Lúc viết lời tựa, lòng cứ không kìm được mà nhớ đến một đoạn trong "Dạ hàng thuyền" (Thuyền đi đêm) của Trương Đại đời Minh:

Xưa có một vị hòa thượng, cùng một nho sĩ ngủ chung trên một chiếc thuyền đi đêm. Nho sĩ khoác lác bàn chuyện cao xa, hòa thượng sợ hãi, co chân lại ngủ. Hòa thượng nghe lời nói của hắn có chỗ sơ hở, bèn hỏi: "Xin hỏi bẩm ông, Đàm Đài Diệt Minh là một người hay hai người?" Nho sĩ đáp: "Là hai người." Hòa thượng lại hỏi: "Thế Nghiêu Thuấn là một người hay hai người?" Nho sĩ đáp: "Đương nhiên là một người!" Hòa thượng bèn cười nói: "Nói vậy, thế thì tiểu tăng xin được duỗi chân ra một chút."

Tôi cảm thấy viết tản văn khó tránh khỏi việc ra vẻ khoác lác bàn chuyện cao xa, mà những chỗ sơ hở trong đó há lại chỉ có một hai. Người viết văn, lòi ra vài chỗ sơ hở thực ra lại là chuyện tốt. Bởi vì cho dù là nhà tản văn giỏi đi nữa, cũng không nên cứ chăm chăm muốn cho độc giả "co chân lại ngủ". Đọc sách vốn dĩ phải là một việc vui vẻ, có thể khiến độc giả mỉm cười thấu hiểu, duỗi chân ra một chút, thì có gì mà không hay chứ.

Địa vị của tản văn Trung Quốc xưa nay không hề thấp, tản văn hay cũng nhiều hơn tiểu thuyết hay rất nhiều. Làm nhà văn, có những nhà tản văn thuần túy, ví như Chu Tác Nhân, ví như Phong Tử Khải, chứ người viết tiểu thuyết thì không dám, ít nhiều gì cũng phải kiếm dăm bài tản văn ra để đắp đổi cho đủ số lượng, tựa hồ như không ra tập tản văn thì không được tính là văn nhân. Gần đây đã xuất hiện cụm từ "tản văn của nhà tiểu thuyết", nhưng nhà tiểu thuyết viết tản văn, cũng giống như người chơi nghiệp dư nhảy xuống biển biểu diễn, suy cho cùng vẫn là bàng môn tả đạo.

Tản văn đối với tôi, chẳng qua chỉ là một thứ tiêu khiển lúc rảnh rỗi sau khi viết tiểu thuyết. Viết tiểu thuyết giống như hút thuốc phiện, không viết tiểu thuyết thì tản văn bỗng biến thành một điếu thuốc lá dùng để giải muộn. Tản văn cũng giống như tiểu thuyết, đều là tiếng nói của tâm hồn. Tôi không dám nói tản văn của mình viết hay, những lời khiêm tốn đã nói rất nhiều rồi, điều tôi muốn nói, chẳng qua chỉ là cho độc giả biết rằng thái độ viết tản văn của tôi rất nghiêm túc. Hay hay dở là vấn đề trình độ, còn nghiêm túc hay không lại là vấn đề thái độ.

Tiểu tư sản

Có những chuyện luôn khiến người ta canh cánh trong lòng, cách nào cũng không sao quên được. Khi ấy là những năm tháng gay gắt nhất của cuộc Cách mạng Văn hóa, tôi đi về nông thôn hoàn toàn là để lánh nạn. Sau khi học nửa năm ở trường tiểu học từ đường, tôi coi như được thăng cấp, lại đến một thị trấn nhỏ học tiểu học. Trường tiểu học ở thị trấn nhỏ đương nhiên ra dáng, rất có vẻ chính quy. Nơi này cách xa thành phố, phàm làm việc gì cũng đều chậm hơn một nhịp. Nhớ có một hôm bỗng nhiên mở đại hội toàn trường, nói là muốn thành lập Hồng Tiểu Binh. Lãnh đạo nhà trường tràn đầy tình cảm cao giọng nói: "Chúng ta đều là Hồng Tiểu Binh của Chủ tịch Mao." Phía dưới tức thì vang lên một tràng vỗ tay, cảm xúc sục sôi. Hội vừa tan, mọi người đều quay về bàn học, tay giơ nắm đấm, người thì viết đơn xin gia nhập, người lại viết thư quyết tâm, cả trường sôi sục cả lên.

