Khi viết cuốn sách này vào mùa thu năm 2013, tính đến đó đã là năm năm kể từ lần đầu tôi đọc sách của Eckhart Tolle, bốn năm kể từ khi tôi bắt đầu thiền và hơn hai năm kể từ lần gặp gỡ với Ben Sherwood.
Tôi có ba lần cập nhật phần cuối sách. Chúng bao gồm:
một lời tổng kết, lời đề bạt và tôi đoán bạn có thể gọi là khoảnh khắc giác ngộ.
Hãy bắt đầu với lời tổng kết. Trước nỗi ngạc nhiên sâu sắc, tôi đã tìm thấy điểm biến chuyển trong sự giác ngộ. Như hầu hết những thay đổi trong trái tim tôi, điều này bắt nguồn từ khoa học. Trong suốt những chuyến đi tìm hiểu lĩnh vực tiểu văn hóa chánh niệm, tôi đã được nghe kể về một nhóm các nhà thần kinh học trẻ tuổi có lập trường táo bạo. Không giống những người Do thái theo đạo Phật tiền nhiệm, những người, như Jon Kabat-Zinn, đã lùi về sau bối cảnh Phật giáo truyền thống, họ đặc biệt quan tâm đến khái niệm “giải thoát”, thay vì chỉ xoa dịu căng thẳng. Mặc dù họ không chứng minh được sự giác ngộ có thật bằng việc tìm kiếm tín hiệu của bộ não để mở ra cõi Niết Bàn, nhưng họ vẫn khao khát thử nghiệm.
Tôi thực sự có chút ngạc nhiên. Tôi kết bạn với một trong những nhà khoa học này, Tiến sĩ Jud Brewer, một người 38 tuổi gọn gàng với mái tóc nâu ngắn, hàm răng đều như hạt bắp và phong thái hăng hái – kết hợp từ sự chân thành của cội nguồn Ấn Độ và sự năng động của một sinh viên Ivy League. Trong quá trình nghiên cứu tại Yale, anh đã phát minh ra một thứ mang tính cách mạng: cơ chế phản hồi thần kinh trong thời gian thực, cho phép các thiền giả nhìn thấy quá trình tắt “mạng chế độ mặc định” (DMN) của não bộ. Qua một tấm gương bên trong ống hẹp của máy quét, thiền giả có thể nhìn thấy một màn hình máy tính nhỏ. Khi DMN bị vô hiệu hóa, màn hình sẽ chuyển sang màu xanh. Khi bản ngã vẫn huyên thiên, màn hình chuyển sang màu đỏ. Về cơ bản, phát minh của Jud cho thiền giả biết họ có thiền chính xác hay không. Mong muốn của Jud đối với ứng dụng công nghệ này là hỗ trợ người mới bắt đầu cách thiền tốt nhất để họ không lãng phí thời gian khi thiền sai cách, dẫn họ tiến nhanh hơn trên con đường giác ngộ.
Một ngày nọ, tôi cố gắng thuyết phục Jud giải thích về toàn bộ khái niệm giải thoát. “Tại sao tôi thấy sự giác ngộ là điều kỳ lạ, nhảm nhí được đưa vào chương trình thực sự hữu ích này?” Anh ấy giải thích rằng bộ não là một cỗ máy tìm kiếm niềm vui. Một khi bạn dạy nó, thông qua thiền, việc tĩnh tâm trong thời điểm hiện tại sẽ khiến bạn cảm thấy tốt hơn trạng thái đeo bám theo thói quen, thì dần dà, bộ não sẽ muốn chánh niệm hơn. Anh so sánh nó với những con chuột thí nghiệm học cách tránh bị điện giật. “Khi bạn thấy có một thứ gì đó tốt hơn so với những gì chúng ta hiện có,” Jud nói, “việc bộ não nhận ra, ‘Tại sao tôi lại làm vậy? Tại sao tôi lại đặt bản thân vào tình thế này?’ sẽ chỉ còn là vấn đề thời gian.” Chỉ cần bộ não nếm trải một chút trạng thái chánh niệm, nó sẽ tự tạo ra vòng xoắn ốc nhằm củng cố việc rút lui khỏi lòng tham và sự thù hận, mà như Jud nhấn mạnh, điều đó nhổ tận gốc những cảm xúc tiêu cực (hay nói cách khác, giác ngộ). “Liệu nó có dừng lại không?” anh nói. “Về mặt tiến hóa, nó sẽ không dừng lại. Không phải nước lúc nào cũng tìm chỗ trũng mà chảy sao?”
