Trích Dịch. (Trà Chân viết bằng tiếng Chăm) * Logic hình thức ngôn ngữ luôn quy định tư duy, từ đó sai khiến hành động con người. Lối phát biểu rất lạ của chúng ta: người Chăm - người Bàni (làm như người Bàni không thuộc tộc Chăm!), chữ Chăm - chữ Bàni (làm như chữ Chăm không phải là của Chăm Bàni), Trường ca Chăm - Bàni… khuôn định đầu óc chúng ta ngày này qua ngày khác đã tạo cho chúng ta các hành vi, ứng xử phân biệt. Hay khi dùng thuật ngữ: Akhar Cham klak - Chữ Chăm cổ thay vì Akhar thrah - chữ truyền thống để chỉ thứ chữ đang được dạy cho con em học thì vô hình chung đặt nó ở phía đối trọng với chữ Chăm mới - mà mới chắc chắn tiến bộ hơn rồi - mặc dù chúng ta không bao giờ muốn vậy. Hoặc khi cứ lải nhải mãi Chăm mất đoàn kết, Chăm đố kị là chúng ta đang tự ám thị mình và rồi sẽ như thế thật.

Nhưng có thực sự Chăm mất đoàn kết hay đố kị?

*

Mặc cảm YwơnCham bao giờ vẫn có. Cũng hành vi, thái độ đó, lời nói đó… nếu là Chăm với nhau thì không ai đoái tới cả. Nhưng nếu Kinh thì vấn đề dân tộc được đặt ra và làm rùm beng lên. Cả mình cũng thế, mặc dù trên phương diện cá nhân mình không bao giờ để bị mặc cảm này chi phối – nó quá nhỏ bé với mình. Tình tự dân tộc, ai có thể vượt qua?

Người ta có thể từ chối nó, cho nó là không có, giả vờ tự lường gạt, nhưng đó là cái có thật, dù phi nhân bản.

Trong hôn nhân dị chủng, phần thiệt luôn thuộc phía kẻ yếu. Kẻ yếu bị mặc cảm dày vò: khi đối tượng to tiếng, khi đứa con bất trị, khi cha mẹ vợ (hay chồng) có thái độ hất hủi thường tình và muôn ngàn hệ hụy khác. Chăm nào hoàn cảnh đó đã vượt qua?

*

Người Khmer được đẩy vào chùa Phật giáo ngay từ bé rèn luyện cho đến lúc trưởng thành. Tại đây, có hai lối đi chọn lựa: hoặc trở thành thầy tu chuyên nghiệp hoặc tự tin đi vào đời, dựng nghiệp, lấy vợ, sinh con đẻ cái.

Chăm cổ điển thì ngược lại, ông bị ném thẳng vào trường đời để ngụp lặn, tôi luyện trong nó. Rồi ở tuổi đứng bóng mặt trời, khi đã có cơ nghiệp vững chãi, ông cũng có hai con đường để chọn lựa: hoặc ông chìm nghỉm trong nó hoặc ông bứt ra khỏi nó, để đi trên con đường trầm tưởng của riêng ông.

Như vậy, nếu lề lối Khmer có lợi cho tổ chức xã hội, khuôn phép nhân quần thì con đường Champa khai mở sáng tạo thi ca, phát kiến suy tưởng.

Trắng tay và trắng hồn, ông đi vào đời với bàn chân mới lạ và cái nhìn tinh khôi. Cuộc đời với ông đầy bất trắc nhưng huyền nhiệm. Nó có thể đè bẹp thân ông hoặc đập vỡ tim ông để tâm hồn ông bật lên tiếng hát đau thương linh thánh. Rồi khi ông đã thấm đẫm nỗi đời, đã vượt qua được dòng sông cuồn cuộn đau khổ của cuộc đời, lòng ông đã lắng, nhìn trở lại con sông, ông suy nghiệm cuộc đời.

Con mắt cuộc đời sâu thẳm nhìn ông: con mắt hà khắc đầy trìu mến yêu thương. Cuộc đời với ông là Một. Một duy nhất, hiểm nguy, bỏng cháy và lôi cuốn.

*

Có một trò chơi thanh thoát phiêu lãng hơn cả trò chơi trẻ con, đồng thời nghiêm trọng bức bách mươi lần công tác người lớn. Không những chỉ ngu xuẩn và hèn nhát, mà ngay cả yếu đuối bạc nhược cũng phải chịu trách nhiệm trước trốn chạy của con người trước bước đạp tới của định mệnh trước ngưỡng cửa hiện sinh - một trốn chạy tước mất của con người chốn lưu trú đầy bất trắc đồng thời cao cả và mầu nhiệm.

