Hai chiếc tàu ghé lại Maroc. Chúng đã phải chịu một trận bão kéo dài ngoài khơi Bồ Ðào Nha. Cần phải vá lại các tấm vải buồm bị rách, uốn thẳng lại bánh lái bị vẹo, cho lên bờ một thủy thủ bị bệnh. Ðến ngày thứ ba của chuyến đi, người ta bắt đầu phát hiện ra những con chuột dưới gầm tàu, một phần các bao thịt khô phải thiêu hủy đi trong ngọn lửa. Những tai họa liên tiếp đổ xuống hai chiếc tàu. Ở Tanger, mọi người ai nấy đều có thể ngồi nghỉ mát dưới bóng râm của những cây cọ. Biển đẹp tuyệt trần; nó phản chiếu những ngọn gió xanh man mác vô biên.

Tàu ghé lại Tanger vài hôm, rồi lại phải ra đi. Một sự uể oải lạ kỳ bỗng xâm chiếm các đoàn thủy thủ. Các quân nhân thì lo ngại: nước Việt Nam đã có ai biết đâu! Họ thường tưởng tượng, qua những câu chuyện dài họ trao đổi với nhau, đó là một xứ sở có những thảm thực vật mênh mông; những trận mưa dữ dội, những lớp dương xỉ chưa từng ai nói đến bao giờ và muôn thuở xanh tươi; những thú vật khủng khiếp. Người ta thấy cả những con người khỏe mạnh cơ bắp cũng mơ mộng và rùng mình dưới ánh trăng rằm. Mọi người trên tàu bỗng thầy nhớ nhà da diết. Họ bé nhỏ quá. Sang bên ấy sẽ ra sao?

Chiếc Saint-Jean và chiếc Saint-Paul đi xa xa, dọc theo bờ biển châu Phi. Những sa mạc màu xanh, rồi màu đất son gần phía chân trời, đã biến mất. Ở phía nam của lục địa, phong cảnh chuyển sang màu xám, rải rác có những rặng núi nhô lên. Bầu trời đôi khi bị xé toạc bởi những cơn dông trắng. Người ta đang đi gần về phía mũi Hảo vọng, đến hè 1788 thì nó đã hiện ra trước mặt kia rồi.

Hai tháng đã trôi qua kể từ ngày ghé lại Tanger. Người ta đậu tàu lại một nơi không xa Hảo vọng giác bao nhiêu. Xơ Jeanne phát hiện ra những loại hoa kỳ lạ màu đỏ, màu da cam hoặc màu xanh: trong số hoa đó hoa đuôi diều là một thứ len thiên nhiên. Những thứ hoa này đều mới lạ, mềm mại như tơ. Nhưng vùng Cap đang bị bệnh tả hoành hành. Thành phố bị cách ly với thế giới bên ngoài, vậy là phải kéo neo đi ngay.

Qua lời một gã phiêu lưu, họ được biết Pierre Pigneau de Béhaine đã mất. Ông mất giữa những người thân tại vùng Tourane, trong ngôi nhà riêng của ông ở Vouvray. Vậy là ông không còn bao giờ biết kết quả cuộc viễn chinh do ông tổ chức. Đối với mọi người, ông mãi mãi là con người đã giơ tay lên và khóc giữa một buổi sáng mai trên bến cảng La Rochelle. Nhưng sự nghiệp lớn của ông phải tiếp tục.

Hai chiếc tàu lại lên đường đi vòng phía dưới châu Phi.

Người ta đi qua ngoài khơi Madagascar. Ðảo này đẹp, nửa màu xanh lam nửa màu xanh lá cây, nằm giữa trời và biển. Ðoàn thủy thủ mơ màng. Họ nghĩ tới nước Pháp và cũng nghĩ về những vùng đất mới xa xôi kia.

Một người trong bọn họ chết vì bệnh scorbut[1]. Cả hàm răng của anh ta đen sạm và lung lay. Các giáo sĩ cầu nguyện rất lâu; trong khi đó các nữ tu cắt những trái chanh ra từng lát mỏng. Trong mấy tuần của chuyến đi, nhờ ngậm những lát chanh này một cách đều đặn mà các đoàn thủy thủ thoát khỏi căn bệnh hiểm nghèo.

Khi chiếc Saint-Jean và chiếc Saint-Paul tiến dần lên phía những miền Ấn Độ bí ẩn, đêm ngắn dần đi. Bầu trời trở nên âm u và đen kịt; một viên hạ sĩ phát hiện ra những vì sao mới. Mọi vật đều lẫn lộn: ban đêm là một giấc mơ dài. Thủy thủ nằm lăn trên sân tàu, giữa những chiếc dây thừng to tướng, trong cái ẩm ướt của chiều tối và đầu gối lên bàn tay họ suy nghĩ miên man. Vũ trụ như mở rộng ra. Nhiều ngày đêm liền gió lặng. Người ta lợi dụng thời gian đó để khâu lại cánh buồm lớn của chiếc Saint-Paul.

