Truyền Thuyết Cổ Xưa, Bùa Chú Huyền Bí & Mê Tín Dị Đoan Ireland

Lượt đọc: 1137 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Những Cổ Vật Của Ireland.

❊ ❊ ❊

Chúng ta bắt đầu việc nghiên cứu chủng tộc thời sơ khai này bằng công cụ bằng đá thô sơ đầu tiên mà một con người dã man đã dùng để hạ sát một con vật cũng hoang dã chẳng kém. Sau đó, những họa tiết trang trí đơn giản bắt đầu hiện diện—ánh hừng đông đầu tiên của tâm hồn chiếu rọi qua vật chất. Công cụ bằng đá thô sơ dần được trau chuốt, cân xứng hơn về hình dáng và phù hợp hơn với công năng của nó. Có những minh chứng cho thấy khiếu thẩm mỹ đang đơm hoa và năng lực tư duy ngày càng nhạy bén. Sau sự xuất hiện của kim loại, chúng ta có thể lần theo những hình thù bằng đá nguyên bản được tái tạo lại, thoạt đầu bằng đồng đỏ nguyên chất, rồi sau đó bằng thứ đồng thau hoàn mỹ và tuyệt đẹp với sắc vàng ánh đỏ giống như vàng, thứ mà không một loại đồng nào thời cận đại từng sánh kịp. Không hề có sự đứt gãy bạo liệt nào về tư tưởng, cứ như thể chủng tộc mới đến đã hoàn toàn đánh bại và nghiền nát chủng tộc cũ kỹ trước đó; trái lại, đó là sự phát triển liên tục và tiệm tiến của chính những tư tưởng nguyên thủy thuộc chủng tộc tiền bối ấy, luôn song hành cùng bất kỳ luồng ảnh hưởng mới mẻ nào từ bên ngoài tràn vào.

Nhiều học giả từng ôm ấp niềm tin rằng những nhóm cư dân đầu tiên đặt chân đến Ireland là một dân tộc có nền văn minh cao độ, xiêm y khoác lụa Tyria, vải lanh mịn Ai Cập, và thân mình tô điểm bởi những món trang sức bằng vàng đắt giá. Nhưng những sự thật phũ phàng đã bác bỏ giả thuyết này. Chính cộng đồng nguyên thủy từng chỉ biết dùng vũ khí bằng đá ấy lại hoàn toàn mù tịt về nghệ thuật dệt vải, và chẳng biết đến cỗ y phục nào khác ngoài tấm da thú hãy còn nguyên lông của con vật mà họ săn lấy thịt. Mặc dù vậy, các nhà lý thuyết hẳn vẫn sẽ tiếp tục tranh cãi, nghi ngờ và hoài nghi, nếu như có một thành viên thuộc giống loài cổ xưa ấy không tự mình «sống lại» từ nấm mồ sau giấc ngủ dài đằng đẵng hàng ngàn năm, để đưa ra lời chứng thực về đồng loại của mình. Vào năm 1821, nguyên hình con người nguyên thủy của xứ Ireland ấy, với thân thể quấn kín trong lớp da thú được buộc chặt bằng dây da, đã được tìm thấy trong một đầm lầy than bùn, nằm sâu mười thước dưới mặt đất. Bộ răng cùng mái tóc và bộ râu dài, sậm màu vẫn còn nguyên vẹn. Một vài phần của bộ y phục này đã được gìn giữ cẩn trọng tại Bảo tàng của Viện Hàn lâm Hoàng gia Ireland. Chất liệu dùng để khâu vá là ruột động vật được se nhỏ, và sự đều đặn cùng độ khít khao của những đường chỉ khâu thực sự là điều vô cùng đáng kinh ngạc. Những mẫu giày mọi bằng da và mũ trùm đầu bằng da cổ xưa cũng đã được tìm thấy tại nhiều thời điểm khác nhau trong các đầm lầy than bùn, rồi được đưa về bảo quản an toàn tại Bảo tàng, nhờ đó chúng ta có được bộ trang phục hoàn chỉnh của người Ireland thời cổ đại.

Mãi lâu sau thời kỳ dã man ấy, nhưng vẫn ở một mốc thời gian xa xôi đến mức trước cả mọi ghi chép lịch sử, chúng ta thấy người Ireland đã đạt được một số hiểu biết nhất định về kim loại và nghệ thuật dệt vải. Bảo tàng đang lưu giữ vô số minh chứng vô cùng tinh xảo về những thanh gươm và đoản kiếm bằng đồng có hình dáng mảnh mai, uốn lượn như hình chiếc lá, vốn bắt đầu dần thay thế việc sử dụng rìu chiến nguyên thủy. Rất nhiều thanh gươm trong số đó mang kiểu dáng Hy Lạp thuần túy, dường như được chế tác theo khuôn mẫu của chiếc lá cây lô hội hoặc thùa. Một thanh gươm được tìm thấy trên một chiến trường cổ có độ cong hệt như chiếc mã tấu Thổ Nhĩ Kỳ; và trong «Cuốn sách về các Quyền» (The Book of Rights), những «thanh gươm chiến uốn cong» cũng thường xuyên được nhắc đến. Thế nhưng, những mẫu gươm bản rộng hình lưỡi hái, «loại gươm mang đặc tính độc đáo của riêng Ireland», lại chiếm số lượng đông đảo nhất, với tận bốn mươi mốt thanh gươm rìu chiến nặng nề, dày dặn, đầu tròn như thế đang được trưng bày tại Bảo tàng.

