Ông Tulliver, ngay cả giữa những cơn co cứng cơ cứ lặp đi lặp lại cách quãng kể từ hôm ông ngã ngựa, thường vẫn chìm trong vẻ dửng dưng đến mức việc ai ra ai vào căn phòng chẳng còn mấy quan trọng. Suốt cả buổi sáng hôm ấy, ông nằm im lìm với đôi mắt nhắm nghiền, khiến Maggie phải dặn trước dì Moss rằng đừng mong cha cô sẽ để ý gì đến họ.
Họ bước vào rất khẽ. Bà Moss ngồi xuống gần phía đầu giường, trong khi Maggie ngồi vào chỗ quen thuộc trên mép giường, đặt tay lên tay cha mà chẳng làm nét mặt ông dao động chút nào.
Ông Glegg và Tom cũng bước vào, rón rén bước đi, rồi bận rộn tìm chìa khóa chiếc rương gỗ sồi cũ từ chùm chìa khóa mà Tom đã lấy ở bàn làm việc của cha mình. Họ đã mở được chiếc rương — đặt ngay đối diện chân giường của ông Tulliver — và dùng thanh sắt chống nắp rương lên mà không gây ra tiếng động lớn nào.
“Có một chiếc hộp thiếc ở đây,” ông Glegg thì thầm; “chắc hẳn ông ấy cất mấy thứ nhỏ như giấy nợ ở trong đó. Con nhấc nó ra đi, Tom; nhưng để ta nhấc mấy tờ khế ước này lên đã — chắc là khế ước nhà và cối xay — rồi xem dưới đó có gì.”
Ông Glegg vừa nhấc chồng giấy da cũ ra và may mắn lùi lại một chút thì thanh chống sắt sụp xuống, chiếc nắp nặng nề rơi rầm một tiếng vang dội khắp nhà.
Có lẽ âm thanh ấy, vượt trên cả sự rung chấn mạnh mẽ thông thường, đã tác động ngay lập tức lên thể xác của người đàn ông đang kiệt quệ, tạm thời đánh bay lớp màng sương mù do chứng bại liệt gây ra. Chiếc rương đó vốn là của cha ông rồi đến ông nội ông, và việc mở nó ra luôn là một việc gì đó vô cùng trang nghiêm. Mọi vật quen thuộc lâu ngày, dẫu chỉ là một cái chốt cửa sổ hay then cài cửa, đều mang những âm thanh như một thứ tiếng nói quen thuộc với chúng ta — tiếng nói có thể làm rung động và đánh thức tâm hồn khi chạm đến những sợi dây vô hình nằm sâu thẳm. Ngay khoảnh khắc ấy, khi mọi ánh mắt trong phòng đổ dồn về phía mình, ông bật vùng dậy và nhìn trân trân vào chiếc rương, nhìn xấp giấy da trên tay ông Glegg và chiếc hộp thiếc Tom đang cầm, với một ánh nhìn hoàn toàn tỉnh táo và minh mẫn.
“Các người định làm gì với mấy tờ khế ước đó thế?” ông cất giọng sắc lạnh và gay gắt quen thuộc mỗi khi nổi cáu. “Lại đây, Tom. Con đang làm trò gì với rương của ta thế hả?”
Tom vâng lời bước tới, người hơi run rẩy; đây là lần đầu tiên cha nhận ra nó. Nhưng thay vì nói thêm điều gì với con trai, ông tiếp tục nhìn ông Glegg và đám giấy da với ánh mắt ngày càng nghi kỵ.
“Rốt cuộc đã có chuyện gì xảy ra thế?” ông gắt lên. “Các người táy máy gì vào giấy tờ của ta? Con nhà Wakem đang thâu tóm mọi thứ phải không? Sao không ai chịu nói cho ta biết các người đã làm những gì rồi?” Ông nói thêm vẻ sốt ruột khi thấy ông Glegg bước tới cuối giường.
