Khi Hoàng đế Việt Nam đến cung đình nước Pháp vào năm 1787, triều đại Louis XVI đang đắm chìm trong sầu thảm. Vua thì già, những lời chỉ trích thì chua cay. Hoàng Hậu thì bỏ mặc chồng; các cố vấn nhà vua thì sốt ruột. Toàn cõi đất nước ngấm ngầm chuyển động. Ngay cả những lớp giấy phủ tường của cung điện Versailles cũng tróc vảy, thành những cánh hoa vàng cong cong như sẵn sàng đợi mùa thu là rụng xuống.

Từng khoảng rộng công viên bị bỏ hoang mặc dù vẫn rất đẹp, màu son, màu đỏ, màu vàng. Người ta có thể đi dạo một mình hàng tiếng đồng hồ trong sự cô độc vắng lặng. Chỉ riêng cái kênh lớn và các hồ nước, thảm cỏ xanh là vẫn huy hoàng lộng lẫy. Bởi vẫn còn cần những tia nước phun cao cho những ngày hội mặt trời.

Hoàng đế Việt Nam mới lên bảy. Tên ông là Cảnh – ông ta đã đến Brest sau chín tháng trời mặt biển lênh đênh. Nông dân của ông ta ở các tỉnh miền Bắc đã nổi dậy và đuổi Hoàng Đế của mình đi ra khỏi cung điện của ông tại Huế. Cha của ông ta là hoàng thân nhiếp chính Nguyễn Ánh, bị hạ bệ, đã trốn sang Xiêm. Một mình Nguyễn Ánh chẳng làm được gì nên chuyện; nhưng ông biết ở tận cũng trái đất có một nước vừa giàu vừa tốt bụng, giỏi đánh giặc, gọi là nước Pháp. Ông có biết đến thời kỳ rực rỡ quyền uy của vua Louis XIV và những cái xa hoa tráng lệ của Vương quốc văn minh này. Ông bèn gửi con trai mình đến cạnh vua Louis. Muốn chiếm lại ngai vàng, Nguyễn Ánh đề nghị nước Pháp gửi quân đội cùng giáo sĩ sang Annam thiết lập nước Chúa bằng sức mạnh.

Cảnh cũng nói được dăm ba tiếng Pháp. Đó là một cậu bé yếu ớt và kỳ cục, rất lo sợ về nỗi cô đơn của mình và đang bị bỏ rơi trong một tình trạng cô đơn mới. Cậu ta phát hiện ra một thế giới, bên ngoài có về yên tĩnh. Khuôn mặt tẹt, và những nét riêng biệt của cậu khiến mọi người để ý. Ðối với cậu người ta vừa kính nể vừa quan tâm. Cậu tới cung đình nhà vua, được chào đón bởi các triều thần đang chán cảnh sống vô công rồi nghề và đang mong muốn những điều mới mẻ.

Vậy là ai nấy bắt đầu mơ tưởng đến Việt Nam. Người ta kể những chuyện ly kỳ về loài dã thú của xứ này: thực vật ở đấy hình như là vô nhân đạo; nó bị rạch dọc, rạch ngang bởi những cây cối khổng lồ, những thứ hoa lạ lùng.

Ðề tài Việt Nam bỗng trở thành một thời thượng, chưa hề ai biết là gì nhưng lại được mọi người nói đến. Một buổi tối trong lúc nhà vua đang lặng lẽ ngồi ăn, công tước De Chatelet nói chuyện Việt Nam với vua; vua Louis XVI lắng nghe rất nhẫn nại rồi bỗng ngắt lời công tước:

- Thưa ngài, đủ! Vương quốc chúng ta đã rộng lắm rồi – và nó vẫn cứ rộng mãi như vậy nếu đây là ý muốn của Chúa. Hãy gạt bỏ di những tham vọng ngu ngốc của chúng ta.

Cậu bé Cảnh hơi lạ lùng vì cái rét của mùa thu. Ở đất nước Việt Nam, cậu không hề biết đến những màu sắc ảm đạm của cỏ cây. Công viên Versailles mờ tối. Ông “Hoàng đế con” gặp lại những đứa trẻ con cái của bọn triều thần. Bấy giờ, chúng quên cả sự cô đơn của cậu bé, chúng bày ra cho cậu những trò chơi độc ác. Thế là cậu bé Cảnh khóc; các bà tùy tùng bèn lựa lời an ủi, dẫn cậu đến với các cô giáo của cậu, tại đó cậu cũng chỉ là một sinh vật nho nhỏ, một thứ đồ chơi mới mà thôi.

Một hôm, cậu đang loăng quăng chơi dọc các hành lang lớn của khu nhà phía Nam cung điện thì nhìn thấy xa xa một cái bóng đồ sộ lờ mờ. Cậu bèn chạy tới, tưởng đó là một con bù nhìn như ở đất nước Annam của mình. Ngày Tết, người ta phải bắt trước cái chết để đuổi cái chết đi. Cậu bé Cảnh dừng lại, cách giám mục Pierre Pigneau de Béhaine vài bước. Ông giám mục này đã chán với chức vụ mình ở địa phận Adran; ông lui về cuộc sống ẩn dật. Trong lúc chờ đợi nhà vua tiếp kiến, ông trầm tư đi lại một mình.

- Chào con, ông nói.

