Tục ngữ có câu: cha chả bớt của con một người dâu, con chả bớt của cha một bộ quan tài.
Cưới được cô vợ về cho Tam Oa Tử Kiến Phong, nút thắt đè nặng trong lòng lão hán Khắc Kiệm tức thì tan biến. Ba người vợ của ba đứa con trai giờ đã cưới đủ, làm trách nhiệm của một người làm cha, ông đã hoàn thành trọn vẹn; còn về phần quan tài mà các con đền đáp lại cho ông và bà lão, đành tùy vào lương tâm của tụi nó vậy! Năm nay ông chưa tròn sáu mươi, thân thể chẳng có bệnh tật gì phiền thoái, tự thấy tinh thần còn tốt, đúng vào độ tuổi "lão tiểu hỏa tử" (ông già sức thanh niên) mà người làm nông hay nói, chuyện quan tài vẫn chưa gấp bách, thong thả đợi lũ trẻ sau này sắm sửa sau.
Thật chẳng dễ dàng gì! Từ khi cô con dâu mang giọng Bắc Thiểm cứng cỏi này bước qua cổng nhà, trở thành một thành viên tạm thời trông có vẻ chưa được hài hòa cho lắm của ngôi nhà ba gian này, người chủ năm mươi tám tuổi của khoảng sân nhà nông cứ không cưỡng lại được mà than thở, cô vợ này của Tam Oa Tử cuối cùng cũng cưới được về nhà rồi, thật sự là chẳng dễ dàng chút nào!
Lữ Khắc Kiệm ở Lữ Gia Báo, xếp hàng thứ tám trong thế hệ chữ Khắc của dòng họ, người ta gọi là Lữ Lao Bát, một đời khôn khéo tháo vát, lại bị cái thành phần "thượng trung nông" bịt chặt miệng mũi, không thể hiên ngang thoải mái nói năng hay làm việc trên các đường kim mũi chỉ của Lữ Gia Báo. Thượng trung nông, còn gọi là phú hữu trung nông, người làm nông hạ thấp gọi là trung nông bụng bự. Đường lối giai cấp của chính phủ ở nông thôn là dựa vào bần nông, hạ trung nông, đoàn kết trung nông, đả kích cô lập địa chủ, phú nông. Đối với thượng trung nông thì đối xử thế nào? Không có quy định rõ ràng, hình như là nằm ở khe hở giữa hai trận doanh đối lập lớn, thật sự là nói không rõ là cái hương vị gì nữa. Khi đội mở cuộc họp, cán bộ đội dùng loa phóng thanh gào to kịch liệt, bần hạ trung nông đứng bên trái, địa phú phản hoại hữu đứng sang bên phải, trận thế rõ ràng, không dung nhẫn sự hỗn loạn. Những lúc như thế, ở những trường hợp như thế, Lữ Lao Bát lại không tìm thấy vị trí mình nên đứng. Trong cái thời cảnh khiến người ta ngượng ngùng như vậy, Lữ Khắc Kiệm đã rèn luyện được một tấm lòng ung dung đại độ, tự nguyện nhìn tới một góc kẹt chẳng ai chú ý mà ngồi xổm xuống, thu đầu rít thuốc rọc.
Cái thế đứng không xong mà ngồi cũng chẳng xong khó chịu này, tuy chẳng dễ chịu gì, nhưng lâu dần rồi cũng quen. Hai chuyện khiến lão hán khó chịu nhất, dẫu sao cũng đã qua rồi. Năm 50 cải cách ruộng đất định thành phần, gã nông dân trẻ tuổi mới hơn ba mươi Lữ Khắc Kiệm, trong nửa năm, đã dốc sức lo lắng đến mức làm mái tóc ngắn đen nhánh bạc đi hơn một nửa, biến thành màu lông thỏ ngắn xanh pha trắng xám. Tạ trời tạ đất, cán bộ mặc chế độ phục màu xám trong tổ công tác cải cách ruộng đất thật sự nói được làm được, thực sự cầu thị, đã định cho ông thành phần phú hữu trung nông, rốt cuộc giữ lại được đất đai, súc vật cày cấy và nhà cửa ba gian hiện có. Ông vỗ vỗ vào mái tóc như lông thỏ xanh trắng kia, vừa khóc vừa cười, suýt nữa thì phát điên, chỉ cần không bị xếp vào hàng địa chủ hay phú nông, có nhổ sạch chỏm tóc này thì có sao đâu!