Sự tiến triển tương tự của nghệ thuật tạo hình cũng có thể nhận thấy ở những thanh gươm cổ giống như đã từng được ghi nhận ở chiếc rìu đá nguyên thủy—khi nghệ thuật phát triển cao hơn, người thợ thủ công bắt đầu vận dụng khả năng thẩm mỹ của mình vào những họa tiết trang trí đầy ngẫu hứng và đắt giá. Phần lưỡi gươm được tô điểm bằng các họa tiết đúc nổi hoặc khắc chìm, còn phần chuôi thì được khảm hoặc nạm đầy vàng. Cứ như thế, Brian Boroimhe được miêu tả là vẫn cầm một thanh gươm nạm vàng trên tay phải trong trận chiến Clontarf.

Điều vô cùng kinh ngạc là, xuyên suốt toàn bộ chuỗi hiện vật, từ thô sơ nhất cho đến tinh xảo nhất, người ta vẫn có thể lần theo một ý niệm trang trí độc đáo, nhờ đó chúng nhận diện ngay lập tức là của người Ireland; và ý niệm này dường như đã bước qua từ thời kỳ Ngoại giáo Ireland sang thời kỳ Cơ Đốc giáo Ireland. Các họa tiết trang trí trên những phiến đá mai táng tại New Grange lại được lặp lại trên những chiếc rìu đá; nó tiếp tục kéo dài sang thời đại Đồ Đồng; nó trang trí cho gươm giáo của các vị vua, cũng như những chiếc vương miện đắt giá và trang sức bằng vàng của họ, và vẫn tiếp tục được phác họa, với một thứ tình cảm gắn bó thiết tha dành cho các biểu tượng cổ xưa, trên những bản thảo được minh họa bởi bàn tay các tu sĩ, kéo dài mãi cho đến tận thế kỷ thứ mười và mười một.

Để minh họa cho y phục của người Ireland thời kỳ đầu, sau khi họ đã bước qua giai đoạn dã man bất lực thuở sơ khai để tiến tới nền văn minh tương đối nhờ sự hỗ trợ của kiến thức luyện kim và nghệ thuật dệt vải, thật may mắn là chúng ta không phải trông chờ vào những giả thuyết thuần túy; bởi vì, nhờ một cơ duyên kỳ lạ, đại diện cho giai đoạn tiến bộ ấy, cũng giống như nhân vật của thời kỳ dã man, lại một lần nữa trỗi dậy từ nấm mồ của Quá khứ để tự lên tiếng làm chứng cho chính mình.

Vào năm 1824, thi thể của một nam giới, được mặc hoàn toàn bằng những trang phục bằng vải dạ cổ xưa, đã được tìm thấy trong một đầm lầy gần Sligo, nằm sâu sáu thước dưới mặt đất; và thi thể ấy khi vừa mới được phát hiện hoàn hảo đến mức một vị thẩm phán đã được triệu tập để tiến hành cuộc khám nghiệm tử thi. Bộ y phục khi ấy cũng được bảo quản trọn vẹn đến nỗi người ta đã chụp lại bức ảnh của một người mặc bộ đồ cổ này, ngoại trừ đôi giày vốn quá nhỏ so với người trưởng thành ngày nay, và bản vẽ phác thảo từ bức ảnh chụp ấy chính là một trong những hình minh họa xuất sắc và đẹp mắt nhất trong cuốn danh mục của Bảo tàng. Y phục của vị quý tộc Ireland cổ đại này vô cùng độc đáo và nên thơ, bao gồm chiếc quần ống bó mang họa tiết ca-rô, phía trên thiết kế rộng thùng thình giống như quần bồng của người Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng lại ôm sát lấy cẳng chân và mắt cá chân; bên ngoài là một chiếc áo chùng làm bằng loại vải mềm, được ghép nối và chèn miếng vô cùng kỳ công, cho thấy sự hoàn thiện đỉnh cao trong nghệ thuật may mặc. Phần vạt áo chùng kéo dài đến đầu gối, được xếp ly bồng bềnh và có chu vi phần lai dưới lên tới tám thước. Phần tay áo bó sát, mở rộng ở khuỷu tay giống như chiếc áo khoác kiểu Albania; và choàng bên ngoài cùng là chiếc áo choàng bất tử của người Ireland, thứ trang phục luôn luôn gắn bó, một phần không thể thiếu trong y phục Ireland đến mức nó đã trở thành một câu cửa miệng quen thuộc của những người láng giềng xứ Wales chúng ta: «giống như một người Ireland với chiếc áo choàng của anh ta».

Tấm áo choàng duyên dáng ấy, khi được tìm thấy trên người vị anh hùng dưới đầm lầy và nay đang được trưng bày trong Bảo tàng của chúng ta, được làm bằng chất liệu vải dạ mềm màu nâu, có phần mép trên được cắt thẳng với chiều dài chín thước, nhưng phần mép dưới lại được uốn cong gần như tạo thành hình cung tròn. Hình dáng của nó giống hệt với chiếc áo choàng mà những người nông dân vùng Calabria vẫn mặc cho đến tận ngày nay. Những chiếc áo choàng này thường có giá trị rất cao; các vị vua từng được triều cống bằng chúng. Chúng được làm với đủ loại màu sắc, mỗi màu sắc là một biểu tượng thể hiện địa vị của người mặc. Số lượng màu sắc trên một bộ y phục cũng mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc và được quản lý nghiêm ngặt bởi luật pháp. Theo đó, nô lệ chỉ được phép dùng một màu; hai màu dành cho binh lính; ba cho những tráng sĩ khôi ngô hoặc các vị chúa đất trẻ tuổi; sáu cho tầng lớp trí thức; năm cho các nữ sĩ; và bảy là con số vương giả dành riêng cho các vị vua và hoàng hậu.

