Họ vượt qua sông Mê Kông trên một chiếc phà bằng gỗ; chiếc phà hình vuông và mặt phẳng. Một người đàn ông dùng một cây sào dài cắm xuống sông để đẩy phà đi. Nhánh sông này nhiều bùn. Ba vị tu sĩ thấy bờ bên kia xích lại dần dần; nó bị ngập trong những bụi lau và cỏ dại. Nước sông màu đỏ, không xoáy. Bầu trời trắng làm họ hoa cả mắt.
Họ đã đến bến cùng với những người nông dân khác; đôi người đã cưỡi trâu sang sông; trẻ con huơ tay múa chân trên lưng các bà mẹ. Dì Catherine, thầy Michel và thầy Dominique đã phải chờ phà dưới nắng chang chang. Chuyến phà đi mất có dăm ba phút thôi, nhưng có thể nói như lâu vô tận. Bờ phía Nam xa dần cùng với những xao động của cuộc sống của nó. Bờ phía Bắc có vẻ yên tĩnh hơn. Tất cả im lìm.
Họ đi, suốt cả ngày, lặng lẽ. Ba tu sĩ bước theo người dẫn đường của họ; người này cứ lúi cúi đi, hơi thở chậm rãi đều đều. Ai nấy trầm tư. Lúc đầu, họ thấy buồn: họ đã lâu ngày chung sống với những người đang ở lại Bà Điểm. Họ đã cùng nhau phát hiện ra nước Việt Nam. Dần dà, cái mệt làm họ hết cả suy tư. Thỉnh thoảng, Thạch chỉ cho họ một tấm bia của triều đại nhà Ngô (9), trên có ghi những dòng chữ Hán cổ. Đôi tấm còn dấu khắc “chữ triện”, là biểu tượng của trời và đất. Trong rừng, họ tìm thấy những tảng đá nặng bị ẩm ướt xói mòn và chằng chịt những dây leo. Khó khăn lắm người ta mới đọc được ở đó những lời đầy ý nghĩa triết lý. Thầy Dominique mến yêu những cái hòa hợp giữa con người và vật chất thiên nhiên đó.
Thầy suy ngẫm rất lâu; tất cả mọi sự đối với thầy dường như đều có vẻ dễ dàng. Người Việt Nam tại Bà Điểm đã vui vẻ tiếp nhận đạo Cơ Đốc và thông điệp hòa bình của nó. Nhưng họ lại không từ bỏ thờ cúng con rùa, con kỳ lân và con rồng. Chim phượng hoàng, biểu hiện sự bất tử và ân phúc thiêng liêng, được thờ lạy theo các tuần trăng âm lịch. Trong mỗi gia đình, các tổ tiên được thờ cúng quanh năm. Sáu mươi ngày sau hội mùa xuân, người ta còn tổ chức “đêm thanh minh”: trong khoảng thời gian đó, người chết và người sống lại gặp nhau như đêm và ngày. Thầy Dominique đâm ra nghi ngờ. Nông dân nghe giảng Phúc Âm mà vẫn tiếp tục tin ở những vị thần linh cũ. Nước Việt Nam bảo tồn mọi sự, và tại Việt Nam mọi sự đều lẫn lộn với nhau trong vĩnh hằng. Mọi vật qua đi như ngọn gió thổi qua đồng ruộng. Những cây mạ non, mơn mởn xanh tươi cúi rạp mình.
Phong cảnh đã thay đổi. Rừng rú bị đóng kín bởi những dây leo chằng chịt, che khuất đi sau những vầng lá bí huyền. Đất đai toàn sình lầy. Người ta bước đi trên một dải đất ấm và thơm, ngang dọc những rễ cây dài che kín; sang bờ kia sông Mê Kông, những ruộng lúa bị xóa mờ đi giữa một lớp thực vật hoang dại. Thạch không bao giờ lạc đường giữa những cánh rừng xanh um bạt ngàn. Những kết cấu thực vật dày đặc này, chỗ nào cũng như chỗ nào, toàn những dây leo, những cây đa cổ thụ, chằng chéo lấy nhau không ngừng, tạo nên cho con người một cảm giác chán chường vô hạn. Mặt trời khó khăn lắm mới xuyên qua được những vầng lá dày và nặng của những cây to. Nó để lại đây như một lớp sương cực kỳ ẩm ướt tương tự như ở những vườn cam trong khuôn viên cung điện Versailles mà dì Catherine đã từng đến tham quan trước kia.
Chỉ qua vài ngày thôi là đủ khiến cho họ kiệt sức. Họ đã để lại tất cả đằng sau lưng họ: những lời kinh nguyện và những suy tư; họ cố gắng để khỏi vấp ngã. Núi rừng bao vây họ giữa những tiếng thì thầm; một hệ động vật bí mật đang sống ở đây. Những con rắn to trườn vắt vẻo trên bụi tre; những con ếch bà xa xa thi nhau kêu ộp oạp. Một buổi tối sau hai mươi ngày đường, họ mới nhìn thấy những ngôi sao lấp lánh trên bầu trời xanh.