Vạn vạn không ngờ tới, mười năm sau lại đến "phong trào Tứ Thanh". Lần này, kéo dài nửa năm, mái tóc như lông thỏ xanh trắng của Lữ Khắc Kiệm rụng mất hơn một nửa, mỗi sáng rửa mặt, tiện tay vò một cái, các gốc tóc rào rào rơi xuống chậu nước. Ba hộ phú hữu trung nông vốn có ở Lữ Gia Báo, một hộ nâng lên thành địa chủ, một hộ nâng lên thành phú nông, hai ông lão lưng đã còng xuống bị đẩy vào hàng ngũ của nhóm nhỏ đó, coi như một sự trừng phạt, mỗi buổi sáng phải quét dọn đường xá ngõ ngách ở Lữ Gia Báo. Tạ trời tạ đất, Lữ Khắc Kiệm lại may mắn thoát nạn, vẫn giữ nguyên thành phần thượng trung nông cũ, lần này, ông không có một chút tâm trí nào để biết ơn cái điệu cao giọng thực sự cầu thị của mấy "cán bộ Tứ Thanh" kia nữa. Không đẩy ông vào cái nhóm địa chủ phú nông đó, hoàn toàn là nhờ may mắn, nhờ vận khí, từ miệng những người thân cận với tổ công tác truyền ra tình báo nội bộ, nói là để thể hiện chính sách, không thể đem cả ba hộ thượng trung nông thăng cấp thành địa chủ phú nông hết được, phải giữ lại một hộ để thể hiện chính sách, nếu không, Lữ Gia Báo sẽ không còn cái thành phần vị trí đặc biệt là thượng trung nông này nữa.
Sau khi "phong trào Tứ Thanh" kết thúc, Lữ Khắc Kiệm sờ vào cái đầu trọc lốc đã rụng sạch tóc, chớp chớp mắt với bà lão, nói ra kinh nghiệm sống mới của mình: "Bà nói xem, tại sao tổ công tác trong ba hộ thượng trung nông, lại chọn riêng nhà mình để 'thể hiện chính sách'? Ta một không xin xỏ tổ công tác, hai không tìm người đi cửa sau, vì sao chứ?" Bà lão không đáp, bà biết ông thực ra không phải hỏi bà, mà là muốn nói cho bà biết cái vấn đề thần bí này, quả nhiên, Lữ Lao Bát rất đắc ý tự hỏi tự trả lời: "Ta ở Lữ Gia Báo không có kẻ thù! Không có kẻ thù thì không có ai trước mặt tổ công tác cắn bừa ta, tổ công tác mới nói ta là thành tâm đi chung một đường với bần hạ trung nông. Cho nên đấy! Mới giữ ta lại tiếp tục làm thượng trung nông."