Ông ngờ ngợ, phải chăng đây là hoàng đế Việt Nam? Pierre Pigneau de Béhaine chưa biết mặt. Ông quyết định nhanh chóng:

- Hỡi con, hãy theo ta! chúng ta đi cầu nguyện cho đất nước và cho phụ vương con!

Cậu bé Cảnh sung sướng thầy cuối cùng người ta đã chú ý nghe mình. Cậu sẽ nắm tay cái bóng lờ mờ đen và cả hai bước vào nơi nhà nguyện của cung điện. Chỉ có một mình ông giám mục, quỳ trên thảm nhung màu hoa cà, cầu nguyện mà thôi. Cậu bé Cảnh thì đi ngang dọc khắp ngôi nhà nguyện, say sưa nhìn những đồ thờ bằng vàng và những cây bạch lạp, người bứt rứt, lo ngại trước sự vắng lặng bao quanh. Cậu không ngớt nói những câu líu lo bằng tiếng mẹ đẻ. Pierre Pigneau de Béhaine mỉm cười trong khi đang cầu nguyện. Ông yêu đứa bé này, nhưng thấy nó đã xa gia đình lại xa cả Chúa.

Cuối cùng, Cảnh được giới thiệu với nhà vua. Ông hoàng đế con bước vào chốn triều đường. Cậu trình Louis XVI một bức thư viết trên giấy dó đã bị ăn mòn vì hơi nước mặn có đóng dấu Việt Nam. Bức thư mang lời khẩn cẩu của cha cậu.

Vua Louis đọc bức thư một cách chậm rãi, rồi thở dài, nhìn cậu bé. Cả hai người cũng đang chán nản như nhau. Louis XVI bỏ qua cả nghi thức ngoại giao, và nói:

- Con ơi! Vương quốc của ta không còn giàu có như ngày xưa nữa. Đất nước của con thì xa, mà đất nước của ta thì có bao nhiêu biến động. Dân chúng của con đau khổ, nhưng dân chúng Pháp khiến lòng ta xúc động hơn nhiều.

Có tiếng xì xào trong hàng các bộ trưởng; sự vĩ đại của Vương quốc Pháp đấy ư?

Louis XVI giơ tay lên và kết thúc:

- Hãy đến với nước Pháp nếu các người mong muốn; nhưng nước Pháp sẽ không đi sang Việt Nam đâu!

Nhà vua ra hiệu cuộc tiếp kiến đã xong. Cậu bé Cảnh quả tình không hiểu đâu là mục đích chính của cuộc hội kiến này. Cậu chỉ lo được mau mau cởi bỏ hết những mớ đăng ten và những chiếc tất dài quá nóng. Các bà có nụ cười hiền dịu, và cả cái bóng cao lớn có đôi mắt của một người cha đang chờ cậu phía ngoài.

Pierre Pigneau de Béhaine bắt đầu dạy giáo lý cho ông hoàng đế bé con; ông giám mục một hôm bắt gặp cậu bé con Cảnh trong vòng tay của một bà dạy trẻ. Cậu bé đã khóc; cậu chỉ có một mình. Bà ta đã an ủi cậu; cậu đang mút đôi vú căng nặng dòng sữa nóng của bà ta. Ông giám mục liền kéo bật cậu bé ra khỏi “tội tà dâm”. Ông dạy cho cậu: “Lạy Chúa, tôi rất ân hận vì đã xúc phạm đến Người, bởi Người từ bi vô cùng và tội lỗi làm cho Người ghê tởm. Tôi quyết tâm nhờ ơn Chúa không bao giờ phạm tội lần thứ hai và sám hối tội mình một cách xứng đáng”.

Cậu bé Cảnh khó khăn lắm mới đọc đi đọc lại được câu này và nhìn cái bóng đen có đôi mắt màu xanh xám một cách khiếp sợ.

Vài hôm sau, ông hoàng đế trẻ Việt Nam chết vì một chứng sưng phổi. Cả Triều đình lặng lẽ diễu qua trước cái thi hài nhỏ bé, da mặt của cậu đã chuyển qua một màu xanh đến lạ kỳ. Chết là chuyện thường hay gặp, cái cô đơn ít gặp hơn. Trẻ con Pháp chết tại gia đình của chúng. Còn cậu bé Cảnh đã lìa bỏ quê hương, thân thích. Cậu đã lang thang một mình trong những căn phòng mênh mông của cung điện. Chắc chắn cậu bé đã không ngủ được. Người ta tìm thấy cậu một buổi sáng trong hành lang Mặt Kính, mình chỉ mặc một chiếc áo dài vải bông, dưới một tia nắng mặt trời ban mai.

Nước Việt Nam xa xôi biết bao!

Người ta chẳng có tin tức gì về Nguyễn Ánh. Ông ta chạy trốn sang nước Xiêm láng giềng cùng với bộ hạ của mình và sửa soạn một cuộc trả thù. Ông đợi chờ một dấu hiệu của nước Pháp mà không thấy.

Tuy nhiên, Louis XVI mủi lòng trước cái chết của ông hoàng đế nhỏ; nhà vua cho chôn cất cậu theo nghi thức công giáo trong một nghĩa trang nhỏ đằng sau cung điện Versailles.

Pierre Pigneau de Bèhaine khẩn khoản yêu cầu người ta khắc lên tấm bia của cậu:

“Vì Chúa và vì Tổ Quốc tôi”

Ông hoàng đế Việt Nam đã chết như một người công giáo.