà phê, hồng trà, hay rượu Tây, đều là những thứ vô cùng hiếm có trong thời đại đó, những kẻ thần thông quảng đại lùng sục từ nước ngoài mang về, đem ra trong vòng tròn giao tế cũ để khoe khoang.

Trong ấn tượng, tôi dường như vừa biết nói là đã biết đọc thơ rồi, hơn nữa còn học văn cổ trước, sau đó mới học văn học hiện đại, hồi nhỏ có một khoảng thời gian dài rất hay dùng từ chảnh chọe để nói chuyện, viết văn cũng lạm dụng thành ngữ, nửa cổ nửa kim, các giáo viên ngược lại rất thưởng thức, suốt ngày cho tôi điểm tuyệt đối. Từ năm lớp một làm lớp trưởng môn Ngữ văn, làm liền một mạch cho đến đại học, vẫn là lớp trưởng môn văn cổ. Thi văn cổ, điểm tối đa một trăm, giáo viên cho chín mươi chín điểm — những ai từng học đại học văn cổ, đại khái đều biết đây là một điểm số bất khả thi đến nhường nào phải không? Lần chia tay mẹ này, Ái Linh không khóc. Cô đã quen với sự chia ly, cũng quen với cảnh trôi nổi bồng bềnh, đây là số phận.

Từ năm bốn tuổi lần đầu tiên nhìn người mẹ mang màu sắc xanh lam xanh lục đi Pháp, cho đến sau này chính cô phiêu bạt chìm nổi suốt nửa đời người, sinh mệnh của cô dường như được cấu thành từ hết lần chia ly này đến lần chia ly khác, hết cuộc phiêu bạt này đến cuộc phiêu bạt khác.

Chia ly là điều bất đắc dĩ trong cuộc đời, đằng nào thì con người ta đến cuối cùng cũng phải nói lời tạm biệt, cái động tác thê lương ấy, làm nhiều thêm mấy lần, hay ít đi mấy lần, thì có bao nhiêu khác biệt chứ?

Không lâu sau khi chia tay mẹ, Trương Ái Linh lại phải đối mặt với một cuộc chia ly khác — không quá bi thương, bởi vì người phải chia tay thực ra không mấy thân thiết — chính là người giám hộ của cô - Lý Khai Đệ.

Ông muốn rời Hồng Kông đi Trùng Khánh, thế nên đã chuyển giao lại cho một người bạn khác chăm sóc Ái Linh, cũng là kỹ sư, dạy học tại Đại học Hồng Kông, kiêm nhiệm giám thị của một trong ba ký túc xá nam sinh, thế nên sống ngay trong ký túc xá đó.

— Tôi vẫn luôn đoán, không biết có liên quan gì đến Roger Anbeldon trong "Lò sưởi thứ hai" không? Liệu có chút bóng dáng nào không?

Trong tiểu thuyết, Roger là một giáo sư đại học 40 tuổi, dạy vật lý hóa học được 15 năm, làm chủ nhiệm khoa khoa học tự nhiên kiêm giám thị được bốn năm, sống ngay gần ký túc xá sinh viên để tiện bề chiếu cố, là một kẻ ngốc lãng mạn. Bởi vì cưới một người vợ thuần khiết không biết tính ái là gì nên bị hiểu lầm, bị không thèm phân biện phải quái mà khoác lên mình cái danh kẻ dâm đãng, cuối cùng u uất bật van gas tự sát.

Những miêu tả về đời sống học đường và ký túc xá trong tiểu thuyết, việc sinh viên lợi dụng sự lỏng lẻo phòng bị của giám thị để trốn đi khiêu vũ, sự chế giễu đối với giám thị vân vân, hiển nhiên là lấy chất liệu từ cuộc sống của Trương Ái Linh tại Đại học Hồng Kông, khiến tôi không khỏi mắc chứng liên tưởng đối chiếu.

Đáng tiếc là tôi không tìm được bất kỳ tư liệu nào chứng minh cho những phỏng đoán ngớ ngẩn này, có lẽ có người từng khảo cứu qua, ai mà biết được chứ? Tôi ngay cả "cây bóng râm" còn không tìm thấy, huống chi là giáo sư Roger.