“Không, không, bạn Tulliver,” ông Glegg cất giọng ôn tồn. “Chẳng có ai thâu tóm được cái gì cả đâu. Bọn tôi chỉ đến xem trong rương có gì thôi. Ông ốm liệt giường nên chúng tôi phải thay nhau lo liệu mọi thứ một chút. Nhưng cứ hy vọng là ông sẽ sớm khỏe lại để tự mình quản lý mọi việc nhé.”
Ông Tulliver lơ đễnh đưa mắt nhìn quanh, nhìn Tom, nhìn ông Glegg, rồi nhìn Maggie; sau đó, như chợt nhận ra có ai đang ngồi cạnh đầu giường, ông quay phắt lại và nhìn thấy em gái mình.
“Ơ kìa, Gritty!” ông nói, với giọng nửa buồn bã, nửa trìu mến mà ông vẫn thường dùng khi trò chuyện với bà. “Gì thế! Em ở đây à? Làm sao mà em bỏ được lũ trẻ ở nhà thế hả?”
“Ôi, anh ơi!” bà Moss hiền lành kêu lên, vì quá bộc trực nên chẳng kịp suy tính, “Em mừng quá vì nay lại được thấy anh khỏe khoắn thế này; em cứ tưởng anh chẳng còn nhận ra chúng em nữa chứ.”
“Sao cơ? Tôi bị tai biến à?” ông Tulliver lo lắng hỏi, đưa mắt nhìn ông Glegg.
“Ngã ngựa thôi — làm ông chấn động một chút — thế thôi mà, tôi nghĩ vậy,” ông Glegg đáp. “Nhưng hy vọng là ông sẽ mau qua khỏi.”
Ông Tulliver dán mắt xuống tấm chăn đắp trên giường, lặng thưa mất hai, ba phút. Một nỗi u uất mới thoáng qua trên khuôn mặt ông. Ông ngước lên nhìn Maggie trước, rồi hạ giọng hỏi: “Thế con nhận được thư rồi chứ, con gái?”
“Vâng, thưa cha,” cô đáp, cúi xuống hôn ông với tất cả tấm lòng dâng trào. Cô có cảm giác như cha mình vừa từ cõi chết trở về, và nỗi khao khát được bày tỏ tình yêu thương sâu sắc bấy lâu nay cuối cùng đã được đền đáp.
“Mẹ con đâu?” ông hỏi, tâm trí bận tâm đến nỗi đón nhận nụ hôn hờ hững chẳng khác nào một con vật nhỏ hiền lành.
“Mẹ đang ở dưới nhà với các dì, thưa cha. Con xuống gọi mẹ lên nhé?”
“Ừ, ừ; tội nghiệp Bessy!” và mắt ông hướng về phía Tom khi Maggie bước ra khỏi phòng.
“Con sẽ phải lo cho cả hai mẹ con nếu cha qua đời đấy, Tom ạ. Cha e là con sẽ khổ sở đấy. Nhưng con phải tìm cách thanh toán sợ nợ cho mọi người. Và nhớ nhé — có năm mươi bảng của Luke mà cha đã góp vào việc làm ăn — hắn đưa cha từng chút một, và chẳng có giấy biên nhận nào cả. Con phải trả cho hắn trước tiên đấy.”
Ông Glegg bất giác lắc đầu, vẻ mặt càng thêm lo lắng, nhưng Tom kiên quyết đáp:
“Vâng, thưa cha. Thế còn giấy nợ ba trăm bảng của dượng Moss thì sao ạ? Bọn con đến để tìm cái đó. Cha muốn xử lý thế nào về chuyện này ạ?”
“À! Cha mừng vì con đã nhớ ra điều đó, con trai ạ,” ông Tulliver nói. “Cha vẫn luôn định châm chước khoản tiền đó, vì nghĩ tình nghĩa với dì con. Các con đừng bận tâm nếu họ không trả được tiền — mà khả năng cao là họ không trả được rồi. Giấy nợ nằm trong chiếc hộp kia đấy, nhớ lấy! Cha vẫn luôn muốn đối xử tốt với em, Gritty,” ông Tulliver quay sang nói với em gái; “nhưng em biết đấy, em đã làm anh tức điên lên khi cứ khăng khăng lấy ông Moss.”