Thầy Michel bị bệnh. Người ta chẳng biết thầy mắc bệnh gì. Người dẫn đường tìm mấy thứ lá sắc cho thầy uống. Chẳng có công hiệu gì cả. Thầy buông xuôi tay và chờ đợi. Thầy cũng không đau đớn gì lắm. Chỉ có đôi chân bị tê tái đi vì một thứ bại liệt mới lạ chưa hề biết. Người ta đặt thầy nằm ngay ngắn. Cả ngày thầy Dominique và xơ Catherine thay nhau lau mặt cho thầy. Thầy Michel bị bệnh sốt, người thầy nóng như than. Buổi tối, thầy nói mê sảng huyên thuyên và quên hết. Đôi khi thầy trở lại sáng suốt và nhận ra bạn bè; họ cùng cầu nguyện. Thầy có vẻ như bị lạc vào sự cô đơn mà không có cách nào cứu thầy ra khỏi. Thạch nói rằng thầy Michel đã tận số rồi. Anh ta nhận ra đó là bệnh sốt rét. Người ta chờ đợi bao nhiêu đêm dài. Qua đêm thứ tư, thầy Michel qua đời: những lời cầu kinh của họ sao mà nghe cay đắng.
Sáng sớm, họ ra đi. Những cánh đồng màu da cam thật là yên tĩnh. Giờ khắc chậm chạp trôi qua. Một ngọn gió nhẹ lành lạnh thổi làm cho các tàu lá chuối lung linh màu ngũ sắc. Họ tìm thấy nhiều hoa trái; Thạch chất đầy chiếc tay nải của mình những trái long nhãn. Thầy Dominique ngồi trên một tảng đá đọc Thánh Kinh. Các tờ giấy ẩm ướt bị nhũn ra, rồi dính vào nhau. Thầy cao giọng đọc lên một tiết. Thầy dừng lại: về phía Bắc, những rặng núi màu xanh sẫm hiện ra sau lớp mù. Xơ Catherine cũng nhìn và nở một nụ cười. Họ đang sốt ruột muốn đi đến nơi ngay để có được một chút không khí trong lành mát mẻ, có được những mảnh chiếu rơm mà ghé lưng.
Họ không bao giờ nói gì đến thầy Michel. Cả hai người biết những cơn bệnh đang rình chực họ. Họ nói chuyện; gần đến chân núi, không khí ẩm ướt đã bớt đi.
- Dominique này, thầy có tin chắc là chúng mình đã thật sự đưa các nông dân Bà Điểm trở lại với Chúa không?
- Tôi đã nghĩ đến chuyện đó lâu nay rồi, Catherine ạ. Họ mến Chúa trong công việc đồng áng của chúng ta, trong những nụ cười của dì. Tôi không rõ có phải họ chỉ yêu một mình Chúa hay không.
Thạch đi trước họ; thầy Dominique nói về quá khứ của mình. Xơ Catherine nghe thầy, suốt cả ngày.
Họ đã gầy ốm đi. Người ta có thể thấy được nỗi nhọc mệt trong mình qua cái nhìn của họ. Tháng 9 năm 1793, Thạch chỉ cho họ một rặng núi hình tròn. Đó là ngọn núi lửa đã tắt T’nung; miệng núi lửa ngày nay là một cái hồ màu hoàng ngọc. Nước hồ mát lạnh và trong vắt. họ nghỉ lại đây vài hôm. Tối đến, những đỉnh núi tròn che khuất trời xanh dưới một sự lãng quên màu sẫm đậm; ánh trăng rằm lung linh mặt hồ. Không khí tĩnh mịch đến mức hầu như là dễ sợ. Thạch nằm ngủ, thầy Dominique hơi lo lắng cho dì Catherine; dì vừa đi đâu ra ngoài mãi không thấy về. Thầy đứng lên và đi theo con đường đá đen mà dì đã đi. Đi được vài phút, những sườn núi phía trong trở nên thoai thoải. Nước hồ dường như không sâu lắm. Thầy thấy Catherine đang trần truồng. Quần áo của dì để trên những tảng dung ham khô ráo. Catherine đứng đó, nước ngập nửa bắp chân. Dì lội xuống nước một cách vô tư bình thản. Thân hình dì hiện lên mặt hồ như một cái bóng thuôn dài, và trắng. Dì chậm rãi ngồi xuống nước, hồi lâu. Rồi dì đứng lên, người ướt đẫm. Dì có vẻ xa xôi, đi dần ra giữa hồ. Thầy Dominique thấy rõ những nét cong của da thịt dì như dài ra trong bóng của ban đêm. Thân hình dì thon thả; dì có vẻ thoải mái, hạnh phúc trong làn nước lạnh của ngọn núi lửa ban đêm. Thầy có cảm tưởng dì biến đi đâu mất; té ra dì đang nằm dài lên mặt nước như hòa tan cùng với những ánh phản chiếu của vòm trời. Thầy Dominique quay trở lại con đường đá.