Rất nhanh sau đó phát phiếu xuống cho mọi người điền. Thế là đụng phải mục thành phần gia đình. Nông thôn ở đây không giống với những gì chúng ta thường thấy trong sách hay trong phim ảnh, toàn là bần nông, chẳng có địa chủ nào cả. Địa chủ có tiền đều ở trong thành phố, hoặc là kinh doanh buôn bán, hoặc là điều hành xí nghiệp, gọi là các nhà tư bản dân tộc. Mọi người tranh nhau điền vào bảng, cả lớp chỉ có một mình tôi là đau đầu vì thành phần gia đình. Lúc ấy tôi học tiểu học năm thứ tư, nói hiểu thì hình như cái gì cũng hiểu rồi, mà nói không hiểu thì ngơ ngơ ngác ngác chẳng hiểu gì sất. Cha mẹ tôi ở Nam Kinh bị đấu tố nhừ tử, đủ loại tội danh chồng chất. Rốt cuộc phải điền thành phần gì mới được khiến tôi vắt óc suy nghĩ. Các bạn học đều tranh nhau đi nộp bảng đã điền xong, tôi do dự hồi lâu, cuối cùng dựa vào cảm giác chủ quan của mình, chọn lấy tội danh mà bản thân cho là nhẹ nhất. Tôi điền là "Tiểu tư sản". Trong trí nhớ, lúc ở Nam Kinh, nghe bài phát biểu của các tiểu tướng Hồng vệ binh, từng nghe qua câu nói công nhân là vô sản, nông dân là tiểu tư sản. Tôi điền như vậy, thật ra cũng có ý khôn lỏi một chút.

Không ngờ đây lại là hành động chọc vào tổ ong mật. Giữa một đám toàn "bần nông", tôi lại là tiểu tư sản, còn ra thể thống gì nữa. Giáo viên cầm bảng của tôi lên, sắc mặt lập tức có chút căng thẳng, vội vã đi tìm lãnh đạo nhà trường, lãnh đạo nhà trường đáp rất dứt khoát: "Tiểu tư sản, đương nhiên không thể làm Hồng Tiểu Binh của Chủ tịch Mao." Ngày hôm trừ, phát băng đỏ Hồng Tiểu Binh, ngoại trừ tôi ra, cả lớp một màu đỏ rực, mỗi người đeo một chiếc vòng đỏ ở cánh tay, đắc ý vênh mặt hất hàm sai khiến. Mấy nữ sinh trong lớp cứ lén nhìn tôi, trong lòng tôi buồn lắm, mấy lần muốn khóc đều cố nhịn xuống.

Từ đó tôi có biệt danh là "Tiểu tư sản". Mọi người bắt đầu nhìn tôi bằng con mắt khác, động một chút lại dùng biệt danh này để hành hạ tôi. Có một hôm, thầy giáo nói chuyện rất nghiêm túc với tôi, bảo tôi từ nay về sau ngày nào cũng đến sớm một chút, quét dọn sạch sẽ phòng học. Tôi xưa nay là đứa trẻ ngoan nghe lời thầy cô, cho nên cũng không dám cãi lại, cúi đầu không dám ho he. Thầy giáo nói: "Em hãy cải tạo cho tốt, nói đâu chừng ngày nào đó sau này, cũng có thể được gia nhập Hồng Tiểu Binh."

Lại bắt đầu trốn học. Lúc ở Nam Kinh tôi cũng từng trốn học, đó là lúc nhìn thấy cha mẹ bị áp giải đi diễu phố. Tôi cảm thấy vô cùng tự ti, ánh mắt của tất cả mọi người đều đang nói tôi là con trai của kẻ này kẻ nọ. Khi mọi người tiện miệng bàn tán về đủ mọi vẻ nhếch nhác của những kẻ bị diễu phố, trong lòng tôi đau như cắt. Hồi đó để trốn học, cha mẹ vốn đang ở trong trại bò thậm chí còn phải nhờ phe nổi loạn đi cùng để báo cảnh sát. Nguyên nhân trực tiếp khiến tôi bị đưa về nông thôn, chính là vì tôi là con một, không ai quản giáo, lang thang đầu đường xó chợ rất có thể sẽ trở thành một đứa trẻ hư.