Đúng lúc ấy, Maggie quay lại cùng mẹ. Bà bước vào trong niềm xúc động nghẹn ngào trước tin chồng mình đã hoàn toàn tỉnh táo trở lại.
“Này Bessy,” ông nói khi bà cúi xuống hôn ông, “em phải tha thứ cho anh nếu đời em sau này có phần khốn khó hơn những gì em từng tưởng tượng.
Nhưng đó là lỗi của luật pháp — chứ chẳng phải lỗi của anh,” ông bực bội nói thêm. “Đó là lỗi của bọn vô lại. Tom, con hãy nhớ lấy điều này: nếu sau này có cơ hội, con phải cho thằng Wakem biết tay. Nếu con không làm thế, con đúng là một thằng con bất hiếu vô tích sự. Con cứ quất roi vào ngựa đuổi đánh hắn đi, dẫu rằng hắn sẽ lôi luật pháp ra để trị con — cái thứ luật pháp sinh ra chỉ để bao che cho bọn ác ôn.”
Ông Tulliver bắt đầu kích động, và một nét ửng đỏ đáng sợ xuất hiện trên khuôn mặt. Ông Glegg muốn nói gì đó để xoa dịu, nhưng bị ông Tulliver ngắt lời khi ông tiếp tục quay sang vợ: “Chúng nó sẽ xoay xở để trả hết mọi khoản nợ thôi, Bessy,” ông nói, “và thế nào cũng vẫn chừa lại cho em ít đồ đạc trong nhà; rồi các chị em của em cũng sẽ giúp đỡ em phần nào — và thằng Tom rồi sẽ lớn — dù sau này nó làm nên trò chiến gì thì anh chịu — anh đã làm hết sức có thể rồi — anh đã cho nó ăn học tử tế — còn con bé kia, rồi nó cũng sẽ lấy chồng — nhưng ngặt nỗi cuộc đời cơ cực quá……”
Hiệu ứng phục hồi nhờ cú kích thích mạnh mẽ đã cạn kiệt, và ngay sau những lời cuối cùng ấy, tội nghiệp ông lại ngã quỵ xuống, người cứng đờ và bất tỉnh nhân sự. Dù điều này chỉ lặp lại những gì đã xảy ra trước đó, nó vẫn khiến tất cả những người có mặt bàng hoàng như thể đó là cái chết thực sự, không chỉ bởi sự tương phản quá lớn với khoảnh khắc tỉnh táo vừa rồi, mà còn bởi những lời ông vừa thốt ra đều ngầm ám chỉ rằng ngày tàn của ông đã cận kề. Nhưng với tội nghiệp ông Tulliver, cái chết không phải là một cú nhảy vọt; mà là một hành trình trượt dài dưới những tầng bóng tối ngày một dày đặc.
Người ta đã phái người đi mời bác sĩ Turnbull; nhưng khi nghe kể lại mọi chuyện, ông cho biết sự hồi phục hoàn toàn ấy, dù chỉ là tạm thời, lại là một dấu hiệu đầy hy vọng, chứng tỏ không có tổn thương vĩnh viễn nào có thể ngăn cản khả năng bình phục hoàn toàn về sau.
Trong số những mảnh ký ức quá khứ mà người đàn ông bất hạnh vừa vớt vát lại được, ông đã bỏ quên tờ giấy bán đoạn giao; tia chớp của ký ức chỉ kịp chiếu sáng những ý tưởng nổi bật nhất, rồi ông lại chìm vào sự quên lãng khi một nửa nỗi nhục nhã vẫn chưa được giải tỏa.
Nhưng Tom thì rất kiên quyết ở hai điểm — rằng giấy nợ của dượng Moss phải bị tiêu hủy; và tiền của Luke phải được trả, dù có phải lấy từ khoản tiết kiệm của chính cậu và Maggie trong ngân hàng đi chăng nữa. Bạn thấy đấy, có những vấn đề mà Tom tỏ ra nhanh nhạy hơn hẳn so với những quy tắc tinh vi của văn phạm cổ điển hay các mối quan hệ trong một định lý toán học.