Trong «Cuốn sách về các Quyền», tài liệu cổ xưa nhất còn tiếp cận được về chủ đề y phục trước cuộc xâm lược của người Norman, chúng ta đọc thấy những chiếc áo choàng đủ màu sắc được đem dâng lên để triều cống các vị vua—những chiếc áo choàng màu tía, áo choàng đỏ, xanh lá, trắng, đen; trên thực tế là áo choàng đủ mọi sắc màu. Một số được miêu tả là có viền vàng. Chiếc áo chùng cũng thường xuyên được miêu tả «với những đường viền bằng vàng—với những món trang sức bằng vàng—với các dải gấu bằng vàng». Một kiểu áo choàng khác được thiết kế kèm theo chiếc mũ trùm đầu giống như chiếc áo trùm đầu bornous của người Ả Rập, và được viền bởi một dải tua rua dày làm bằng lông dê.

Y phục Ireland thực chất mang nét lai giữa phương Đông và phương Bắc, hệt như thành phần chủng tộc pha trộn đã sinh cơ lập nghiệp trên hòn đảo này. Quần ống bó mang kiểu dáng y hệt chiếc quần braccœ của người Giéc-manh; trong khi chiếc áo chùng lại đậm chất Albania, còn áo choàng thì mang hơi hướng phương Đông; tương tự là chiếc mũ trùm đầu cao hình nón, có hình dáng đồng nhất với chiếc mũ của người Ba Tư ngày nay. Về chủ đề này, ngài William Wilde đã nhận xét rằng—

«Mỗi ngày quan sát và nghiên cứu lại đưa ra ánh sáng những mối tương đồng mới với y phục Ireland thời kỳ đầu. Trong bộ sách đồ sộ của người Pháp mang tên ‘Herculaneum et Pompeii’, có một cảnh chiến trận được sao chép từ một bức tranh khảm ở Pompeii, trong đó vũ khí và y phục của các chiếnBình gần như đồng nhất với những trang bị của xứ Ireland cổ đại. Kẻ bại trận mặc quần bó sát, áo chùng ôm người, trong đó có một số chiếc mang họa tiết ca-rô, cùng những chiếc áo choàng có mũ trùm đầu phủ kín đầu y hệt như chiếc cochall của người Ireland. Các nhân vật thủ lĩnh đeo vòng xuyến quanh cổ và vòng tay ở cổ tay, còn chiếc mũ trùm đầu được giữ cố định bởi một dải băng trán hẹp, thoạt nhìn có vẻ được làm bằng vàng. Màu sắc trang phục của họ cũng mang đậm nét đặc trưng Ireland. Ở một vài người, chiếc áo choàng có màu vàng; tấm áo khoác ngoài mang sắc đỏ sẫm; còn chiếc áo chùng mang màu tía viền trắng; chiếc áo sau được điểm xuyết những chùm sao vàng ba cánh, y hệt theo kiểu thức được khắc họa trong ‘Cuốn sách Kells’. Cỗ chiến xa mà nhân vật chủ chốt đang đứng trên đó trông giống hệt như một số chiến xa được khắc trên những cây thánh giá cổ của chúng ta, và người đánh xe thì đội một chiếc mũ chóp nhọn, mặc áo chùng xanh lá cùng áo lót ca-rô. Tất cả những kẻ bại trận đều để râu, và mũ trùm đầu của họ che kín cả phần cằm.»

Việc nghiên cứu y phục cổ đại mang ý nghĩa vô cùng đặc biệt đối với các nhà sử học, bởi vì văn hóa, nền văn minh và các mối quan hệ thương mại của một dân tộc có thể dễ dàng được suy ra từ đó; và trong vô số hình minh họa kỳ thú của bộ danh mục, được trích xuất từ các hồ sơ cổ, những bản thảo được minh họa, cùng những cây thánh giá cổ và các di tích mai táng trên khắp đất nước, mọi thứ có thể rọi sáng cho chủ đề mơ hồ này đều đã được hội tụ lại. Một minh họa vô cùng đặc sắc chính là bức chân dung toàn thân của Dermot M’Morrough, vua xứ Leinster, được vẽ lại từ một bản sao có minh họa của Giraldus Cambrensis hiện do Sir Thomas Philips sở hữu, và bức chân dung này rất có thể được vẽ khi nhân vật còn sống.

Dựa trên tất cả những gì được biết về chủ đề này, có vẻ như vải lanh và vải dạ với mọi cấp độ tinh xảo khác nhau, tùy thuộc vào địa vị của người mặc, chính là những chất liệu chính được sử dụng trong y phục Ireland thời cổ đại. Không có tàn tích nào của y phục bằng lụa từng được phát hiện; các tài liệu lịch sử, theo như chúng ta được biết, cũng không hề đả động gì đến việc lụa được sử dụng cho trang phục cá nhân. Một điều cũng rất đáng chú ý là, dẫu tồn tại niềm tin truyền khẩu rằng vải lanh đã được biết đến ở Ireland từ thủa hồng hoang, thế nhưng Viện Hàn lâm lại không hề sở hữu lấy một mẫu vải lanh cổ xưa nào. Những chiếc áo sơ mi bằng vải lanh được mặc vào thời kỳ cuộc xâm lược của người Norman được cho là có kích thước cực kỳ lớn và được nhuộm màu nghệ tây. Dù vậy, có những bằng chứng không thể chối cãi rằng vải ca-rô, hay còn gọi là vải đa sắc màu mà chúng ta thường chỉ quen liên tưởng đến Scotland, thực ra đã được mặc rộng khắp ở Ireland từ thời cổ đại. Những mảnh vải ca-rô vẫn còn được bảo lưu trong Bảo tàng, và có lẽ mỗi bậc địa vị hay thị tộc đều sở hữu một hoa văn ca-rô đặc trưng cũng như một bộ trang phục chuyên biệt. Niềm đam mê với những sắc màu sặc sỡ, rực rỡ cùng xu hướng chuộng trang trí lộng lẫy dường như luôn là bản năng sẵn có trong tâm hồn người Ireland.