Con người không phải đến trần gian này để đùa chơi - đùa chơi như niềm ngây thơ vô lự. Con người đến trần gian để tẩm nhiễm khói bụi của trần gian, thụ độc bằng cú sốc của cảm giác và tư tưởng, vươn dậy và té ngã của hy vọng và hoài vọng, chất đầy gánh nặng mặt đất và trườn lướt qua nỗi nhọc nhằn của ngày tháng.

Không phải để thành tựu cái gì cả mà là để được vươn lên và vượt qua mãi mãi. Đó là ý nghĩa của ra đi và trở về, của ôm ghì níu giữ và lên đường ly biệt, của sống và chết. Nó làm nên ý nghĩa hiện sinh con người - chính định mệnh của nó: Một trò chơi. Con đường.

*

Thật hiếm hoi con người tuổi trẻ hôm nay chịu nghe trong im lặng hơn là ba hoa ồn ào. Càng hiếm hoi hơn nữa con người tuổi trẻ của ngày hôm nay chịu suy tư trong cô độc hơn là thích làm nổi bật mình nơi đám đông.

Nếu có con người tuổi trẻ như thế, chắc chắn không phải là quái thai của tuổi trẻ mà là tuổi trẻ cư trú trong chiều kích sâu thẳm hơn.

Các ý tưởng được ghi từ những đêm cô độc hắn đi đi lại lại hầu như vô tận trên căn gác xép, là việc làm trung thành nhất trong tất cả việc trung thành ghi trong chương trình làm việc được hắn viết bằng nét chữ đầy tính mỹ thuật treo cẩn trọng trước bàn viết, bên cạnh việc nuôi vợ con đâu vào đấy, rất đâu vào đấy, không chê vào đâu được.

Cứ thế, hồ sơ bệnh án dày lên dưới tay ông Malâm, để khi xong người cuối cùng của dân Chakleng thì chúng được chất đầy tủ lớn choán cả góc Nhà truyền thống. Sau đó chẳng ai quan tâm đến chúng mãi khi bộ đội tràn vào Ninh Thuận sáng 16-4-1975 tất cả công sức của con người nhiệt tình này đã biến thành tro bụi. Nhìn công trình đồ sộ kia, vài bệnh nhân xưa của ông đồ rằng ông còn điên hơn cả những kẻ điên nhất làng nữa – một đại bệnh nhân chính hiệu không sai!

Vụ dịch điên ở Chakleng tiệt nọc hơn ba mươi năm mầm nó mới có cơ hội tái phát qua hiện tượng các cô choai choai bỗng chốc tuần tự bị ma ám từ hành vi đến phát ngôn kì quặc như khi không ngã lăn sùi bọt mép phải giở ngói réo ơi hỡi mới tỉnh lại hoặc giữa trưa nắng tháng Tư kéo nhau chơi mấy điệu múa cổ đã thất truyền đâu từ thế kỉ XVII. Năm, sáu đứa liên tù tì. Bác sĩ Phanrang về khám lâm sàng chẳng thấy gì lạ, bộ thần kinh vẫn cứ cấp tiêu chuẩn quốc tế. Giữa ban mặt ban ngày, ma quỷ thách thức kiến thức khoa học cả chục bác sĩ trong plây. Thế là thậm thụt rủ nhau qua Văn Lâm, Palau tị nạn. Lạ! Bước chân khỏi làng là tịt. Ai đời giữa kỉ nguyên vi tính ma quỷ lại rắp tâm sanh sự. Tin đồn từ đâu cứ lan ra: Ong Paxa Muk Cakling hành để cảnh báo người Chakleng đang mở ngõ tâm linh cho tôn giáo lạ nhập cư. Rồi thật bất ngờ, vị Cả sư với lễ vật ba trứng gà một xị rượu đại diện Họ Anak, mở cửa Kut làm lễ chuộc tội. Con cháu lục tục trở về bình an vô sự. Hú vía!

Câu chuyện về ông Malâm và nạn dịch điên sẽ kết thúc có hậu nếu vào năm 1985 Chakleng đã không nẩy nòi cuộc cách mạng đệ nhị kì mà dân ở đây mệnh danh là cuộc cách mạng hạ tầng do ông khởi xướng. Đối trọng với nó là cuộc cách mạng trung tầng do Mưlan phát động mười năm sau đó đã tạo một bước ngoặt nữa, dứt điểm phải lôi cánh đàn ông con trai vào làm việc dù nhỏ vụn đến đâu chăng nữa lao động là vinh quang mơ màng là chết đói hay nói thì ở tù lù đù mới vô đại học. Nhưng chúng ta hãy cho vào ngoặc cuộc này cho các chương tới của tiểu thuyết.

