Năm 1937, Nam Kinh là một trang sử không nỡ nhìn lại. Đối với người Nam Kinh mà nói, lịch sử tàn khốc nhất của năm ấy không gì hơn cuộc Thảm sát Nam Kinh chấn động kim cổ trung ngoại. Các tài liệu lịch sử ghi chép lại rằng, trong trận đại kiếp nạn như cơn ác mộng này, số đồng bào tử nạn lên tới hơn ba trăm năm mươi nghìn người, xảy ra khoảng hai mươi nghìn vụ cưỡng bức. Khi cuốn tiểu thuyết này kết thúc, cũng chính là lúc cuộc thảm sát bắt đầu, cũng chính là lúc biết bao phụ nữ rơi vào cảnh khốn cùng.
Kết cục của tiểu thuyết lại thành ra như thế này, quả thực nằm ngoài dự kiến. Ban đầu tôi muốn viết một cuốn tiểu thuyết tư liệu, viết một cuốn biên niên sử về cố đô Nam Kinh năm 1937, kết quả lại hoàn toàn khác xa. Khi tôi viết cuốn tiểu thuyết này, bên tai thường văng vẳng khúc ca "Tần Hoài Hà Bạn" uyển chuyển du dương do bà Thái Cầm trình bày:
Đêm nay có rượu đêm nay say,
Đêm nay say bên bờ sông Tần Hoài.
Trăng soi đáy sóng,
Đèn rọi bờ đê,
Như hoa mỹ quyến tựa lan can.
Ca nữ ca, vũ nữ múa,
Từng tiếng tương tư gửi cho ai?
Từng bước yêu kiều dạo vì ai?
Mật ý tình nồng tuôn vì ai?
Tuôn vì ai?
Lời ca hát, điệu múa lượn,
Đôi môi anh đào tô vì ai?
Lớp lớp phấn son điểm vì ai?
Mày ngài mắt biếc gửi cho ai?
Đây rõ ràng là khúc nhạc vong quốc. "Thương nữ bất tri vong quốc hận, cách giang do xướng Hậu Đình Hoa" (Ca kỹ chẳng biết hận vong quốc, bên sông vẫn hát khúc Hậu Đình Hoa). Tôi không biết khúc "Ngọc Thụ Hậu Đình Hoa" có giai điệu ra sao mà có thể khiến cả một quốc gia diệt vong, nghĩ lại chắc cũng là một khúc nhạc hay hiếm thấy. Người viết tiểu thuyết khó tránh khỏi việc đảo lộn đầu đuôi, vốn định viết một cuốn tiểu thuyết về chiến tranh, viết đến cuối cùng lại kể ra một câu chuyện tình yêu chẳng ra sao cả. Nói ra thật khiến người ta cảm thấy hổ thẹn, trên bàn làm việc của tôi chất đầy tư liệu lịch sử, xung quanh chiếc ghế tôi ngồi viết toàn là sách. Ngoại trừ hồi làm nghiên cứu sinh viết luận văn, tôi chưa bao giờ tốn nhiều công sức tra cứu tài liệu như khi viết cuốn tiểu thuyết này. Tôi lần này đến lần khác vào thư viện xem sách cũ, lật giở những tờ báo, tạp chí cũ của năm xưa, những thứ cũ kỹ ấy mang lại cho người ta ảo giác như đang bước vào lịch sử. Đối với người viết tiểu thuyết, thứ ảo giác này là vô cùng cần thiết. Khi tôi đối chiếu đọc cuốn "Lịch sử chỉ đạo chiến tranh Nhật - Trung" của Nhật Bản do Quật Trường Hùng viết, và cuốn "Chiến sử Cách mạng Quốc dân" do tướng Tưởng Vĩ Quốc tổng biên, hai cuốn sách dày cộp "đàm binh trên giấy" này khiến tôi tưởng tượng rằng, nếu mình có thể trở thành một quân nhân chuyên nghiệp, có lẽ sẽ thú vị hơn là làm một nhà văn. Quân nhân chuyên nghiệp xuất sắc cũng là nghệ sĩ, chỉ là chiến tranh là một môn nghệ thuật quá bẩn thỉu, là một môn nghệ thuật đáng bị nguyền rủa.
Tình yêu trong thời chiến sẽ vô cùng hoang đường nực cười, dưới bối cảnh chiến tranh, tình yêu thường tỏ ra rất kệch cỡm. Thế nhưng trong lòng mỗi người, nếu thực sự tồn tại tình yêu, thì chiến tranh có lẽ đã không xảy ra. Cố đô Nam Kinh năm 1937, định sẵn vẫn còn nhiều câu chuyện tình yêu khác, có lẽ tôi chỉ viết ra câu chuyện tồi tệ nhất trong số đó. Cũng cùng một đạo lý, vào năm 1937, những sự việc đáng ca ngợi, đáng xót xa quá nhiều, nhiều đến mức khiến người ta hoa mắt, còn sự chú ý của tôi lại cứ quanh quẩn nơi không nên dừng lại. Tôi dường như chỉ vừa mới đột phá ra khỏi đại dương tư liệu. Sự thật làm tôi cảm thấy lúng túng, những điều đáng ra nên viết thì tôi không viết, những điều vốn không định viết thì lại viết quá nhiều. May mắn thay có một suy nghĩ để tự gạt mình, để che mặt, đó là đối với cố đô Nam Kinh năm 1937, những gì tôi chưa viết, người khác vẫn sẽ viết, mà những gì tôi đã viết thì người khác tạm thời vẫn chưa viết.
Khổng Thượng Nhậm viết "Đào Hoa Phiến" ba trăm năm trước, ngay chiết đầu tiên "Thính Bì" đã nói thẳng ngay từ đầu: "Bên lầu Tôn Sở, trên hồ Mạc Sầu, lại thêm mấy hàng thùy dương". Mà một từ nhân nổi tiếng khác thời cận đại là Ngô Mai, sau khi chiêm bái cố cư của nữ chính Lý Hương Quân trong "Đào Hoa Phiến", đã làm một bài từ hay, hai câu cuối là: "Bên cầu Võ Định, đứng cạn chiều tà". Những danh cú đủ sức lưu truyền này, nay đọc lại, hương vị đã có phần đổi khác. Vật đổi sao dời, nơi ở Nam Kinh bây giờ có thể thêm được mấy hàng thùy dương đã không còn nhiều, bên cầu Võ Định lại toàn là nhà cao tầng, con sông Tần Hoài hôi thối kia thật khó khiến người ta nảy sinh nỗi hoài cổ u huyền. Trong thành phố hiện đại hóa, sự phát triển không ai ngăn cản nổi, sự cảm thương từ trước đến nay luôn là một thứ xa xỉ phẩm. Năm 1937 khó quên đã trôi qua từ lâu, những đứa trẻ sinh ra trong khói lửa năm ấy, giờ cũng đã là những ông lão bà lão sáu mươi tuổi. Cuốn tiểu thuyết này đã bất chấp hậu quả mà viết ra, có người xem hay không, thật sự chỉ có trời mới biết.
Ngày 20 tháng 5 năm 1996