Đây là lời giải thích hợp lý đầu tiên tôi nghe thấy cho sự giác ngộ. Tôi thấy mình ngồi đó, gật đầu đồng ý, sững sờ trước sự thật rằng mình đang làm vậy. Dù có vẻ khó tin, nhưng tôi thực sự đã suy nghĩ, liệu tôi có nên cố gắng đạt tới trạng thái dự lưu quả? Có lẽ đây là một đấu trường khác để tôi nâng cấp mục tiêu của mình?
Để chắc chắn rằng mình không mất trí, tôi đã gọi cho người đa nghi nhất mà tôi biết, Sam Harris. Lạ chưa kìa, anh cũng nói rằng sự giác ngộ là có thật, mặc dù anh đã sử dụng một phép loại suy khác. Giống như việc con người có thể luyện tập để trở nên đủ nhanh hoặc mạnh để thi đấu ở Thế vận hội, anh lập luận rằng chúng ta có thể luyện tập để trở thành phiên bản khôn ngoan nhất hoặc từ bi nhất của chính mình. Trên thực tế, anh nói rằng cá nhân anh đã đạt được một thứ gì đó tương tự như dự lưu quả, giai đoạn đầu tiên của sự giác ngộ – mà anh đã “nhìn thấu bản ngã một cách kiên định.” Nhưng anh cũng nhanh chóng bổ sung rằng, “Nó không giống như việc trở thành một vị Phật, hay có khả năng loại bỏ hoàn toàn sự khờ dại đâu.”
Thêm nữa, Sam nói rằng anh nghĩ một số người hoàn toàn có khả năng đột nhiên giác ngộ mà không cần thiền gì cả. Cụ thể, anh đã đề cập đến Eckhart Tolle. “Tôi không có lý do gì để nghi ngờ câu chuyện của ông,” anh nói. Anh nói thêm rằng có nhiều điều khác “xác thực” hơn minh chứng cho những người như Tolle, những người có khả năng đột phá không cần bất kỳ sự huấn luyện chính thức nào – “vì họ không nhận được nó từ bất cứ nơi nào khác.” Đây là một sự thật khó có thể chấp nhận. Việc chế nhạo Tolle đã từng là một thói quen của tôi trên hành trình này. Bây giờ, như những người theo đạo Phật nói, có lẽ tôi phải buông bỏ. Tôi quay lại và đọc cuốn sách đầu tiên mình đã đọc của Tolle, cuốn sách khởi đầu toàn bộ cuộc phiêu lưu “tâm linh” của tôi và mặc dù vẫn thấy nó hoa mỹ và kỳ quái, nhưng giờ đây nó có ý nghĩa với tôi nhiều hơn so với năm năm trước. Lần đầu tiên đọc Thức tỉnh mục đích sống, tôi đã tròn mắt khi Tolle khá vô duyên hứa rằng cuốn sách của ông sẽ “khởi xướng quá trình thức tỉnh” của người đọc. Bây giờ tôi phải thừa nhận rằng, trong trường hợp của tôi, người đàn ông Đức nhỏ bé kỳ lạ đó, theo một cách nào đó, đã đúng.
Bây giờ, tại đây, tôi phải đề cập điều này: Tôi không biết liệu ta có thể giác ngộ thực sự được hay không, dù bằng cách thiền hay thông qua sự thức tỉnh đột ngột như Tolle. Tôi là người theo thuyết bất khả tri – nhưng không mang thái độ thờ ơ, thứ đã từng là đặc trưng cho quan điểm của tôi trước khi bước vào hành trình này. Bây giờ, tôi nhận ra rằng vấn đề giác ngộ của mình đã bị sự hoài nghi che lấp mất. Tất cả những ngôn ngữ thơ mộng về Đức Phật ngồi dưới gốc cây và đạt đến “kiếp sau”, “vĩnh hằng”, “cõi hư vô”... đã kích động một loại phản xạ che phủ trí tuệ. Về bản chất, tôi đã đảo ngược tình huống khó khăn mà những người tìm kiếm tâm linh thường phải đối mặt. Thay vì “mở mang đầu óc” kiểu Meat Puppets, tôi đã đóng cửa tâm trí mình quá sớm. Toàn bộ trải nghiệm này là quá trình tôi xem đi xem lại để nhận ra rằng nhiều giả định của mình đã sai. Sự khai sáng có lẽ là ví dụ rõ nhất.