Định kì mười năm, tại đất lắm sự này bùng lên cuộc thay đổi lớn sẵn sàng đưa dân Chakleng sa vào những cơn lốc bất ngờ, bấp bênh không thần yang nào níu lại nổi. Cei Halim Mưh [1] báo mộng sắp tới xảy ra một cuộc nữa mà kẻ nắm ngọn cờ đầu lúc này mới còn là thằng nhóc mặc xà lỏn. Thế nên vài kẻ tinh ý thấy cu cậu hiện ngồi ghế trường trung học cơ sở rục rịch vắt óc tìm món nào cu cũ để làm cuộc cách mạng cho đáng đồng tiền bát gạo.

Trở lại với câu chuyện của chúng ta.

Trong khi lập hồ sơ bệnh án, Ông Malâm bất ngờ phát hiện thêm thứ bệnh lạ lẫm dẫu không làm sứt mẻ ai nhưng lậm đời nối đời và đã mãn tính – loại bệnh y học rất lúng túng đặt tên. Với tám mươi mẫu ruộng trên hai nghìn khẩu nhưng dân ở đây sau vụ gieo, vội vã lùa trâu bán đứng cho trời nuôi trên rừng, rồi sau khi gặt chở bó lúa về cứ chất bỏ đó cả tháng đá banh, tán dóc đã đời mới vào rừng tìm trâu về đạp ra hạt. Ngoài ra không làm gì cả. Gánh hàng rong, làm rau muống, thả lưới cá bán ư? Hãy để mấy thứ lẻ tẻ đó cho ba Tàu với Ywơn lo. Cả làng có bốn quán tạp hóa nhưng là của người Hoa. Hớt tóc ư, đám con trai phải đạp xe hơn cây số lên Phú Quý, rủi xe có xì bánh thì chịu dắt bộ chứ đừng hòng tìm thấy thợ vá bánh là Chăm tại quê. Thợ rèn, thợ hồ, thợ đập đá, bà bán mắm, chị bán bong bóng cho trẻ con… tất tần tật là người đàng quê phương nào lưu lạc tới và luôn được người làng nhìn bằng con mắt cha nội trên ngó xuống.

Thế là, cách không chính thức, ông phát động cách mạng với tuyên ngôn:

Hãy bắt đầu từ bạc lẻ!

Đến lúc này dân Chakleng cười thẳng vào mũi ông chẳng kiêng dè gì nữa. Họ rung đùi tiên đoán đó là cuộc cách mạng xì hơi sớm nhất trong mọi cuộc cách mạng tại đất nghìn năm này. Nhưng Ông Malâm đâu phải tay vừa: chưa đầy nửa tháng sau người ta thấy nàng Hathaw kiêu sa là thế, ngồi ngay giữa chợ đằng sau giỏ cà xế rau muống to đùng, chả ăn khớp chút nào với nụ cười man dại lãng đãng của chị cả. Hãy cho tôi một tổ chức, tôi sẽ làm đảo lộn thế giới – ông bảo chính Lênin nói thế. Mà gia đình ông cũng đủ làm nên tổ chức ra trò.

Anh cả thôi học: đứng tiệm hớt tóc; thằng nhỏ nhất một buổi nghỉ: bán cà rem; cô gái lớn: giúp mẹ bó rau; cô Sáu lanh lẹ hơn: phụ trách rổ tạp phẩm gồm đủ kim, chỉ, trâm, lông não… Nghĩa là ông quyết dàn quân khắp mặt trận. Phần ông nối thêm chái, thu thập cả đống nguyên vật liệu cho công cuộc sản xuất hàng loạt trống Ginang, Baranưng. Căn bệnh dân Chakleng vẫn chưa chịu thuyên giảm sau thành công mấy năm đầu của ông: họ vẫn chưa thôi cười giiễu con người nhập cư tàng tàng này. Tiếc rằng các vị cười to hơn cả đã không sống dai để thấy tận mắt mười năm sau khi trong kí ức mọi người hình ảnh ban đầu về cuộc cách mạng bạc lẻ đã mờ nhạt, người phụ nữ danh giá nhất làng biết sản xuất kem bán sỉ và một kĩ sư nổi tiếng không kém cũng vừa mở ngay đầu làng quán cà phê đủ khả năng cạnh tranh cái mã với bất kì quán nào dưới thị xã Phanrang. Còn mấy chục bộ trống xuất chái ông đã bay đi khắp mọi miền đất nước trong đó không ít bộ đứng chễm chệ trong viện bảo tàng sang trọng bậc nhất tận Pháp, Nhật.

❀ ❀ ❀

[1] 8 Cei Halim Mưh: người có khả năng đoán biết quá khứ, tương lai.