Không ngờ ở nông thôn chưa đầy một năm rưỡi, tôi lại bắt đầu trốn học. Tôi không muốn ngoại biết, ngày nào đến giờ vẫn cứ ra khỏi nhà đi học, đến lúc tan học lại về nhà. Khoảng chừng một tuần trôi qua, tôi về đến nhà theo giờ giấc cũ, phát hiện thầy giáo đang ngồi nói chuyện với ngoại. Ngoại vừa nhìn thấy tôi, bổ đầu liền mắng cho một trận. Thầy giáo nói: "Thôi đi, mắng nó cũng chẳng ích gì. Này, em vẫn nên đi học đi." Tôi không nói gì, chẳng có gì để nói. Thầy giáo nhìn tôi vô cùng ân cần, vẻ mặt cười như không cười. Ngoại đùng đùng nổi giận, ở bên cạnh thỉnh thoảng lầm bầm vài câu. Thầy giáo lại nói: "Bà cụ à, không nói nó nữa, cháu ngoại bà cũng không phải là loại người không muốn đi học sách vở." Hôm ấy thầy giáo ở nhà ngoại tiêu tốn không ít thời gian, nói rất nhiều lời, lúc sắp đi, cười nói: "Dù thế nào đi nữa, bài vở vẫn cứ phải đến lớp. Thực ra em cũng đúng là tính trẻ con, quét dọn thì quét dọn, có gì mà to tát chứ." Thầy giáo đi rồi, ngoại không mắng tôi nữa, chỉ nói: "Mặc kệ nó, trường cứ đi học, còn quét dọn thì nhất định không quét, dựa vào cái gì mà bắt em quét dọn!"

Ngày hôm sau, tôi ủ rũ đi đến trường, trong lòng hạ quyết tâm, kiên quyết không quét dọn, không ngờ thầy giáo nhìn thấy tôi, chỉ cười cười, từ đó về sau không bao giờ nhắc lại chuyện quét dọn nữa.

Buôn bán phi pháp

Tôi còn từng làm một khoảng thời gian buôn bán phi pháp rất thú vị, đó chính là đổi linh kiện bán dẫn với người khác ở khu chợ buôn bán nhỏ. Năm mười tuổi, tôi chơi đồ bán dẫn hoàn toàn đã mê mẩn. Hồi đó không có tiền chơi, chỉ có thể dùng mấy linh kiện hạn hẹp đó, tháo ra lắp vào, lắp vào tháo ra. Sau đó trong kỳ nghỉ hè đến Bắc Kinh, phát hiện người anh họ lúc ấy đã xuống nông thôn, có hẳn một ngăn kéo lớn linh kiện bán dẫn chơi thừa. Người anh họ đem tất cả những linh kiện này cho tôi, tôi tựa như bỗng nhiên khai đào được một kho báu lớn, tức thì trở thành đại phú ông, cái thứ niềm vui phát ra từ tận đáy lòng ấy, quả thực không có cách nào dùng bút mực để hình thành. Anh rể ở Bắc Kinh lại tặng cho tôi một chiếc đồng hồ vạn năng và mỏ hàn điện. Điều này quả thực như hổ mọc thêm cánh, tôi phát hiện ra bản thân cuối cùng đã có đủ vốn lếng, có thể làm một mẻ lớn. Máy thu thanh một bóng đối với tôi mà nói đã chẳng thấm vào đâu, sau khi trải qua máy hai bóng máy ba bóng, tôi lại bắt đầu lắp ráp máy thu thanh bán dẫn siêu ngoại sai sáu bóng.