Vị kỹ sư ngoài đời thực, giáo sư Đại học Hồng Kông, giám thị ký túc xá nam sinh, bạn của Lý Khai Đệ, người giám hộ của Trương Ái Linh này là người Phúc Kiến, tiếng phổ thông không được chuẩn lắm, lần đầu tiên nhìn thấy Trương Ái Linh, liền liếc nhìn cô một cái, bỗng nhiên mỉm cười nói: "Có một loài chim, gọi là gì nhỉ..."

Ái Linh ngẩn người một lúc, phản ứng lại, tự mình mỉm cười trước: "Cò bạch."

"Đúng rồi." Vị tiên sinh giám thị mỉm cười ngượng ngùng. Tôi cũng phải mỉm cười ngượng ngùng, chính là sự "trùng hợp" khiến bản thân tôi cũng thấy ngại ngùng — thời trung học tôi rất gầy, chiều cao một mét sáu bảy mà nặng có chín mươi cân, eo lại thon, chân lại dài, nhìn qua giống như cao hơn một mét bảy, sải hai chân đi đi lại lại, cũng thường xuyên bị người ta hình dung là "cò bạch". Nghĩ lại thì từ ngữ của người Trung Quốc thực ra cũng khá hạn hẹp, tôi từng vẫn luôn tiếc nuối, loài chim chân dài có nhiều lắm, sao cứ nhất định phải là cò bạch, mà không nói là hạc tiên nhỉ? Hạc lập bầy gà, thật là một cách ví von hay và có sẵn biết bao. Thế nhưng nhìn thấy Trương Ái Linh cũng có biệt danh này, ngược lại tôi lại phì cười. Đối với chuyện cũ mẹ từng đến Hồng Kông tụ họp với mình, Trương Ái Linh sau này cực kỳ ít khi nhắc đến. Trong văn chương cả đời của bà, càng chưa từng nhắc đến việc mẹ có bạn trai, chính hồi ký của Trương Tử Tĩnh đã cho chúng ta hếch khuy thấy sự thật:

"Ngoài ra anh họ tôi còn tiết lộ, mẹ tôi lần về Thượng Hải đó, có dẫn theo một bạn trai người Mỹ đi cùng. Ông ta là một thương gia, hơn bốn tuổi, dáng người cao ráo tuấn tú. Tên hình như là Christopher. Chị tôi đã từng gặp bạn trai này của mẹ, nhưng chị chưa bao giờ kể với tôi, cũng chưa từng nhắc đến trong bài viết. ... Bạn trai của mẹ tôi làm nghề kinh doanh đồ da. Cuối năm 1941 Singapore thất thủ, bạn trai của mẹ tôi đã chết trong làn đạn pháo. Đây là một đả kích lớn đối với bà. Bà chật vật chống đỡ ở Singapore, tổn thất nặng nề. Có một dạo tung tích không rõ, mất liên lạc với gia đình. Sau này mới biết bà đến Ấn Độ, từng làm thư ký cho chị gái của Nehru." (Trương Tử Tĩnh: "Chị tôi Trương Ái Linh")

Trương Tử Tĩnh qua lại với mẹ, chị gái, cô đều rất thưa thớt, tính tình lại mộc mạc, ký ức về rất nhiều chuyện không phải nghe kể từ người khác (như anh họ), thì cũng là tự lý giải mạch suy nghĩ từ chính các bài viết của Trương Ái Linh, thực tế rốt cuộc thế nào, kỳ thực sớm đã không còn nhớ rõ nữa, rất nhiều thời gian và sự kiện đều mơ hồ.

Bởi vì ông nhắc đến việc Hoàng Dật Phàm đi Singapore năm 1939, đoạn sau tiếp nối ngay là năm 1946 về nước, khiến tôi vẫn luôn hiểu lầm rằng trong khoảng thời gian này Trương Ái Linh và mẹ tuyệt đối không thể gặp mặt nhau.