Đó là nguyên nhân duy nhất miễn cưỡng thoát nạn mà Lữ Khắc Kiệm vắt óc suy nghĩ mới đúc kết ra được. Có được kinh nghiệm sống này, ông vô cùng phấn khởi, thậm chí không kìm nén được sự xúc động này, chạy ra ngoài sân, gọi cả đứa con trai cùng con dâu và đứa cháu đã đóng cửa tắt đèn đứng dậy, nghe ông huấn thị:
"Thấy rõ chưa? Đừng có giương vây! Mấy đứa chỉ cần một câu không nhịn, đắc tội một người, người này gặp lúc phong trào cắn mình một cái, chịu nổi không! Người ta thành phần tốt thì không sợ, mình thì sợ! Cái thành phần nguy hiểm của mình, nhúc nhích một chút là nâng lên thành... Rõ chưa? Mình giống như gánh hai sọt trứng gà đi chợ, người ta dám đụng mình, mình không dám đụng người ta đâu! Thường ngày ta luôn nói các ngươi, chỉ làm việc, đừng nói năng, cán bộ nói tốt nói xấu làm sai làm đúng mình đều không có ý kiến, tốt thì mọi người cùng tốt, xấu thì mọi người cùng xấu, không phải một mình nhà mình chịu khổ hại, không cần đến lượt mình đơm đặt ngắn dài. Cán bộ đắc tội không nổi, xã viên cũng đắc tội không nổi. Mình lặng lẽ êm đềm sống qua ngày đoạn tháng của mình, tránh gặp tai họa bất ngờ. Lần này, tất cả đã hiểu rõ chưa? Đừng trách ta quản gia nghiêm ngặt nữa nhé?"
Cả nhà đều tâm phục khẩu phục vị lão gia trưởng.
"Tứ Thanh" khép lại, "Văn Cách" mở màn, điểm công của làng Lữ Gia Báo năm này qua năm khác mất giá, thành phần lại ngày càng lên giá. Thành phần bần nông, hạ trung nông ngày càng có giá trị, thành phần địa phú thì miễn bàn, trung nông cũng không mấy được ưa chuộng nữa, thượng trung nông hầu như chẳng khác gì địa chủ phú nông. Lữ Khắc Kiệm đã tổn thọ biết bao tâm trí vì chuyện vợ con của Tam Oa Tử, các điều kiện khác còn chưa bàn tới, vừa nhắc tới thành phần thượng trung nông này, là khiến cho tất cả các cô gái bình thường và cha mẹ họ phải lắc đầu xua tay. Chẳng ai đoán chắc được, biết đâu chừng bắt đầu từ ngày mai của một phong trào nào đó, lại dễ dàng thăng cấp thượng trung nông thành phú nông hoặc địa chủ, ai mà chịu nhắm mắt bước vào cái gia đình chịu tội như thế này? Nhìn chỏm râu tơ trên môi Tam Oa Tử đã biến thành hàng râu đen xì, trên má ngày càng mọc lên từng chùm mụn nhọt chi kịt, bất kỳ ai làm cha làm mẹ đều hiểu rõ cơ thể đứa trẻ đã phát triển đến độ tuổi cần kết hôn gấp gáp, nhưng chỉ có thể kéo dài như thế... Tạ trời tạ đất, thôn Dương Gia Tà đột nhiên đến cô gái Bắc Thiểm này, không chê bai thành phần thượng trung nông, ông nắm bắt thời cơ, làm nhanh gọn lẹ, quyết đoán dứt khoát, đứng ra lo liệu xong xuôi.