Tôi biết một điều chắc chắn: có rất nhiều thứ để làm. Dù hạnh phúc có thể đạt được 100% hay không, chắc chắn tôi có thể hạnh phúc hơn 10% – và tôi rất hào hứng muốn thử. Tôi thường nghĩ về câu trích dẫn của một nhà văn mà tôi ngưỡng mộ tên Jeff Warren, người đã gọi thiền là “biên giới tiếp theo trong sự khám phá của con người.” Thật vui mừng khi thấy những người bạn Do Thái theo Đạo phật của tôi, những người dù lớn hơn tôi cả một thế hệ, vẫn hứng thú với những điều này như khi còn ở tuổi đôi mươi. Chánh niệm, hạnh phúc và trở thành một người tốt hơn là những kỹ năng tôi có thể trau dồi cho phần còn lại của cuộc đời mình – mỗi ngày, mỗi khoảnh khắc, cho đến khi già yếu hoặc chết. Và cả điều tôi ít nghĩ tới hơn, ít suy ngẫm hơn – nhưng ai biết được – có lẽ là dự lưu quả. Tôi luôn sẵn sàng và luôn hiếu kỳ. Tôi tự tin và có sự tin tưởng. Tôi đoán một từ khác mình có thể sử dụng là... niềm tin.
Bản cập nhật tiếp theo đây có tính thực tế hơn.
Một ngày nọ, ngày 7 tháng 10 năm 2013, chính xác là vào lúc 11 giờ sáng, Ben đã gọi tôi đến gặp anh ở trường quay lớn của đài. Anh chìa tay ra và mời tôi trở thành một trong những người đồng dẫn chương trình của Điểm tin tối. Tôi đồng ý, rồi anh ôm tôi. Mặt tôi chỉ cao đến dưới ngực anh một chút. (Điều đáng nói ở đây là dạo này Ben đã bắt đầu thiền và yêu thích nó. Diane Sawyer hiện cũng đang thiền. George Stephanopoulos cũng vậy. Ngay cả Barbara Walters gần đây cũng thử nó, mặc dù có vẻ bà không mấy mặn mà.)
Đúng như tư tưởng về khổ đau của Phật giáo, khi tôi nhận được công việc mà mình đã mong ước nhiều năm, chương trình lại được chuyển vào một khoảng thời gian muộn hơn. Tuy nhiên, tôi cũng hoàn toàn đồng ý, khi đồng nghiệp David Wright, người phóng viên mà tôi đã từng cạnh tranh khi cả hai còn trẻ và hiếu thắng, viết cho tôi trong một email, rằng “đó vẫn là địa vị cao nhất trong ngành tin tức”. Không nơi nào khác trên truyền hình mà các nhà báo có được sự tự do và thời gian phát sóng ưa thích như ở Điểm tin tối. Vài ngày sau khi Ben giao việc cho tôi, tin tức được công bố trước toàn bộ đội ngũ nhân viên của chương trình. Khi nhìn vào khuôn mặt của những người đồng hành trong đội ngũ nhân viên – tôi đánh giá họ là một trong những người giỏi nhất trong tất cả các bộ phận tin tức, tôi bắt đầu tưởng tượng ra một tương lai tích cực với tất cả những cuộc phiêu lưu chúng tôi có thể có, những câu chuyện chúng tôi có thể kể và những kẻ xấu chúng tôi có thể ngăn chặn. Cùng với đó, tôi đã thuyết phục các sếp cho phép mình tiếp tục làm GMA vào những ngày cuối tuần, đây là công việc tôi tận hưởng hơn bao giờ hết. Hầu như sáng nào tỉnh giấc tôi cũng cảm thấy phấn khích, dù cho chuông báo thức kêu lúc 4 giờ.
Bây giờ tôi có hai công việc tuyệt vời này, rốt cuộc tôi có hoàn toàn hài lòng không? Tôi đã thực sự đến đích? Tôi đã trở thành một con cá mập và không còn phải tiếp tục di chuyển nữa? Tôi không biết – có lẽ là không. Nhưng ít nhất, bây giờ đã tôi không còn băn khoăn về những điều sắp tới cần làm, tôi chỉ nghĩ làm sao để hoàn cảnh hiện tại của mình không thay đổi.
Mặc dù thăng chức là một điều tuyệt vời, nhưng thực ra có một thời điểm mang ý nghĩa lớn hơn nữa đã đến vài tháng trước đó.
Lúc ấy tôi đang ở Rio de Janeiro, quay một mẩu tin về những nỗ lực của cảnh sát khi dọn dẹp khu ổ chuột đã tàn tạ bởi ma túy ở thành phố trước Thế vận hội mùa hè 2016. Một đêm nọ, tôi và nhóm của mình đi tới một công trình xây dựng nhỏ bằng bê tông, dưới một con hẻm tối tăm và bẩn thỉu, nhằm quay các thành viên của một băng đảng ma túy đang chuẩn bị giao dịch cần sa. Đột nhiên, một người đàn ông với chiếc xe tăng xông vào, đi cùng là một đoàn những người trẻ tuổi. Anh chàng này mang một khẩu súng trường bán tự động và đeo nhiều lớp dây chuyền vàng. Anh ta bắt tay tôi chặt đến phát đau. Người này là lãnh đạo – hay còn gọi là “quý tộc” – của băng đảng và anh ta nói sẽ sẵn sàng cho chúng tôi một cuộc phỏng vấn hiếm hoi, miễn là chúng tôi hứa sẽ không chiếu khuôn mặt anh. Chúng tôi vội vã lắp đặt máy quay, các thuộc hạ được vũ trang tận răng đi lại đằng sau cả nhóm, nhìn vào khung ngắm để chắc chắn chúng tôi sẽ không để lộ danh tính sếp của họ.