Thế nhưng cũng từng nảy sinh một lần hoài nghi, chính là khi Trương Ái Linh xuất bản tập tản văn "Trương Khán" năm 1976 từng viết trong lời tựa — lúc cô học ở Đại học Hồng Kông, có một lần Viêm Anh nói cha cô ấy có một người bạn ở Hồng Kông, mời đi xem phim, kéo theo cả Ái Linh đi cùng. Người bạn đó là người Parsi, vốn chỉ mua hai vé chuẩn bị cho mình và Viêm Anh xem, nhìn thấy Trương Ái Linh, lập tức lúng túng, nhét vé vào tay Viêm Anh, lại nhét chung một gói bánh mì rán cho họ, rồi xoay người vội vã rời đi. Ái Linh trong lòng cảm thấy rất khó chịu, xem phim mà chẳng hiểu gì, ăn bánh mì cũng nhạt nhẽo như nhai sáp.

Sau đó Viêm Anh kể cho cô nghe câu chuyện về người Parsi đó, nói rằng hồi nhỏ cô ấy sống ở Hồng Kông, có một hàng xóm là bà Macdonald, kết hôn mấy lần, có rất nhiều con, quen biết với người Parsi này, cứ quấn lấy đòi mai mối cho ông ta, nằng nặc muốn gả cô con gái lớn Minnie cho ông ta. Người Parsi cũng đồng ý, nhưng Minnie không chịu, Minnie lúc đó mới 15 tuổi, vẫn đang đi học. Mẹ cô ấy đè lên người cô ấy đánh, ép buộc gả qua đó. 22 tuổi thì ly hôn.

Ái Linh lập tức nhớ đến mẹ mình — cũng là bị ép kết hôn, cũng hễ có cơ hội là ly hôn.

Sau đó cô cuối cùng cũng gặp được Minnie đó, là ở một tử lầu Quảng Đông, Minnie mời Viêm Anh ăn cơm, cô đi cùng để phụ họa. Lần đầu tiên được ăn trà hoa cúc bỏ đường, thanh đắng, ngọt thơm. Cô nhìn Minnie, nghĩ đến thân thế giống hệt mẹ của Minnie, vô thức đọc được từ gương mặt của Minnie bóng dáng của mẹ, cũng sống mũi cao mắt sâu hốc, môi mỏng. Cô mê mẩn ngắm nhìn, vô cùng ngưỡng mộ, bữa cơm ăn xong rồi, vẫn cảm thấy giống.

Cô viết rằng: "Viêm Anh từng gặp mẹ tôi, sau đó tôi hỏi cô ấy có giống không, cô ấy cũng nói 'là cùng một điển hình', đại khái là không giống như tôi nghĩ."

— Lúc đó tôi cảm thấy kỳ lạ, Viêm Anh gặp mẹ cô ấy vào lúc nào nhỉ? Cho đến khi đọc được ấn phẩm đặc biệt ra mắt bộ phim "Khuynh thành chi luyến" trên tờ "Minh Báo" Hồng Kông ngày 3 tháng 8 năm 1984, nhìn thấy một bức thư ngắn do Trương Ái Linh viết trước thềm công chiếu "Khuynh thành chi luyến", tôi mới chợt vỡ lẽ — "Mùa hè năm Trân Châu Cảng, Hồng Kông vẫn là Riviera của Viễn Đông, nhất là vì Riviera của Pháp đang trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Đại học Hồng Kông nghỉ hè, tôi thường đến Khách sạn Vịnh Tịch Thủy thăm mẹ, bà cùng mấy người bạn mạt chược ở Thượng Hải kết bạn cùng đến Hồng Kông ở lại ngắn ngày, sau đó tản mác đi Singapore, Hà Nội, có hai người ở lại Hồng Kông, cứ thế sống chung với nhau. Sau khi Hồng Kông thất thủ, cứ cách mười ngày nửa tháng tôi lại đi bộ đường dài đến thăm họ, thăm dò xem có tàu nào về Thượng Hải không. Bản thân hai người bọn họ để lại cho tôi ấn tượng không sâu sắc lắm. Động lực viết "Khuynh thành chi luyến" — ít nhất đại khái là câu chuyện của họ — tôi nghĩ là bởi vì họ là những người quen chịu ảnh hưởng lớn nhất bởi chiến tranh Hồng Kông. Có những câu đắc ý, như đại sảnh Khách sạn Vịnh Tịch Thủy trên làn đạn pháo giống như tấm thảm treo đang phủi bụi, 'đập đập đánh đánh', ít nhất cũng còn nhớ được cảm giác sảng khoái và thỏa mãn khi viết đến đoạn này, mặc dù có rất nhiều tình tiết đã sớm quên mất rồi. Mấy năm nay rồi, vẫn có người yêu thích cuốn tiểu thuyết này, tôi thực sự rất cảm kích."