Y phục của phụ nữ Ireland tại một thời kỳ nối tiếp sau thời đại dã man cũng được minh họa rõ nét, không phải từ những phỏng đoán, mà từ sự quan sát thực tế; bởi vì vào năm 1843, một bộ y phục cổ hoàn chỉnh của phụ nữ đã được phát hiện ở độ sâu nhiều thước dưới mặt đất trong một đầm lầy (những bảo tàng của Tự nhiên, nơi bà cất giữ và gìn giữ các mẫu vật về đời sống cổ xưa với sự chu đáo và hoàn mỹ mà không một nhà quản bảo tàng phàm trần nào có thể hy vọng sánh kịp), và giờ đây có thể được chiêm ngưỡng tại bảo tàng của Viện Hàn lâm.

Nó bao gồm một chiếc áo khít eo với phần eo dài, khoét sâu phía trước và được đính liền với một chân váy xếp ly bồng bềnh; chiếc chân váy này, giống như chiếc váy ngắn fustanell của người Albania, bao gồm nhiều mảnh vải hẹp được cắt chéo, gom lại thành các nếp ly nhỏ ở phần trên và xòe rộng thành những đường xếp nếp to bản ở phía dưới; mỗi nếp ly đều được khâu đính ở mặt trong để giữ cố định phom dáng.

Phần lai dưới của chiếc chân váy có chu vi lên tới hai mươi hai thước rưỡi, với tổng cộng chín mươi hai nếp ly được sắp xếp vô cùng kỳ công, sao cho đường nối của mỗi mảnh vải hẹp đều nằm gọn bên trong một nếp ly. Chất liệu làm nên trang phục là vải dạ màu nâu.

Không có bất kỳ bản vẽ minh họa nào về y phục phụ nữ có niên đại sớm hơn thế kỷ thứ mào mười hoặc mười lăm, thế nhưng từ những bức tượng chạm nổi trên các ngôi mộ, chúng ta nhận thấy y phục của họ bao gồm hoặc một chiếc áo choàng buông thả cùng mạng che mặt, hoặc chân váy xếp ly kết hợp áo bó sát như đã miêu tả ở trên, trong khi phần mũ trùm đầu thì thay đổi tùy theo xu hướng thời trang của từng thời kỳ.

Chủ đề trang sức cá nhân được minh họa một cách hoàn hảo trong Bảo tàng; khi Viện Hàn lâm đang sở hữu một trong những bộ sưu tập lớn nhất châu Âu, bắt đầu từ nỗ lực làm đẹp thô sơ đầu tiên của thời kỳ dã man, cho đến những món trang sức bằng vàng lộng lẫy của một giai đoạn muộn hơn nhưng vẫn thuộc thời tiền sử.

Thật chẳng mấy dễ chịu cho lòng tự hào dân tộc khi, sau khi đã nuôi dưỡng tâm trí bằng những câu chuyện thần thoại lộng lẫy từ các nhà biên niên sử đời đầu, lại phải ngắm nhìn hình ảnh người Ireland nguyên thủy dùng xương cá hoặc gai cây để cài tấm áo choàng bằng da hươu chưa thuộc của mình, giống như cách chúng ta biết người Giéc-manh từng làm vào thời đại của Tacitus; thế nhưng, trớ trêu thay, nghiên cứu khảo cổ học lại không cho phép chúng ta hoài nghi về thực tế về sự dã man nguyên thủy của những nhóm cư dân đầu tiên ấy. Dù vậy, khi trí tuệ của con người thô sơ bắt đầu thức tỉnh trong tâm trí họ, họ đã bắt đầu đẽo gọt những khúc xương của loài vật bị săn sát thành các vật dụng trang trí và đồ dùng hữu ích. Bằng cách ấy, những khúc xương mảnh dẻ của loài gia cầm đã được chế tác thành những chiếc trâm cài áo choàng, đặc biệt là phần xương chân, nơi độ phình tự nhiên ở một đầu đã gợi mở hình dáng và cung cấp bề mặt để thể hiện nghệ thuật. Từ thử nghiệm thô sơ đầu tiên của con người-đứa trẻ ấy, người ta có thể lần theo sự phát triển không ngừng nghỉ của tư tưởng họ trong nghệ thuật trang trí, từ việc chạm khắc xương cho tới đúc kim loại, vươn lên tới những kỹ nghệ chế tác men, vàng và đá quý tinh vi nhất. Bảo tàng của chúng ta vô cùng giàu có về những hiện vật này, chứa đựng hơn năm trăm mẫu vật. Trâm cài, kim băng, và ghim băng đã được phát hiện tại Ireland với số lượng và chủng loại vô cùng khổng lồ, trong đó có những chiếc sở hữu vẻ đẹp về thiết kế lẫn tay nghề chế tác thuộc hàng vô tiền khoáng hậu.