Sân tàu trở nên nóng bỏng. Các giáo sĩ đã phải cởi bỏ chiếc áo dài ra; họ cũng ăn mặc như thủy thủ. Các nữ tu thì bắt đầu quen với cuộc sống thử thách, với những tiếng chửi rủa của bọn dàn ông, mồ hôi các cơ thể, nước mặn và rượu chát trong thùng. Cái độ ẩm ướt quá cao xuyên qua cả lớp quẩn áo, khiến cho mỗi vật, mỗi người đều lép nhép mồ hôi một cách khó tả.

Thuyền trưởng là một vua kể chuyện bẩm sinh. Hắn ta đã đi chu du khắp hoàn cầu và rất quen thầy Dominique. Họ đã từng cùng với nhau đi sang châu Mỹ. Trong một đêm oi bức, chẳng ai ngủ được. Tay thuyền trưởng kể chuyện Québec xa xôi, mùa hè ở đó có màu đất son và buôn tẻ; những cái hồ nước màu xanh sẫm xuất hiện ngay bên sườn núi. Người ta có thể tắm ở đây và đoán được dưới chân mình độ sâu của vực thẳm. Những thế giới luôn luôn khác nhau đó làm họ quên đi những con chuột chạy ngay dưới boong và giấc ngủ chậm chạp của những con tàu. Tay thuyền trưởng còn biết cả chuyện phương Ðông; chuyện phương Đông êm ả và đẹp. Bỗng nhiên Việt Nam trở nên gần gũi với họ hơn.

Thế rồi gió lại nổi lên.

Cuối tháng mười, đêm kéo dài ra và trở nên nhợt nhạt. Nằm ngủ phải xích lại sát với nhau để khỏi run lên vì đêm lạnh.

Bảy tháng trôi qua: tên các chiếc tàu hầu như đã bị xoá mờ nét chữ. Những cánh buồm trắng bị vá chằng vá chịt, không còn chỗ nào lành. Lương thực đã cạn, đành phải vui lòng ăn cá phơi khô xát muối của mùa thu. Người ta bắt đầu bị bệnh. Một giáo sĩ và hai thủy thủ chết. Những nỗi đau của họ thật là dữ dằn.

Một buổi sáng, người ta thấy đất Xrilanca hiện ra trước mắt. Tàu ghé lại đây hai tuần. Bọn thủy thủ phát hiện ra những ngôi nhà chứa; họ vào nghỉ ngơi ở đó rất lâu, vì bị hoa mắt trước những bức màn phù tường thêu vàng, với những người đàn bà mặc áo nhung màu sẫm. Các thầy dòng Dôminicain và các nữ tu thì đi dạo phố. Mọi sự ở đây đều khác. Từ xa nhìn về, nước Pháp trở thành phi thực tại. Họ đâu biết rằng nông dân Pháp đã nổi dậy, rằng giai cấp quý tộc Pháp đang lo âu. Louis XVI đôi khi cũng có thoáng nghĩ tới những miền đất xa xôi có thể là yên tĩnh hơn. Nhà vua tưởng tượng đến những khu rừng rậm mênh mông không có lối đi vào, một dân tộc nhỏ bé, đông, có một ngôn ngữ lạ lùng không ai hiểu được.

Người ta kéo cờ hiện Pháp lên, sau cùng là thay cả các cánh buồm. Người ta mua lương thực thực phẩm mới với tiền của Nhà Thờ; người ta kẻ lại bằng sơn xanh cái tên của các con tàu. Phải đến Việt Nam trong cái vinh quang của Vương quốc Pháp. Một đám đông đổ xô ra chào đón những ông khách lạ, những người đàn bà nghiêm nghị và đôi khi cũng rất xinh đẹp này. Các nữ tu đã cởi bỏ những chiếc khăn màu tối sẫm của mình để lộ mái tóc phần lớn màu vàng hoe của họ. Quả thực là một kỳ quan đối với người dân xứ Xrilanca.

Neo được thả xuống. Chặng đường sắp tới sẽ là Sài Gòn, trên châu thổ sông Mê Kông.

Nước Pháp có sứ quán và thương điểm nhiều nơi trên cả hoàn cầu. Ở Versailles, người ta đã biết đến cuộc viễn chinh ngoài khuôn khổ này. Những lời đồn đại điên cuồng được tung ra. Rằng bên ấy có những bệnh hiểm nghèo hoành hành; rằng Nhà Thờ đã ném vàng của mình vào những việc chỉ tiêu vô bổ; rằng đây là một hành vi điên khùng của chính nhà vua. Vậy nhưng rồi Việt Nam lại trở lại một vấn đề thời thượng. Trong các buổi đàm luận tại cung đình, các phu nhân nghe đến say sưa, ngây ngất. Dân chúng trái lại đã quá mệt mỏi với những cuộc chinh phục vô ích ấy lắm rồi.