Ở đây úp úp mở mở viết rằng "bà cùng mấy người bạn mạt chược ở Thượng Hải kết bạn cùng đến Hồng Kông ở lại ngắn ngày, sau đó tản mác đi Singapore, Hà Nội", trong "mấy người bạn mạt chược" này chắc chắn cũng có vị bạn trai kia; Hoàng Dật Phàm là từ Hồng Kông đi Singapore, chứ không phải xuất phát từ Thượng Hải; là năm Trân Châu Cảng tức là năm 1941 xuất ngoại, chứ không phải năm 1939 mà Trương Tử Trông nói — đương nhiên cũng có khả năng năm 1939 bà đi Singapore, rồi lại quay về, năm nay lại đi. Nhưng lúc đó giao thông không dễ dàng thế này, chắc là không thể trong thời gian ngắn mà đi đi lại lại được. Lại có một khả năng nữa là Trương Ái Linh nhớ nhầm thời gian, bởi vì tiềm thức đã cố tình xóa sạch ký ức.

Trương Ái Linh kín như bưng đối với chuyện cũ này, có hai khả năng, khả năng hợp lý nhất tự nhiên là trong lễ giáo cổ xưa, con cái đối với chuyện tình cảm của mẹ vốn dĩ nên ngậm miệng ba lần, phi lễ vật ngôn; một phỏng đoán khác thì là Trương Ái Linh trong xương cốt đại khái vẫn định đoạt chuyện chung thủy một lòng một dạ, thế nên một mặt cô đồng tình việc mẹ ly hôn, mặt khác lại không mấy đồng tình với bạn trai của mẹ, vì để né tránh điều này, thậm chí ngay cả chuyện mẹ đến Hồng Kông ở lại ngắn ngày cũng không nhắc tới.

Thế nhưng sự rụt rè kín đáo của tiểu thư khuê tú, lẽ ra phải là như vậy. Có điều Trương Tử Tĩnh nhiều năm sau lại vạch trần chuyện này, tuy có ích cho việc khảo cứu của "fan Trương" đời sau, nhưng có vẻ như lại là hành động không mấy hiếu thảo.4

Dùng văn chương của Trương Ái Linh để hình dung văn phong của Trương Ái Linh, phép ẩn dụ hay nhất không gì bằng "Sinh mệnh giống như một chiếc áo choàng hoa mỹ, chi chít những rận".

"Áo choàng hoa mỹ", hơn nữa còn là áo choàng hoa bằng lụa tơ tằm thật, văn chương của cô mang cái vẻ dịu dàng, cảm giác chạm thấu da thịt như thế; "chi chít những rận", đây là cuộc đời dưới ngòi bút của cô, những phiền toái vụn vặt chân thực, cũng có nỗi đau thấu da thịt tương tự.

Không có câu nói nào có thể biểu hiện phù hợp hơn câu này đối với phong cách và ý cảnh trong tác phẩm của Trương Ái Linh. Cô là một nhà tiên tri ngồi trong quả cầu thủy tinh nhìn ngắm tương lai, luôn luôn lặp đi lặp lại những lời tiên tri trong bài viết của mình. Thiên tài không được người nhà phát hiện, mà những lời tiên tri của cô trong văn chương của chính mình cũng thường xuyên bị phớt lờ, phải cách bao nhiêu năm, hậu thế đọc lại, mới thấy chấn động tâm can, cảm thán không kịp.