Qua một tháng quan sát cô con dâu mới về nhà, lão hán Khắc Kiệm phát hiện, đứa trẻ này không tệ, cần cù, tiết kiệm, dường như là chuyện nằm trong dự liệu. Những người phụ nữ từ vùng núi Bắc Thiểm cằn cỗi đến vùng Quan Trung phú nhiêu, thường đều thể hiện ra khả năng chịu khổ giỏi hơn, chịu bỏ sức hơn người bản địa, về mặt cuộc sống lại càng không cầu kỳ. Tư Muội Tử đã bắt đầu ra đồng làm việc, làm việc hăng hái, không biết gian giảo lười biếng, đặc biệt là khi làm công khoán theo sản phẩm, thường giật được điểm công cao nhất. Khuyết điểm của cô con dâu mới này cũng rất rõ ràng, may vá thêu thùa không giỏi, nghe nói Bắc Thiểm không trồng bông, tự nhiên là không biết kéo sợi dệt vải rồi. Nữ công bếp nát cũng không xong, miễn cưỡng mới cán ra được những sợi mì dày khụ, ăn vào vừa bở vừa búp, không có độ dai. Nghe nói Bắc Thiểm chủ yếu ăn khoai tây và kê, rất ít khi ăn lúa mì, tự nhiên là không học được kỹ thuật cán mì rồi. Cả hai điều này, đối với một người chủ mẫu gia đình ở Quan Trung mà nói, không thể không kể là hai điểm thiếu sót đáng tiếc, tuy nhiên, có bà lão thạo việc dệt thêu và bếp núc chỉ bảo, không khó để học được. Điều khiến Lữ Lao Bát lo lắng nhất, là cô gái Bắc Thiểm này không mấy hiểu lễ nghi phép tắc vốn vô cùng nghiêm ngặt ở vùng quê Quan Trung, ví dụ như trong nhà có họ hàng hay khách khứa khác đến, nên do gia trưởng tiếp đón, các cô con dâu sau khi chào hỏi xong thì nên lui ra, không nên luyên thuyên dài dòng. Tư Muội Tử khi cậu cả đến, thế mà lại tựa vào cạnh bàn hỏi đông hỏi tây, mất đi thể thống. Ví dụ như ở trong nhà nên đi đứng đàng hoàng, nói năng từ tốn, vậy mà Tư Muội Tử thế mà lại nghêu ngao hát khúc ca gì đó ra ra vào vào, mất đi sự trang trọng. Tất cả những điều này, cần phải từ từ uốn nắn, khiến cho cô gái miền núi có phần hơi bộp chộp này mau chóng học được lễ nghi phép tắc của Quan Trung, đặc biệt là một gia đình thượng trung nông như nhà mình, càng không thể chứa chấp kẻ hốt hoảng tráo trở!
Dù sao đi nữa, tâm trạng của Lữ Lao Bát tương đối mà nói vẫn là tốt. Đang ở ruộng bông dặm mạ bông, lúc nghỉ giải lao giữa giờ, đội trưởng tuyên truyền cho mọi người phương pháp chấm công chính trị Đại Trại, ông ngồi trên gờ đất, ngậm tẩu thuốc rọc, mắt dán vào một tổ kiến bên cạnh chân mà ngẩn ngơ. Tổ kiến rất nhỏ, chỉ to chừng cọng rơm, miệng hang có một đống cát mịn, chứng tỏ cái hang này đã sâu tới lớp cát bên dưới lớp đất rồi. Có vài con kiến bò ra từ trong hang, chui vào dưới cục đất trong luống rãnh, lại có từng con kiến nhỏ tha một hạt vật gì đó chui vào hang. Ông nhìn đến ngẩn ngơ, nhìn đến thích thú ngon lành, hứng trí dạt dào, bỏ mặc chuyện chấm công chính trị mà đội trưởng nói ra sau tai.
Lữ Lao Bát tiếp tục chăm chú quan sát lũ kiến. Đàn sinh linh nhỏ bé này, ở vùng đất bãi bồi rộng lớn hạ lưu sông, lặng lẽ đào một cái hang nhỏ cỡ cọng rơm, rồi tất bận ra ra vào vào, tìm kiếm hạt thức ăn tiếp theo, tha vào hang, nuôi dưỡng con cái, vui vui vẻ vẻ. Con kiến chưa từng dám nghĩ sẽ chiếm lĩnh cả dải đồng bằng, càng chưa từng nghĩ sẽ tranh giành bầu trời với chim chóc, chỉ lặng lẽ hài lòng với một cái hang nhỏ cỡ cọng rơm. Khi con người cày đất hay nhổ cỏ, vô tình phá hoại tổ của chúng, chúng chẳng hề oán trách, cũng chẳng có năng lực phát động một cuộc chiến phục thù hướng về loài người, chỉ lặng lẽ đào lại cái hang lần nữa, tiếp tục sống tiếp.