«Trong những hiện vật này», ngài William nhận xét, «quá trình phát triển được thể hiện một cách vô cùng nổi bật; bởi vì, từ chiếc trâm cài hoặc cây gai bằng đồng đỏ, đồng thau hay đồng thanh đơn sơ không trang trí (đại diện bằng kim loại cho chiếc gai cây), cho đến chiếc trâm vòng bằng kim loại quý được chế tác vô cùng công phu mà các thợ kim hoàn hiện đại ngày nay vẫn đang sử dụng hoa văn của chúng—mọi giai đoạn của nghệ thuật, cả về hình dáng lẫn kỹ nghệ thủ công, đều được định hình rõ nét, không hề khuyết thiếu một mắt xích nào. Ở giai đoạn đầu tiên, toàn bộ tài năng của người nghệ sĩ đều đổ dồn vào việc trang trí cho chính chiếc trâm cài, hoặc vào việc phát triển phần đầu trâm vốn được phóng to và trang trí thành mọi hình thù cùng hoa văn có thể tưởng tượng được. Khi việc cải tiến phần đầu trâm trở nên gần như bất khả thi, người ta bèn thêm vào một chiếc vòng hoặc khuyên, luồn qua một lỗ thủng ở phần cổ trâm. Đến giai đoạn tiếp theo, chiếc vòng được nhân đôi, hoặc bổ sung thêm nhiều vòng khác. Cuối cùng, chiếc vòng được phóng to, làm phẳng, trang trí, tráng men, phủ filigree và nạm ngọc, cho đến khi, ở những hiện vật bằng bạc và vàng lộng lẫy được tìm thấy tại Ireland trong những năm gần đây, nó đạt đến đỉnh cao sự hoàn mỹ mà nghệ thuật hiện đại khó lòng bắt chước nổi.»

Hình dáng của rất nhiều loại trâm cài, ghim băng và ghim băng lớn của Ireland hoàn toàn trùng khớp với vô số hiện vật được tìm thấy ở Scandinavia, thế nhưng họa tiết trang trí đặc thù—một dạng đường xoắn ốc hoặc cuộn rắn đan cài kỳ lạ mà người ta có thể lần vết qua mọi thời kỳ của nghệ thuật Ireland ngược về quá khứ xa xôi nhất—lại không hề xuất hiện ở bất kỳ nơi nào khác; chẳng thể tìm thấy trong nghệ thuật Etruria hay Teutonic, dẫu có người khẳng định nguồn gốc của nó có thể bắt nguồn từ Assyria và Egypt. Dù sao đi nữa, thứ Opus Hibernicum này, theo cách gọi của học giả Kemble, chính là một trong những tiêu chuẩn giúp một nhà cổ vật học phân biệt đâu là tác phẩm mang tính quốc gia, đâu là tác phẩm ngoại lai. Một điều cũng rất đáng chú ý là những món trang sức có hình dáng tương tự được tìm thấy với số lượng dồi dào ở Scandinavia đều làm bằng đồng, trong khi các hiện vật của Ireland lại làm bằng vàng, một thứ kim loại mà theo mọi lý do để tin rằng, từng tồn tại vô cùng dồi dào ở Ireland trong quá khứ, và nay vẫn được tìm thấy rải rác với số lượng nhỏ. Việc nó từng được dùng làm trang sức, thậm chí đồng thời với cả chiếc rìu đá, cũng rất có tính khả thi, bởi vì ngay cả kẻ dã man thô sơ nhất cũng có thể khiến thứ kim loại dễ uốn này mang lấy bất kỳ hình thù nào chỉ bằng cách dùng hai hòn đá đập bẹt nó ra.

Nhiều thế kỷ trước kỷ nguyên Cơ Đốc, theo các biên niên sử, vàng đã từng được luyện ở Wicklow, nằm về phía đông sông Liffey. Những chiếc cốc và trâm cài đều được dát vàng, và tên của người thợ kim loại là Ucadan; thế nhưng không còn bất kỳ ghi chép nào khác về nguồn vàng bản địa xuất hiện trong các bộ sử cổ của chúng ta. Dù vậy, hai ngàn năm sau, câu chuyện của vị nhà biên niên sử cổ đại đã được xác thực một cách kỳ lạ; bởi vì vào năm 1796, cũng tại vùng đất Wicklow ấy, có lẽ chính trên khu lò luyện của Ucadan, số vàng bản địa trị giá hơn 10.000 bảng Anh đã được khai thác chỉ trong khoảng hai tháng, và những lượng vàng nhỏ cũng liên tục được thu lượm tại đó từ thời điểm này sang thời điểm khác cho đến tận ngày nay.

Chủ đề về những cổ vật bằng vàng là một đề tài đầy ắp sự hấp dẫn, thậm chí cả vẻ kỳ bí. Số lượng những món trang sức bằng vàng cổ được chế tác khai quật được ở Ireland, ngay cả trong thời gian gần đây, đã được ước tính là vượt qua con số nửa triệu bảng Anh. Rất có thể còn một lượng lớn tương tự đang nằm ẩn giấu dưới chân chúng ta, bởi vì cứ mỗi năm, khi những đoạn cắt mới được thi công cho đường sắt, hay các đầm lầy được tháo nước, những ổ tích trữ trang sức bằng vàng lại lộ diện. Cách đây hai hoặc ba năm, một ổ tích trữ gồm những chiếc vòng tay bằng vàng đặc, với giá trị gần 5.000 bảng Anh, sáng bóng và đẹp đẽ như thể vừa mới được hoàn thiện, đã được đào lên ở Carlow; và, thậm chí gần đây hơn thế, một vài chiếc vương miện vàng cổ đã được tìm thấy bởi một người lao động trong lúc làm việc ngoài đồng, kẻ hoàn toàn mù tịt về giá trị của chúng nên đã đem ném cho bầy con chơi đùa, và chính tác giả của cuốn Danh mục đã có lần tận mắt phát hiện ra con trai của người đàn ông ấy đang cắt chúng ra để làm khuyên mũi cho lợn. May mắn thay, chúng đã được giải cứu kịp thời và hiện đang nằm trong Viện Hàn lâm. Hình dáng của chúng thật đẹp đẽ và mang phong cách cổ điển; đó là một chiếc vương miện hình bán nguyệt, gợi nhắc chính xác đến một số hiện vật từng được trông thấy trong các tác phẩm điêu khắc Etruria.