Câu tiên tri này, cô viết trong tác phẩm dự thi của mình "Giấc mơ thiên tài của tôi": "Tôi là một cô gái kỳ quái, từ nhỏ đã bị coi là thiên tài, ngoài việc phát triển thiên tài của mình ra thì không có mục tiêu sinh tồn nào khác. Thế nhưng, khi những ảo tưởng cuồng nhiệt thời thơ ấu dần phai nhạt, tôi phát hiện ra bản thân ngoài giấc mơ thiên tài ra thì chẳng có gì cả — tất cả những gì có chỉ là những tật xấu kỳ quái của thiên tài. Thế nhân tha thứ cho sự cuồng dã của Wagner, nhưng họ sẽ không tha thứ cho tôi."

"Nghệ thuật sống, có một phần không phải là tôi không thể lĩnh hội. Tôi hiểu cách ngắm 'Mây trời tháng bảy', nghe lính Scotland thổi kèn bagpipe, tận hưởng chiếc ghế mây trong gió nhẹ, ăn đậu phộng luộc, thưởng thức ánh đèn neon trong đêm mưa, với tay từ trên xe buýt hai tầng để hái chiếc lá xanh trên ngọn cây. Ở những nơi không có sự giao lưu giữa người với người, tôi tràn ngập niềm vui của sự sống. Thế nhưng tôi không cách nào vượt qua được thứ phiền toái nhỏ nhấm nháp gặm nhấm này, sinh mệnh giống như một chiếc áo choàng hoa mỹ, chi chít những rận."

Về bài "Giấc mơ thiên tài của tôi" của Trương Ái Linh, bản thân cô sau đó đã nhắc đến không dưới một lần, đầu tiên là viết trong phần Phụ lục của cuốn "Trương Khán" xuất bản năm 1976 rằng: "'Giấc mơ thiên tài của tôi' giành giải danh dự hạng mười ba trong cuộc thi viết của tạp chí Tây Phong. Cuộc thi quy định giới hạn số chữ, thế nên đoạn văn này đã được nén lại hết mức, vừa khít trong con số đó, nhưng giải nhất dài hơn mấy lần, không phải tôi mấy chục năm sau vẫn còn đi so đo tính toán, mà chỉ vì ảnh hưởng đến nội dung và độ tin cậy của bài viết này, nên đành phải nhắc đến một tiếng."

Mùa đông năm 1939 hay mùa xuân năm sau? Tôi vừa đến Hồng Kông vào đại học, tạp chí 'Tây Phong' treo giải thưởng thi viết, đề tài là 'Của tôi...', giới hạn năm trăm chữ. Giải nhất đại khái là năm trăm đồng, không nhớ rõ lắm. Toàn diện kháng chiến vừa mới bắt đầu, tiền pháp tệ mất giá vẫn còn hạn chế, ba đồng đổi được một đồng Hồng Kông.

Tôi viết một bài văn ngắn 'Giấc mơ thiên tài của tôi', gửi đến Thượng Hải lúc bấy giờ đã trở thành hòn đảo cô lập. Không có giấy viết văn, dùng thư tín thông thường, đành phải đếm số chữ. Bị giới hạn năm trăm chữ, sửa rồi lại sửa, đếm đi đếm lại đến hoa cả mắt cả đầu. Cốt sao phải cắt bỏ thành hơn bốn trăm chín mươi chữ, ít hơn cũng không cam lòng.

... Chẳng bao lâu sau tôi lại nhận được toàn bộ danh sách đạt giải. Đề tài giải nhất đặt là 'Vợ tôi', tên tác giả tôi không nhớ nữa. Tôi xếp ở cuối cùng, hình như danh nghĩa là 'Giải đặc biệt', cũng tương đương với cái gọi là 'Được nhắc đến với danh dự (honorable mention)' của phương Tây. Tôi không nhớ rõ có cầm được hai mươi lăm đồng hay không, dẫu sao thì cũng nhiều hơn nhuận bút năm trăm chữ.

Bài 'Vợ tôi' được đăng ở số tiếp theo của 'Tây Phong', viết về quá trình quen biết của hai vợ chồng và những trắc trở nghèo túng sau khi kết hôn, bối cảnh ở Thượng Hải, dài hơn ba nghìn chữ. 'Tây Phong' trước sau không hề nhắc đến lý do vì sao không tính số chữ, phá lệ thu nhận.