Bắt đầu cuộc phỏng vấn, tôi hỏi anh ta: “Anh có nghĩ công việc của mình rất nguy hiểm không?”
“Công việc của anh mới nguy hiểm,” anh nói. “Nếu tôi quyết định giết hoặc bắt cóc anh ngay bây giờ thì sao?” Một sự im lặng ngượng ngùng.
Tôi chắc chắn 97% rằng ngài quý tộc đang đùa, nhưng 3% còn lại đủ khiến ruột gan tôi nhộn nhạo. Tôi gọi chuyện xảy ra sau đó trong tâm trí mình, vì không nghĩ ra từ nào tốt hơn để diễn tả, là một khoảnh khắc thông suốt. Một lần nữa, không có gì thần bí – chỉ là một loạt những suy nghĩ, nhận thức và những lời khẩn nài nảy sinh trong nháy mắt.
Nó bắt đầu với một lời cầu xin tôi tự nhủ thầm: Chúa tể Ma túy thân mến, xin đừng giết tôi lúc này, ngay khi mọi việc trong đời tôi cuối cùng đã suôn sẻ.
Sau đó là một loạt những suy nghĩ tự kiểm điểm, tôi đánh giá xem mình đã đi được bao xa kể từ những ngày xưa cũ tồi tệ. Tôi nhận ra rằng giọng nói trong đầu mình vẫn là một tên khốn. Tuy nhiên, giờ đây chánh niệm đang làm một công việc khá tốt là trói giọng nói đó lại và dán băng keo lên miệng nó. Tôi vẫn chăm chỉ làm việc một cách điên khùng; chẳng có gì phải hối tiếc vì điều đó. Tôi vẫn tin tưởng chắc chắn rằng cái giá của sự an toàn là không an toàn – thỉnh thoảng tâm lý bất ổn một chút mới tốt. Nhưng tôi cũng biết rằng việc mở rộng vòng tròn quan tâm vượt ra ngoài những vấn đề của bản thân đã khiến tôi hạnh phúc hơn nhiều. Nghịch lý thay, việc nhìn thấu bản ngã đã khiến tôi trở nên hướng ngoại hơn, đồng thời trở thành một đồng nghiệp, một người bạn và một người chồng tốt đẹp hơn với người vợ Bianca tuyệt vời (em có lẽ sẽ doạ kết liễu tôi mất nếu biết tôi rơi vào tình huống này với một tên trùm ma tuý). Và mặc dù tôi vẫn lo lắng về sự nghiệp, thì việc học cách “quan tâm và không quan tâm” đã giải phóng tôi đầu óc tôi ít nhất 10% để tập trung hơn vào những điều quan trọng nhất trong công việc – như đưa tin những câu chuyện lớn như thế này.
Sau đó, tôi đã gửi thêm một lời van nài trong tư tưởng cho gã trùm ma túy: Thiền (có lẽ anh cũng nên thử – tôi nói điều này với tất cả sự tôn trọng) đã khiến tôi bớt phụ thuộc vào hoàn cảnh không ổn định và liên tục thay đổi bên ngoài. Tôi tự tạo ra nhiều niềm vui hơn. Nói cách khác, tôi ngày càng thoải mái với sự vô thường – nhưng không thoải mái đến mức tôi đồng ý với việc anh thủ tiêu tôi ngay lúc này.
Như tôi đã nói, tất cả điều này xảy ra rất nhanh. Vài giây sau khi đưa ra lời đe dọa, bụng của tên trùm ma túy bắt đầu rung lên vì cười. “Nói với anh ta tôi đang đùa đấy,” anh nói với người phiên dịch của tôi. Rồi tên găngxtơ đưa tay ra và vỗ bộp lên vai tôi, đó là một cử chỉ trấn an hoặc đe dọa – hoặc vừa trấn an vừa đe doạ – còn tôi thì nuốt nước bọt, gượng cười lo lắng.
Một suy nghĩ khác nảy ra trong đầu tôi. Trớ trêu thay, đó chính xác là suy nghĩ mà tôi đã có hơn một thập kỷ trước, khi bắt đầu cuộc phiêu lưu này, trên đỉnh núi ở Afghanistan khi tôi lên hình trực tiếp lần đầu tiên:
Hy vọng rằng chúng ta vượt qua được điều này.