Biết bao báu vật vô giá đã bị tàn lụi theo cách ấy! không chỉ bởi sự thiếu hiểu biết, mà còn do lòng tham lam; bởi vì vô số món đồ bằng vàng đã biến mất trong lò luyện của những gã thợ kim hoàn, những kẻ từng mua chúng từ người dân quê với mức giá có lẽ chỉ bằng một phần nhỏ giá trị thực. Khoản kinh phí thường niên vô cùng khiêm tốn được Chính phủ cấp cho Viện Hàn lâm là một nguyên nhân khác khiến công cuộc hủy diệt vẫn tiếp diễn. Những món trang sức bằng vàng giá trị thường xuyên được đem tới đó chào bán—quá đắt đỏ, thật trớ trêu, để Viện Hàn lâm có thể mua nổi, và với nỗi tiếc nuối phẫn uất tựa như một dạng cảm giác hổ thẹn, các thành viên buộc phải phó mặc chúng cho số phận. Dĩ nhiên luật pháp hoàn toàn có thể khắc phục được tất cả những điều này, giống như cách mà Đan Mạch đã làm, nơi Nhà nước đã bảo đảm quyền sở hữu đối với mọi cổ vật được tìm thấy trên đất nước cho Bảo tàng Quốc gia, mà không gây ra bất kỳ sự bất công nào cho người tìm thấy, bởi họ được trả đúng giá trị đầy đủ của mọi thứ mang đến. Nhưng ở Đan Mạch, lòng tự hào quốc gia về chủ đề này rất mạnh mẽ, và những người nông dân, vốn được các nhà chức trách địa phương giáo dục từ nhỏ về giá trị của những món đồ ấy, thà đốt Kinh Thánh chứ đời nào nghĩ đến chuyện phá hủy một cổ vật.

Vẫn còn là một câu hỏi tranh cãi trong giới học thuật rằng liệu khối lượng đồ vàng chế tác khổng lồ này, vượt xa mọi thứ từng được phát hiện ở England và Scandinavia, hoàn toàn có nguồn gốc bản địa hay phần nào được nhập khẩu. Một phân tích đối với một vài mẫu vàng đã được thực hiện nhằm kiểm tra sự tương đồng giữa các thành phần cấu tạo của chúng với nguồn vàng ở Wicklow, và trong trường hợp được chọn lựa, thứ vàng ấy cho thấy sự tương đồng. Thực tế này cùng các họa tiết trang trí chính là những bằng chứng củng cố cho giả thuyết bản địa; trong khi phe phản đối lại khẳng định rằng chúng theo đường buôn bán đi tới từ người Carthagina từng buôn bán tại đây. Những món trang sức có hình dáng đồng nhất với Ireland—những chiếc vòng xuyến vặn xoắn, vòng tay, vương miện và băng trán—đã từng được tìm thấy sâu trong nội địa châu Phi, dọc theo Bờ biển Vàng; ở Ấn Độ, Barbary, Tây Ban Nha và các hòn đảo trên Địa Trung Hải.

Nhiều nhạc cụ cổ của Ireland, nổi bật nhất là đàn hạc và kèn đồng, cùng vô số mảnh vỡ của đàn hạc cũng đã được tìm thấy trong những chiếc crannog cổ xưa nhất, minh chứng cho thấy kiến thức và thực hành âm nhạc ở Ireland đã có từ lâu đời nhường nào—một thực tế được củng cố bởi các Biên niên sử xứ Wales, vốn khẳng định rằng người Ireland vượt trội hơn tất cả các quốc gia khác về sự thành thạo đàn hạc.

Bảo tàng đang sở hữu mười sáu chiếc kèn đồng cổ, trong đó có một chiếc—hiện vật hoàn mỹ nhất từng được tìm thấy ở châu Âu—có chiều dài khoảng tám thước, và các mối nối được tán đinh kỳ lạ bằng những chốt kim loại, một thực tế chứng minh cho tuổi đời cổ xưa của nó, bởi vì nó hẳn phải được tạo ra trong một thời đại chưa hề biết đến nghệ thuật hàn. Về tiền tệ, ngài William Wilde hoàn toàn phủ nhận việc tiền xu dạng vòng bằng đồng từng được sử dụng ở Ireland, như lời khẳng định của ngài William Betham, người đã mượn ý tưởng này từ Vallancy: bởi vì tất cả những hiện vật từ trước đến nay được miêu tả là tiền vòng, giờ đây đã được chứng minh không thể chối cãi rằng chúng thuộc về trang phục dạng xích hoặc áo giáp. Phương tiện trao đổi mậu dịch thời cổ đại dường như được tính bằng số lượng đầu gia súc, hoặc số lượng ounce vàng. Hệ thống tiền đúc bản địa là một thứ hoàn toàn xa lạ. Khối lượng đồng thau được phát hiện ở Ireland là vô cùng khổng lồ, và minh chứng cho sự tồn tại kéo dài của một thời kỳ mà nó được sử dụng phổ biến, trước khi sắt được biết đến. Mẫu vật của mọi vật dụng cần thiết cho đời sống của một dân tộc đều đã được tìm thấy khi được chế tạo từ nó—vũ khí, công cụ, áo giáp, gươm và giáo; đồ dùng nhà bếp, vạc, thìa và những vật dụng thiết yếu nhỏ nhặt khác; trâm cài tóc dành cho mái tóc buông xả của phụ nữ; trâm cài áo choàng dành cho những chiếc áo choàng duyên dáng của các tù trưởng, nhưng không phải thứ hợp kim xỉn màu, tối tăm mang cái tên thời hiện đại. Đồng cổ Ireland là một thứ kim loại mang vẻ đẹp vàng óng, rực rỡ, và chúng ta có thể tưởng tượng hiệu ứng của một đạo quân diễu hành với những ngọn giáo bằng thứ kim loại này dưới ánh nắng chói chang chắc chắn phải vô cùng lộng lẫy.