...'Tây Phong' chưa từng có nửa tờ giấy hay nửa câu chữ nào giải thích với tôi. Tôi chỉ là một sinh viên năm nhất đại học. Tuyển tập bài dự thi được in thành sách liền dùng tựa đề của tôi 'Giấc mơ thiên tài'.

Hơn năm mươi năm sau, những nhân vật liên quan có lẽ chỉ còn mình tôi, mặc cho tôi một mình tự nói tự nghe, lời nói một chiều dẫu có đáng tin, thì cũng mang tiếng là tiểu khí, ngần ấy năm rồi mà vẫn còn ôm hận ư? Đương nhiên vật đổi sao dời sớm đã phai nhạt rồi, chỉ có điều tình cảm của người tuổi thiếu niên là mãnh liệt nhất, chuyện đạt giải đã trở thành một chiếc răng sâu đã chết dây thần kinh, cho nên bây giờ đạt giải cũng chẳng có cảm giác gì nữa. Cách cả nửa thế kỷ rồi mà vẫn tước đoạt đi niềm vui đáng lẽ tôi phải có, khó tránh khỏi oán hận."

Bài cảm tưởng này là văn bản cuối cùng được Trương Ái Linh công khai phát biểu khi còn sống tính cho đến nay, có thể gọi là "tuyệt bút", thậm chí là "di ngôn". Cô vậy mà mang theo một sự tiếc nuối to lớn và vụn vặt nhường này để qua đời, nói thế nào đi nữa cũng là một sự tiếc nuối lớn của "fan Trương".

Thế nhưng sự thật rốt cuộc thế nào?

Có những kẻ mò kim đáy bể, lật tung biển tìm kiếm ra tờ báo "Tây Phong" kỳ thứ 37 phát hành ngày 1 tháng 9 năm 1939, trên đó rành rành đăng thông báo dự thi của năm đó: "Thông báo dự thi thưởng tiền mặt trăm đồng kỷ niệm ba năm nguyệt san 'Tây Phong'", viết rõ ràng rành mạch rằng — "'Tây Phong' từ khi sáng lập cho đến nay, đã tròn ba năm rồi, cúi nhận sự yêu mến của các vị độc giả, vô cùng cảm kích. Từ hơn một năm trước, để đề xướng việc độc giả viết bài cho tạp chí, chúng tôi từng phát động cuộc thi viết, đem những bài viết đắc giải, phát biểu định kỳ trên 'Tây Phong' và 'Phụ san Tây Phong', rất được độc giả hoan nghênh. Hiện nay nhân dịp kỷ niệm ba năm 'Tây Phong', để quán triệt chủ trương đề xướng viết bài cho tạp chí của chúng tôi, đặc biệt phát động lại cuộc thi viết thưởng tiền mặt trăm đồng, và định ra các điều khoản đơn giản như sau: (1) Chủ đề: 'Của tôi...' Hễ là những chuyện đáng ghi nhớ về cá nhân, đều có thể phát biểu ra... (2) Số chữ: Trong năm nghìn chữ. (3) Thời hạn: Từ ngày 1 tháng 9 năm Dân quốc thứ 28 cho đến ngày 15 tháng 1 năm Dân quốc thứ 29, ngoại thành lấy dấu bưu điện làm chuẩn. (4) Tư cách: Hễ là độc giả của 'Tây Phong' đều có tư cách dự thi. (5) Thủ tục: Bài gửi đến bắt buộc phải dùng giấy kẻ ô viết rõ ràng... Xin gửi về Tòa soạn nguyệt san Tây Phong số 4 chợ Cát Phi, ngõ 542 đường Cát Phi, Thượng Hải. (6) Tiền thưởng: Giải nhất tiền mặt năm mươi đồng, giải nhì tiền mặt ba mươi đồng, giải ba tiền mặt hai mươi đồng. Giải tư đến giải mười ngoài nhuận bút ra, còn tặng một phần toàn bộ năm 'Tây Phong' hoặc 'Phụ san Tây Phong'. Những văn bản được tuyển chọn còn lại đều tặng nhuận bút. (7) Công bố: Kết quả cuộc thi viết sẽ được công bố trong 'Nguyệt san Tây Phong' kỳ thứ 44 số tháng 4 năm 29. Còn như các văn bản đạt giải, sẽ được đăng tải lần lượt trên 'Nguyệt san Tây Phong', 'Phụ san Tây Phong', hoặc do Tòa soạn tự in thành tuyển tập văn học." Tháng 4 năm 1940, cuộc thi viết kỷ niệm ba năm thành lập của "Tây Phong" công bố kết quả, giải thích rằng cuộc thi lần này có tổng cộng 685 bài viết dự thi, trong đó các tác phẩm xuất sắc khá nhiều, ban biên tập bèn quyết định ngoài mười suất trúng tuyển ra, quy định thêm ba giải danh dự, mà Trương Ái Linh, chính là người đạt giải danh dự thứ ba này.