Lữ Lao Bát hình như cảm thấy bản thân mình chính là một con kiến vậy, cái tổ nhỏ bằng cọng rơm kia chẳng khác nào ngôi nhà ba gian của ông. Ở vùng đất bãi bồi rộng lớn phì nhiêu hạ lưu sông này, ông hiện giờ chiếm giữ cái nhà ba gian chỉ có hơn ba sào đất kia, mỗi ngày ra ra vào vào, tất tất bận bận. Bất kỳ một phong trào nào, đều hoàn toàn có thể phá hủy cái tổ của ông, giống như phá hủy cái tổ kiến nhỏ bé này vậy.
Lữ Lao Bát nở một nụ cười khó ai phát giác, cười cho sự thắng lợi của chính mình, sự thắng lợi toàn diện của chính sách đối ngoại và đối nội. Ông và gia đình gần mười miệng ăn của mình, tuân theo chính sách đối ngoại nhẫn nhịn nhường nhịn, xử lý mọi sự vụ bên ngoài cửa nhà, hiệu quả quan trọng nhất thể hiện qua mấy chục năm nay, chính là không bị lật thuyền ở Lữ Gia Báo ngày càng phức tạp. Chỉ cần giữ được điều này, chịu chút thiệt thòi, nhịn chút tức giận, thì có là chuyện gì to tát đâu chứ?
Ở trong làng, ông là một kẻ như con rùa, không tranh điểm công, mắng không đáp lời, hình như ai cũng có thể xoa đầu ông một cái. Nhưng ở trong nhà, Lữ Lao Bát lại là một gia trưởng thần thánh uy nghiêm. Ông trị gia nghiêm khắc, gia pháp lớn, con trai con dâu cùng cháu trai cháu gái không một ai dám mạo phạm ông. Con dâu buổi sáng đổ bô tiểu cho ông. Con dâu một ngày ba bữa bưng cơm hai tay dâng lên cho ông. Con dâu không ai dám cãi lời vặn lại ông. Thực quyền kinh tế của gia đình mười miệng ăn nắm chặt trong tay ông, mọi chi tiêu lớn nhỏ hợp lý hay không do ông phán quyết cuối cùng. Người đại gia trưởng giàu uy phong tôn nghiêm như vậy, ở Lữ Gia Báo không đếm ra được mấy người, cứ nói tên đội trưởng kia đi, giảng về phương pháp ghi điểm công học Đại Trại thì thao thao bất tuyệt, chỉ huy xã viên thì đâu ra đấy, nhưng ở nhà thì sao? Con dâu dám chỉ tên vạch họ mắng hắn, hắn lại chẳng làm gì được. Lữ Lao Bát sống không tệ.
Ánh mắt ông rời khỏi tổ kiến, thản nhiên nhìn mặt trời oi nồng buổi giữa trưa tháng tư âm lịch, trong lòng đã tính toán xong xuôi: Đã đến lúc phải tiến hành gia huấn cho thằng con thứ ba một trận, để nó hiểu được, nên làm một người chồng tốt như thế nào, cái thằng nhãi này vừa mới quấn quýt quen thuộc với vợ, đã có chút dáng vẻ không coi ai ra gì rồi. Một người đàn ông, một khi mất đi phong thái của người chồng trong mắt người phụ nữ, cả đời đừng mong sống ra dáng một người đàn ông, mà còn để lại hậu họa khôn lường. Trong làng Lữ Gia Báo, hễ là nhà nông nào mà phụ nữ làm chủ đứng ra quán xuyến, không nhà nào là không lắm chuyện. Phụ nữ mà, cẩn thận thì có cẩn thận thật, nhưng lại không phân biệt được lớn nhỏ, xa gần, trong ngoài. Phải làm cho cô gái miền núi rõ ràng là thiếu đi sự giáo dục gia đình nghiêm ngặt này, mau chóng tiếp nhận lễ nghi phép tắc của nhà họ Lữ, để cô ta có thể mau chóng hòa hợp thống nhất vào cái nhà nông lúc nào cũng tiềm ẩn nguy hiểm này... Dạy vợ thì thà dạy con trước.