Người ta rời khỏi T’nung. Cách đó vài quãng đường về phía Bắc, là bắt đầu vùng Cao nguyên Gia Lai-Kontum.
Thầy Dominique đã rời nước Pháp năm ba mươi mốt tuổi. Thầy qua Châu Mỹ, lúc đó đang có chiến tranh. Thầy ít nói về Châu Mỹ. Thầy còn biết chuyến đi dài ngày trên các “biển rau mơ”; tàu của họ không chỗ thả neo. Vậy là ai nấy đều được tha hồ mà mơ mộng. Về Châu Mỹ, thầy nhớ những cảnh vật phủ trắng một màu; mùa đông, tuyết rơi nhiều ngày. Thầy mơ đến cái rét đã qua. Có rất nhiều cộng đồng. Thầy ra đi cốt đến những tỉnh thuốc Pháp. Tỉnh Québec bị bao phủ dưới những màu nâu lặng lẽ u sầu. Thầy đã dạy giáo lý ở đây trong hai năm. Thầy tự cảm thấy mình chẳng có ích gì cho lắm. Thầy đã trở lại Pháp. Tại La Rochelle, người ta nói với thầy rằng Pierre Pigneau de Béhaine đang sửa soạn một cuộc viễn chinh sang Nam Kỳ; thầy bèn xuống tàu cùng đi luôn…
Họ vào Công Rai; đây là một cái làng mà nhà cửa là những cái chòi mái làm bằng cành cây trát đất. Mùa hè, những căn nhà ấy chảy hết lớp bùn dưới những trận mưa như xối nước. Thầy Dominique cuối cùng đã quyết định dừng chân lại ở đây. thầy cảm ơn Thạch; anh ta trở lại ngay Nam Kỳ.
Nông dân làng đón tiếp các tu sĩ một cách kính trọng, bởi vì họ nói tiếng Việt; còn các tu sĩ thì không hiểu nông dân.
Tối đến, họ ngủ trong một nhà chòi ở đầu làng, thơm phức mùi cốm non và mùi hạt sen. Thầy Dominique và dì Catherine khám phá ra một cuộc sống mới. Cả làng quây quần trật tự xung quanh một cái nhà chòi. Đàn bà mặc quần áo theo một kiểu khác. Họ thắt một cái dải màu sẫm xung quanh mái tóc. Nhiều người hút thuốc bằng cái tẩu dài màu trắng. Áo họ mặc là những chiếc áo thật dài màu đen; dì Catherine cũng ăn mặc như họ để chống lại cái rét. Mùa đông sắp đến rồi. Thầy Dominique làm việc cùng với những người Gia Rai. Thầy giúp họ trồng đậu, nuôi heo. Trong sương sớm, thầy cũng biết thét voi kéo cày. Gió thổi luồn vào mọi nơi. Trong cái nhà chòi người ta dành cho họ, lửa cháy bập bùng cả ngày. Ở đây họ sống dễ chịu hơn ở Bà Điểm. Thầy Dominique săn heo rừng cùng với người nông dân. Những nỗi cô đơn của hai người thật là sâu sắc. Một lần nữa, họ phải học lại tất cả. Ngôn ngữ người Gia Rai phức tạp hơn tiếng Việt. Ngoài ngữ âm có dấu giọng, còn có một ngữ pháp rất khác biệt. Những người dân sơn cước này đón tiếp họ rất tử tế, nhưng họ làm việc quá nặng nhọc và thường bỏ các tu sĩ một mình.
Buổi tối, thầy Dominique và dì Catherine chỉ đọc kinh qua loa; họ cảm thấy phải có nhu cầu trò chuyện. Họ nói với nhau về chuyện nước Pháp, về cuộc sống của mình, về những kỷ niệm riêng tư. Thầy Dominique có mang theo ít sách; thầy đọc to lên những bài thơ Pétrarque và anh hùng ca Iliade của ông già Homère.
Ngày lại ngay nối tiếp nhau trôi qua trong mùa đông. Tháng giêng, mùa mưa bắt đầu. Một thứ mưa phùn nhè nhẹ đã xâm chiếm các cao nguyên, có vẻ như không bao giờ chấm dứt. Những tầng mây trắng bao quanh các dãy núi. Bất cứ sự vật gì cũng đều bị ẩm ướt; trong cả bản thân con người họ, họ cảm thấy lạnh lẽo cô đơn.