Rất nhanh đã phát hiện linh kiện không đủ dùng, mặc dù tôi có một đống lớn, nhưng lúc nào cũng thiếu cái nọ hụt cái kia. Thế là tôi bỗng giống như việc đổi tem trên chợ đen ngày nay, nhét đầy một túi linh kiện bán dẫn, đổi chác với người khác ở một khu chợ buôn bán nhỏ rất nổi tiếng tại Nam Kinh. Hồi đó đây chính là buôn bán phi pháp chính cống, thường xuyên có dân binh đeo băng đỏ thình lình xuất hiện, tóm được là tịch thu sạch sành sanh. Trong bối cảnh lúc bấy giờ, nông dân mang gà và trứng gà do chính mình nuôi ra chợ bán, cũng đều thuộc về cái đuôi tư bản chủ nghĩa, đám thiếu niên chúng ta sinh ra dưới cờ đỏ, lớn lên trong cờ đỏ như bọn tôi mà ra mặt đường buôn bán trái phép linh kiện bán dẫn, tự nhiên mang theo ý nghĩa có phần đại nghịch bất đạo.

Buôn bán đôi khi có thể tự học mà thành tài. Ban đầu chỉ dùng những linh kiện thừa của mình để đổi lấy những linh kiện hữu ích với người khác, rất nhanh đã trở nên khôn ranh, biết linh kiện nào là hàng hút khách, đổi thế nào thì hời, thế nào thì lỗ. Đôi khi linh kiện đổi về, bản thân lúc đó hoàn toàn không dùng đến, nhưng cứ đổi về trước đã, cho dù có dán thêm chút linh kiện, chịu thiệt chút ít chiếm lợi lớn, đằng nào thì hàng hút khách sang tay cũng rất dễ dàng.

Con người đôi khi sẽ dần dần một cách tự nhiên trở nên khôn lỏi. Ở khu chợ buôn bán nhỏ, những kẻ buôn bán trái phép linh kiện bán dẫn, phần lớn đều là người trưởng thành, giao du với những kẻ này, cậu càng thể hiện ra bản thân muốn thứ gì, hắn ta lại càng liều mạng đẩy giá món đồ cậu muốn lên cao. Trong các linh kiện bán dẫn, có rất nhiều là hàng giả hàng kém chất lượng, chất lượng cực kỳ tồi tệ. Thường thì hào hứng mang về nhà, hí hoáy nửa ngày, lại phát hiện ra là hàng hỏng, rồi sau đó lại mang ra khu chợ buôn bán nhỏ, lén lút đổi cho người khác. Con người học điều tốt thì khó, chứ học điều xấu thì hầu như chẳng cần dạy.

Niềm vui của việc buôn bán phi pháp, có lẽ nằm ở chỗ tính phi pháp của nó. Bởi vì thường xuyên phải chú ý đến đám dân binh đeo băng đỏ, toàn bộ quá trình giao dịch, đều diễn ra trong một bầu không khí vô cùng căng thẳng. Tên xui xẻo nào bị bắt sẽ được công nhận chung là kẻ vô tích sự. Đám dân binh đó đôi khi sẽ tháo chiếc băng đỏ dễ gây chú ý xuống, đút vào trong túi, giả vờ như cũng muốn đổi linh kiện, rồi sau đó đột nhiên lộ nguyên hình. May là dạo đó chúng tôi cũng chẳng học hành tử tế gì, cứ lảng vảng mãi ở khu chợ buôn bán nhỏ, mấy vị đồng chí dân binh ngần ấy người, diện mạo sớm đã khắc sâu vào xương tủy, hễ nhìn thấy bọn họ, là vội vàng giấu tiệt linh kiện vào túi, đi theo sau bọn họ, mang đầy hứng thú, chờ xem trò cười của người khác.

Uy tín gia thế

Học vấn chữ nghĩa cũ của tôi thực sự chẳng ra sao cả. Học vấn cũ là một bộ môn nghệ thuật cổ xưa, càng ngày càng rời xa chúng tôi. Tôi hiện tại dựa vào việc viết tiểu thuyết để kiếm cơm qua ngày, chật vật điền chữ vào mấy ô vuông, rốt cuộc cũng có người bằng lòng xem, có người bằng lòng viết đôi chút tiểu bình luận. Không ít bài bình luận đều nhắc đến uy tín gia thế của tôi, một nhà bình luận thậm chí còn quả quyết rằng tài năng của tôi sẽ bị chôn vùi trong cái bóng của truyền thống. Thực sự nếu đúng là như vậy thì cũng là một loại may mắn. Trên thực tế, học vấn cũ đã đạt đến đỉnh cao vào thời nhà Thanh, kể từ đó về sau chính là đời sau thoái hóa đời trước, đời sau kém hơn đời trước. Đây là xu thế lớn của lịch sử, không ai có thể thay đổi được. Đối với con người ngày nay mà nói, ông nội tôi có thể được coi là đại sư học vấn cũ, nhưng đối với phái Càn Gia - trường phái đã phát triển học vấn cũ đến mức cực hạn, thì ông lại là con cháu bất hiếu. Là nhân vật phong vân của thế hệ Ngũ Tứ, ông nội tôi cả đời đều tuyên truyền tân văn hóa. Mặc dù ông có trình độ cổ văn cực kỳ thâm sâu, có thể viết thơ từ thể cũ rất hay, thế nhưng xưa nay chưa từng chủ trương đám con cháu chúng tôi tốn nhiều công sức vào học vấn cũ.