Và người ta quên đi hai chiếc tàu lạc bước ở một nơi quá xa xôi ấy. Nông dân đang đói, những cộc nổi loạn của họ xảy ra ngày càng nhiều.

Người ta mừng lễ Noel năm 1788 trên tàu Saint-Jean. Nửa đêm có làm lễ; gió thổi nhẹ nhàng. Người ta hạ buồm xuống đề đốt lên những ngọn đuốc vĩ đại. Các thủy thủ quỳ gối cầu kinh. Bầu trời mờ nhạt và biển rộng mênh mông. Không có bữa tiệc mừng thường lệ nửa đêm vì thiếu thực phẩm tươi sống. Theo thói quen ngày thường, họ đành bằng lòng với những trái cây khô và những quả chanh tươi. Thuyền trưởng chiêu đãi rượu rum; chẳng ai từ chối, kể cả các nữ tu tóc dài. Nước Pháp tự nhiên ra chiều xa xôi quá, và lễ Noel không được vui như họ ước mong. Thầy Dominique thầm thì hát lên một bài hát vendée; một nữ tu khóc. Viên thuyền trưởng say, nói suốt đêm. Hắn kể chuyện Mêhico, những kim tự tháp kỳ lạ của nó, những con bò cạp, sa mạc đỏ. Ðến sáng, gió bắt đầu nổi lên.

Chuyến đi đang có vẻ sắp sửa hoàn thành. Nhưng tất cả bỗng thay đổi hết; tàu phải neo lại bên cạnh những vùng đất lạ rất xinh. Ðây là một quần đảo có nhiều cây cọ chát. Biển trong veo và có vẻ như đang đe dọa, vì có quá nhiều loại san hô sắc cạnh, màu hồng. Xơ Armande bị bệnh, khát nước không có cách nào làm dịu bớt đi được. Dưới những cái chăn ấm và nặng, dì vẫn cầm cập run lên. Khuôn mặt gầy của dì khô đét đi một cách nhanh chóng: bệnh thổ tả. Phải cho mọi người rời ngay khỏi chiếc tàu Saint-Jean. Viên thuyền trưởng muốn đốt luôn chiếc tàu đi cùng với xơ Armande vì không có cách nào cứu được người phụ nữ đáng thương ấy nữa. Nhưng thầy Dominique dùng quyền mình khước từ một cách quả quyết: thầy ở lại với xơ Armande dưới gầm tàu Saint-Jean đóng kín cửa. Mười hai ngày hấp hối. Mọi người đến cầu nguyện trên chiếc tàu kia. Chẳng biết làm gì hơn. Hai vị giáo sĩ chết cả rồi chăng? Ban đêm ánh đuốc phản chiếu lên mặt biển; một sự im lặng não nùng. Sáng ngày thứ mười ba, thầy Dominique ra khỏi gầm tàu, trên vai một cái bọc nặng. Thầy nhọc mệt nhưng thanh thản tâm hồn. Thầy hỏa thiêu thi thể của Armande cùng với tất cả những gì thầy gặp trên tàu: dự trữ lương thực, thừng chạc, buồm. Chỉ còn lại thuốc súng và mấy khẩu đại bác. Các thủy thủ tập hợp lại trên chiếc Saint-Paul nhìn thầy Dominique cạo râu. Thầy nhẩy xuống biển tắm và bơi suốt cả buổi sáng.

Nước Pháp tưởng hai chiếc tàu đã mất tích, cả của lẫn người. Người ta dâng một thánh lễ tại nhà nguyện hoàng gia cầu cho những người tình nguyện theo cuộc viễn chinh. Nước Việt lần đầu tiên bị người ta quên lãng.

Người lái tàu nhìn thấy đầu tiên những dải xanh hiện lên ở phía chân trời. Từ tháng giêng, cái nóng không ngừng tăng lên. Giữa tháng 5 thì nước Việt Nam hiện ra trước mắt. Ai nấy thở phào nhẹ nhõm. Đàn ông thì để râu; các nữ tu sĩ thì mang những chiếc áo vải mỏng, sáng màu, tự họ may lấy, giống như những người đàn bà phía Nam nước Pháp. Người ta đã thấy rõ những đồng lúa bát ngát một màu xanh, và những bóng người mình lom khom xuống đất.

Cuộc hành trình bắt đầu.

❀ ❀ ❀

[1] Bệnh thiếu sinh tố C