Các tu sĩ Pháp ở Việt Nam không hề biết cái chết của vua Louis XVI. Trước đó họ đã biết ít nhiều về tình hình hiểm nghèo của nước Pháp nhờ các chuyến tàu có ghé bến Sài Gòn. Sau lễ Noel 1792, những chuyến tàu ấy không còn lui tới nữa: các dân tộc châu Âu đang giữa cơn bão táp tung hoành. Lúc đầu, các thầy dòng và các dì phước lo sợ. “Không biết” là cái điều tệ hại nhất trên đời. Họ không hình dung nổi tình thế nước họ. Noel 1793, không một chuyến tàu nào cập bến Sài Gòn từ một năm nay: họ hiểu rằng họ đã bị bỏ quên.
Tại Pháp tình trạng hỗn mang đã ngự trị từ 1791. Nhà vua bị bắt tại Varennes dưới bộ quần áo cải trang làm thị dân.
Paris tự tổ chức cho mình một đội Vệ binh quốc gia, một thị trưởng: cả giai cấp tăng lữ cũng chia thành bè cánh. Khắp nơi, báo chí mọc lên. Người ta đọc oang oang tờ “Bạn dân” ngay giữa đường phố Paris. Nhiều cải cách được thực hiện; tiếng thổ ngữ bắt đầu biến mất. Hệ mét ra đời.
Nước Việt Nam sống trong yên tĩnh và không ai nghĩ đến. Nước Pháp thì sống trong sự hoài nghi. Chính phủ Pháp còn yếu; ai cũng cầu mong chiến tranh. Phái Girondins muốn truyền bá cuộc cách mạng. Nhà Vua muốn chiến thắng các Vương quốc ngoài. Nhiều liên minh được thành lập. Nước Pháp tuyên chiến với Vương quốc Hungari; Rouget de Lisle viết “bài ca ra trận” cho các đạo quân sông Rhin (4); bài hát làm sôi sục mọi con tim. Tháng 8 năm 1792, Paris khởi nghĩa; Louis XVI bị phế truất. Hội nghị quốc ước vừa ra đời, người ta đổi tên năm, tên tháng. Các mùa nở hoa (5): đó là năm thứ I Cộng hòa.
Ủy ban Cứu Quốc thống trị bằng chính sách khủng bố. Louis XVI bị lên đoạn đầu đài: chiếc máy chém hoạt động liên tục ngày đêm không ngớt. Những liên quân nước ngoài bị đánh lui: Trận Valmy đại thắng (6).
Ở miền Tây nước Pháp, việc tuyển một đạo quân 300.000 người đã được tiến hành ồ ạt. Người ta bắt đầu khủng bố đạo cơ đốc. Các linh mục bị săn đuổi, các tu sĩ bị trục xuất; người ta nghi họ thông đồng với giặc ngoài. Những quyển sổ ghi của các xứ đạo bị đốt cháy; người ta thay vào đó những quyển sổ hộ tịch dày. Nhiều tác phẩm nghệ thuật tôn giáo bị đập phá. Một thời gian, người ta thờ “Nữ thần Lẽ Phải”. Các nhà thờ trở thành những chỗ ăn chơi. Những hành vi dâm bôn trác táng ngoài tưởng tượng diễn ra ngay trong nhà thờ; người ta thấy những phụ nữ trần truồng thân thể lả ra dưới cơn sốt dục vọng của nhiều gã đàn ông một lúc, ngay trên bàn thờ Chúa. Không chịu nổi những lời báng bổ và những nỗi đau lòng, tháng 3 năm 1793 nông dân xứ Vendée nổi dậy. Quân của nền Cộng hòa ở đây vừa ít vừa kém tổ chức nên đã bị họ đánh bại. Đạo quân Cơ đốc và Hoàng gia chiếm được Angers, nhưng nó bị thua trước Nantes và Cholet. Vị tướng trẻ Hoche (7); được chỉ định đi đàn áp cuộc nổi dậy này. Mùa đông 1794 thật là khủng khiếp.
Những người hảo tâm đã giúp Pierre Pigneau de Béhaine trong cuộc viễn chinh là những người nhà giàu. Lúc này họ rời bỏ nước Pháp chạy sang các nước quân chủ láng giềng; đôi kẻ trong số họ bị ám sát, tài sản bị sung công. Giai cấp tăng lữ bị tan rã; tôn ti trật tự không còn. Những kỷ niệm cũng dần dần bị mờ nhạt. Một trăm năm mươi ngàn écus vàng vậy là mất toi chẳng lợi ích gì; chẳng có ai khoe khoang chuyện đó. Tình trạng trở nên hỗn mang.
Các đường giao thông bị cắt đứt. Cả những cửa biển ở Đại Tây Dương cũng bị Hải quân Hoàng gia Anh phong tỏa. Trên bến tàu của cảng La Rochelle, các dây néo vẫn cuộn tròn nằm trơ buồn bã. Ai nấy lo cho sự sống còn của mình. Những người biết chuyện không con ai nghĩ tới Việt Nam hoặc vội vã quên đi: những tu sĩ Nam Kỳ chẳng qua là những tay giang hồ mạo hiểm.