Người đoạt giải nhất tên là Thủy Mạt, tiêu đề tác phẩm là "Đứt đoạn dây đàn——Người vợ quá cố của tôi"; người đứng thứ hai là Mai Tử, tác phẩm là "Chuyến tàu lỡ hẹn——Chị dâu tôi"; người đứng thứ ba là Nhược Hãn, "Người biết hưởng phúc——Chị dâu tôi"……

Xếp thứ mười ba là Trương Ái Linh, "Giấc mộng thiên tài——Giấc mộng thiên tài của tôi". Đây là người đứng cuối cùng của toàn bộ cuộc thi, hoặc có thể gọi là "tác phẩm ép cuối".

Sự nghiệp sáng tác của Trương Ái Linh, tác phẩm đầu tay bằng tiếng Trung mà chính cô công khai thừa nhận là "Giấc mộng thiên tài", thế nhưng cuốn sách cuối cùng được xuất bản khi cô còn sống lại là "Đối chiếu ký", đều đạt giải thưởng, cũng coi như là "đầu xuôi đuôi lọt".

Nhưng cô vẫn luôn có chút bất mãn nhỏ nhặt, cứ nhớ hoài chuyện chỉ giành được hạng mười ba, điều này có lẽ có thể giải thích là một loại "hẹp hòi", đương nhiên cũng có thể giải thích là một loại "tốt bụng, nghiêm túc", thế nhưng tôi lại cho rằng, đó là "tâm hồn trẻ thơ chưa phai" phải không?

Trương Ái Linh từng nói trong "Nhớ " rằng "giới hạn năm trăm chữ", "không có giấy thảo, dùng giấy viết thư thông thường, đành phải đếm số chữ. Bị giới hạn năm trăm chữ, sửa đi sửa lại, đếm từng lượt đến mức đầu óc quay cuồng. Nhất định phải cắt bỏ còn hơn bốn trăm chín mươi chữ, thiếu cũng không cam lòng." Thế nhưng trên thực tế, bài "Giấc mộng thiên tài" của cô dài hơn một nghìn bốn trăm chữ, rõ ràng không thể là "giới hạn năm trăm chữ", đến số chữ bài văn của mình cô còn nhớ nhầm, việc năm xưa nhớ nhầm số chữ giới hạn của tòa soạn thực ra là "trong vòng năm nghìn chữ" là hoàn toàn có khả năng xảy ra.

Ngoài ra, cho dù là giải nhất, tiền thưởng cũng chỉ là "năm mươi đồng", chứ không phải "năm trăm đồng" như Trương Ái Linh nhớ, và số tiền nhuận bút mà bản thân cô thực sự nhận được rõ ràng cũng không thể là "hai mươi lăm đồng", bởi vì đã hứa hẹn, cho dù là tiền thưởng của giải nhì cũng chẳng qua là "ba mươi đồng", giải ba "hai mươi đồng", từ giải tư đến giải mười chỉ nhận nhuận bút, "những văn bản được tuyển dụng còn lại đều tặng nhuận bút", đương nhiên cũng không thể cao hơn hai mươi đồng.

Trí nhớ của Trương Ái Linh có thể gọi là sai lệch vô cùng.

Tôi nghĩ, giả sử có người ở tạp chí trực tiếp đối chất với cô về chuyện này, sau khi cô làm rõ mọi chuyện, nhất định sẽ nói: "Tôi lại quên mất rồi!"

Mọi người cười xòa một tiếng là xong.