Con người ở thời đại xa xôi ấy hẳn đã đạt được sự thành thạo đáng kể trong các nghệ thuật chế tác—hẳn đã sở hữu luật pháp, tôn giáo và văn hóa xã hội—thế nhưng người ta sẽ hiểu biết về họ ít ỏi nhường nào nếu những nhân chứng câm lặng của một nhân loại quá khứ ấy không được giải mã bởi khoa học. Khảo cổ học và ngôn ngữ học chính là những dung môi duy nhất của quá khứ; và kể từ nay không một giả thuyết nào có thể được dung thứ nếu không vượt qua được bài kiểm tra khảo nghiệm bởi chúng. Nhà ngôn ngữ học lần theo nguồn gốc và mối quan hệ họ hàng của dân tộc chúng ta thông qua các gốc từ trong tiếng Ireland; trong khi thói quen, lối sống, vị trí của họ trên thang đo văn minh xuyên suốt quãng đời dài đằng đẵng của thời đại vô tự lại chỉ có thể được đọc hiểu qua những ký tự bằng đá, đồng và vàng trên những bức tường của Viện Hàn lâm chúng ta.

Các bản thảo tiếng Ireland, dẫu là cổ xưa nhất ở vùng Tây Bắc châu Âu, cũng chỉ có niên đại ngược về tối đa là thế kỷ thứ năm hoặc thứ sáu. Vượt qua khoảng thời gian đó, chúng ta bước vào một vùng không gian tăm tối, nơi không một nền văn học hay chữ viết nào chiếu rọi ánh sáng; thế nhưng, dù không nhận được sự hỗ trợ từ bất kỳ yếu tố nào trong hai điều đó, nhà khảo cổ học vẫn có thể tái dựng lại thế giới nguyên thủy và con người nguyên thủy với độ chân thực và chắc chắn lớn hơn nhiều so với việc sở hữu cả hai; bởi vì những dữ kiện của một bảo tàng là bất biến và trường tồn, không thể gánh chịu bất kỳ sự biến đổi nào xuất phát từ định kiến hay sự thiếu hiểu biết, dẫu vậy chúng ta phải ghi nhớ rằng chính khoa học mới là thứ duy nhất mang lại giá trị cho những dữ kiện ấy. Nếu không có sự trợ giúp của nó, một bảo tàng sẽ chỉ là một tập hợp những món đồ phế liệu kỳ quái. Nhà khảo cổ học buộc phải kết hợp, trong một góc nhìn tổng hợp và toàn diện—buộc phải sắp xếp theo đúng trình tự của chúng—buộc phải làm sáng tỏ thông qua một học thức vươn tầm thế giới, những mảnh vỡ mang lời tiên tri từ quá khứ ấy; bằng không, dòng chữ trên vách tường này, dẫu có diễn đạt những sự thật không thể chối cãi nhất của lịch sử, vẫn sẽ mãi là một thứ ký tự tượng hình chưa được giải mã, vô dụng và vô tích sự đối với học giả hệt như bảng chữ cái của một ngôn ngữ xa lạ mà anh ta không tài nào ghép lại thành những từ ngữ có ý nghĩa. Tất cả những điều này đã được ngài William Wilde thực hiện cho Bảo tàng của Viện Hàn lâm, và trong những tập sách rõ ràng, được sắp xếp mạch lạc của ông, chúng ta có thể đọc hiểu những trang sách bằng đá của lịch sử nước nhà dưới ánh sáng của toàn bộ học thức cùng nghiên cứu cổ vật từ quá khứ và hiện tại được quy tụ về một mối.