Môn học vấn cũ duy nhất mà tôi được ông nội chỉ điểm chính là đối câu đối. Đó là vào thời kỳ Cách mạng Văn hóa, lúc tôi đang học cấp hai, có một lần, ông nội phát hiện ra tôi vậy mà có thể đọc thuộc lòng một tràng từ của Tân Khí Tật, vô cùng kinh ngạc, liền khen ngợi tôi một trận tơi bời. Tôi được khích lệ, tức thì cảm giác phơi phới, hạ quyết tâm phải học thuộc lòng toàn bộ cuốn "Đường Tống từ tuyển" do tiên sinh Hạ Thừa Đào biên soạn đang cầm trên tay. Lúc đó chính là thời đại đọc sách vô dụng, lên lớp hay không lên lớp, đọc sách hay không đọc sách đều chẳng sao cả. Ông nội tôi cũng rảnh rỗi không có việc gì làm, hiếm khi thấy tôi có hứng thú lớn với thơ từ cổ như vậy, liền bảo tôi bắt đầu học từ đầu, học bình bình trắc trắc trắc trắc bình bình. Phương pháp có phần giống như cách dạy học của ông đồ dạy học tư thục thời xưa, ông nội ra một chữ, tôi đối lại một chữ. Mây đối mưa, tuyết đối gió, ánh chiều tà đối trời quang, liễu xanh đối hoa hạnh khéo. Qua qua lại lại, trông rất giống trò chơi. Ở Bắc Kinh, tôi thường xuyên đi tắm cùng ông nội, ông nội ngâm mình trong bồn tắm, chốc chốc lại ngẫu hứng đặt câu hỏi, tôi vừa thay ông kì lưng, vừa vắt kiệt óc để đối đáp. Lúc đi dạo phố cũng vậy, lúc nào cũng chọn chỗ ít người, nhìn thấy gì nói nấy, một chữ hai chữ, dần dần đến năm chữ bảy chữ. Chưa bao giờ đạt đến trình độ đối đáp trôi chảy, càng nhiều chữ càng thấy vật vã, nhưng dẫu sao thì cũng đều có thể miễn cưỡng đối đáp ra được. Ông nội đặc biệt bao dung về mặt này, nói: Được rồi, coi như hơi nhập môn rồi.

Tiếc là tôi chỉ đứng ở cửa ra vào của thơ từ thể cũ, nhìn vào bên trong vài cái. Dù sao thì cũng đang ở trong một thời đại mà thơ từ thể cũ không còn thịnh hành nữa. Cùng với sự lớn lên của tuổi tác, tiểu thuyết nước ngoài có thể thu hút tôi hơn. Tôi bắt đầu đọc ngấu nghiến tiểu thuyết châu Âu thế kỷ mười chín, số lượng lớn đến mức tốc độ nhanh đến nỗi ngay cả ông nội cũng cảm thấy bất ngờ. Nhớ lúc ấy xem bộ "Phồn hoa chi hải" (Biển trù phú) của Mishima Yukio do nội bộ phát hành, bốn cuốn dày cộp, cuốn thứ nhất của ông nội còn chưa đọc xong, tôi đã tranh thủ thời gian đọc xong tất cả rồi đem cốt truyện ra khoe khoang với mọi người. Ông nội chê tôi đọc sách quá nhanh quá cẩu thả, bèn tìm hai cuốn sách bảo tôi đọc kỹ lại, hai cuốn sách này chính là "Chiến tranh và hòa bình" của Tolstoy và "Lão Goriot" của Balzac.