Kết luận có thể rút ra từ những dữ kiện được bày ra trước mắt chúng ta là, vào một thời đại vô cùng xa xôi trong quá khứ (ông Boucher de Perthes, tác giả kiêm nhà cổ vật học nổi tiếng người Pháp, từng viết một cuốn sách nhằm chứng minh rằng nó có từ trước trận Đại hồng thủy) toàn bộ bề mặt trái đất từng được bao phủ bởi một dân tộc du mục, nói chung một thứ ngôn ngữ, và sống theo cùng một phương thức thô sơ, với không vũ khí nào khác ngoài những hòn đá được mài nhọn. Chủng tộc ấy đã lụi tàn và chưa từng có cuộc nghiên cứu nào khám phá ra tên gọi, ngôn ngữ, tôn giáo hay kỷ nguyên tồn tại của họ. Không một dòng khắc, không một từ ngữ, không một ký tự nào được khắc trên bất kỳ hòn đá nào được họ để lại nhằm xoa dịu sự tò mò đến cắn rứt của kẻ hậu sinh tò mò. Thế nhưng những dấu vết của họ đã được tìm thấy từ Mexico cho tới Nhật Bản; từ các thảo nguyên Tartary cho tới vùng Pampas; quanh bờ biển của mọi vùng biển châu Âu, và dọc theo các bờ duyên hải của hai đại dương. Bất cứ nơi nào bàn chân con người từng đặt đến trong thời kỳ lịch sử, họ đều đã đặt chân tới trước cả khi lịch sử bắt đầu. Thậm chí ngay trên hòn đảo ngoại vi này của chúng ta, những dấu tích của dân tộc ấy rải rác dày đặc đến mức chính lớp thổ nhưỡng cũng có vẻ được cấu thành từ tàn tích của họ. Kế đó, một chủng tộc khác quét qua châu Âu—một chủng tộc có văn hóa hơn tương đối, mang theo bên mình yếu tố cốt lõi của nền văn minh—đó là tri thức về kim loại. Họ lan rộng khắp hai bên bờ sông Danube; để lại dấu chân ở Ý và trên các bờ biển Baltic; tràn qua Thụy Sĩ, Pháp và Bỉ, ban đặt tên gọi cho những con sông họ đi qua, những ngọn núi họ băng qua và những thị trấn họ thành lập, những cái tên vẫn còn bám chặt lấy chúng cho đến tận ngày nay. Từ Bỉ, họ lan rộng sang Anh, và từ đó, hoặc qua đường bờ biển Tây Ban Nha, họ đặt chân tới Ireland, nơi họ khai sinh ra chủng tộc Ireland hiện hữu, đồng thời mang theo tri thức về kim loại, nghệ thuật âm nhạc và thi ca, cùng ngôn ngữ Ireland vẫn còn tồn tại cho đến tận ngày nay. Các nhà sử học gọi dân tộc này là người Celt. Ở lục địa châu Âu, họ dần dần bị nghiền nát dưới gót giày của các chủng tộc La Mã và Goth, còn ở Anh quốc cũng chịu chung số phận qua những cuộc xâm lược nối tiếp nhau. Nhưng Ireland lại không hề gánh chịu cuộc xâm lược nào. Tại đây, chủng tộc Celt cổ đại vẫn sống và hưng thịnh, và chỉ duy nhất nơi đây, ngôn ngữ của họ—thứ ở bất kỳ nơi nào khác đã tan chảy thành một thứ hợp chất pha trộn với tiếng Goth và tiếng La-tinh—mới duy trì được sự tồn tại độc lập của chính mình. Tiếng Anh là sản phẩm và kết quả được hình thành dần dần qua các cuộc xâm lược nối tiếp nhau ở Anh. Thế nhưng chưa từng có một dân tộc xâm lược nào giành đủ sức mạnh tại Ireland để gây ảnh hưởng lên ngôn ngữ nguyên thủy. Nó vẫn tồn tại giữa lòng chúng ta, vẫn đang sống và được nói hệt như khi hàng ngàn năm trước, cộng đồng người Celt lần đầu tiên vượt qua sông Danube và ban cho nó cái tên mà nó mang ngày nay. Vì lý do này, toàn bộ các nhà khảo cổ học châu Âu đều hướng ánh mắt về hòn đảo thánh thiện của chúng ta, như hướng về bảo tàng vĩ đại duy nhất của chủng tộc Celt. Cứ thế, Giáo sư Keller ở Zurich lo lắng nghiên cứu cấu trúc của các crannog Ireland nhằm so sánh chúng với các công trình của Thụy Sĩ; và học giả Pictet ở Geneva đòi hỏi sự hoàn thiện bị trì hoãn lâu nay của cuốn Từ điển Ireland, với một niềm nhiệt huyết khiến sự thờ ơ của chính chúng ta phải hổ thẹn, bởi vì nếu thiếu nó, ngành ngôn ngữ học so sánh sẽ thiếu đi hòn đá tảng cốt lõi của mình. Những dữ kiện vĩ đại trong Bảo tàng của chúng ta, được minh họa, mô tả và trình bày trước giới học giả châu Âu dưới một hình thức toàn diện, sẽ góp phần to lớn trong việc đính chính những quan niệm thô sơ, bất hoàn hảo của các nhà văn lục địa về cổ vật Ireland. Chẳng hạn, Giáo sư Lindenschmidt ở Mainz từng khẳng định trong một trong những tác phẩm được xuất bản trước đây của ông rằng tất cả những cổ vật bằng đồng cổ xưa được tìm thấy ở phía này dãy Alps đều được nhập khẩu từ Etruria, bởi vì một dân tộc dã man như người Ireland chưa bao giờ có thể tạo ra chúng. Thực tế lại là, bộ sưu tập rìu đồng lớn nhất, đa dạng nhất và được trang trí lộng lẫy nhất từng tồn tại lại nằm trong Bảo tàng của chúng ta, bên cạnh vô số mẫu vật về những cái khuôn từng được dùng để đúc ra chúng, được phát hiện ngay tại chính nơi người thợ thủ công cổ xưa từng nhóm lò luyện của mình. Sự quan tâm phổ quát và nhu cầu đòi hỏi thông tin này là quá đủ để khích lệ các học giả của chúng ta nỗ lực hành động, khi nhận thấy rằng họ phần nào chịu trách nhiệm trước châu Âu về việc bảo tồn đúng đắn các cổ vật của chúng ta, ngay cả những hiện vật thô sơ nhất cũng có thể kể lại câu chuyện nào đó từ quá khứ, hệt như những vệt hằn dọc theo các con đường của thành phố chết Pompeii cho thấy sự sống từng đi qua nơi đó.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.