Nàng đến gặp tôi vào chiều mưa năm 1992 tại Quán Càphê sinh viên. Nàng bước nhanh qua khoảng sân rộng nước ngập gót giày. Anh giáo viên dạy tiếng Việt cho người ngoại quốc giới thiệu: nữ nghiên cứu sinh sắp trình luận án phó tiến sĩ về ngôn ngữ Chăm. Tôi không màng về lời giới thiệu trang trọng mà chỉ chú ý đôi mắt tròn đen buồn buồn nhưng tinh nghịch, rồi nhìn giọt nước mưa từ mái tóc ngắn, dày của nàng nhỏ xuống vai ướt đẫm làm bật nổi thân hình nàng sau làn áo trắng mỏng, thân hình không nên là của nghiên cứu sinh mà Vũ nữ Chàm - Trà Kiệu thì tốt hơn, như sau này tôi đùa nàng thế.

– Anh có bộ ria rất cừ. Nàng đưa tay bắt tay tôi. Một bàn tay mềm và ấm dù trời đang mưa.

– Mình là nông dân, nông dân thi sĩ.

– Cả chú cũng thế à? Nàng cười, quay sang Lâm Kwang.

– Thầy mới bốn mươi chín cái xuân xanh mà kêu chú tổn thọ như bỡn.

Thế thôi, nàng về và hẹn tôi chắc chắn mình sẽ gặp lại. Anh giáo viên bảo nàng từng tuyên muốn hiểu một dân tộc, điều kiện cần và đủ là ăn nằm với người dân tộc đó. Có thể câu nói đùa được phát ngẫu hứng hoặc nàng chỉ dẫn lời nhà nghiên cứu dân tộc học đàn ông có lối suy nghĩ ngầu đục. Nhưng tôi cứ nhớ tới nó mỗi khi gặp nàng, từ lần thứ hai rồi cả chục năm “sống” với nàng nữa.

Trong khi nàng đến với tôi như một tặng vật (xin lỗi, tôi mượn lại đúng từ Thuman dùng, bởi tôi nghĩ không có từ nào khác hay hơn) thì với ngài giáo sư Trần Hùng, nàng như kẻ đào ngũ, hơn thế – phản bội.

Ngày 20.01.1995 nhằm sinh nhật thứ 60 của giáo sư sau hai tuần ngài tuyên bố hưu để dồn sức cho công trình suốt ba mươi năm ấp ủ là bộ Văn minh Champa đồng thời [sau thời gian dài cầm mỏi tay] chuyển giao lá cờ cho Hà Vân, lại là ngày cô sinh viên ruột nói lời từ biệt cộng tác sau chuyến điền dã dài hạn với tôi về vùng Chăm. Cũng là ngày ngài giáo sư được tôi kí tặng cuốn sách nghiên cứu đầu tay, như món quà sinh nhật ngài. Đó là quà gây thất vọng nhất trong vô số món ngài giáo sư nhận được trong suốt cuộc đời làm khoa học của ngài, như mãi sau này tôi được biết. Ngài trang bị lòng tự tin gần như quá đáng về tầm vóc của mình để cảm thức bị đánh bại không vươn tới, dù ngài gần như choáng khi nhận gói quà, chậm rãi mở ra, nhìn lướt qua trang mục lục.

– Mừng cho tác phẩm đầu tay của em. Ngài trịnh trọng nâng cốc.

– Xin được mừng ăn theo. Hà Vân nâng cốc. Chúng tôi uống cạn.

– Hy vọng đây là công trình giá trị đóng góp tích cực vào đại công trình chúng ta. Ngài lại nâng cốc, tôi cũng cầm cốc lên, Hà Vân thì lưỡng lự. Nàng nói em rất tiếc không thể làm gì được, lúc này. Thực tình mình chưa tí ti gì gọi là hiểu Chăm. Chúng ta tự nhận nghiên cứu ngôn ngữ, làm nhiều luận văn luận án về nó, tuyên ngôn bảo tồn nó trong khi tiếng nói hàng ngày bị rụng rơi, bởi chính bà con mãi vật lộn với cuộc sinh nhai nơi xó kẹt thế giới. Bức tranh, pho tượng, tác phẩm văn học hay thậm chí cả cụm di tích văn hóa mất đi, người ta có thể dựng lại được, phục chế và mang nó trưng bày trong viện bảo tàng cho con cháu chiêm ngưỡng. Nhưng nếu ngôn ngữ thường ngày của một dân tộc mất đi, hỏi chúng ta làm gì?

– Chúng ta chưa làm gì được cả.

– Em trở thành Homo sentimentalis bao giờ thế, cô bé? Ngài giáo sư nhìn nàng, cười cười.

– Hôm nay sinh nhật ngài nên em hơi bị trịnh trọng, xin lỗi xin lỗi. Thôi nâng cốc đi. Nàng cầm cốc rượu uống một hơi cạn.

– Những gì cần thì em đã thông báo rồi. Nàng nói không lên xuống giọng. Ngài giáo sư Trần Hùng cụp mắt xuống nhìn bàn tay mình đang xoay xoay chiếc cốc trên bàn. Rồi ngài nói, giọng chậm rãi, đôi môi hơi run:

– Chúng ta, một thuộc thế hệ đi trước, một thế hệ trẻ, một nhà nghiên cứu là chính người dân tộc không phải cỗ xe tam mã tốt ư? Bộ văn minh Champa khảo luận không là khởi đầu tốt ư, nếu chúng ta biết khởi đầu? Nó không là gợi ý quan trọng cho các thế hệ đi tới bước những bước mới chững chạc hơn, tự tin hơn ư? Từ đó bảo tồn chắc chắn hơn, phát huy sáng tạo hơn chẳng những ngôn ngữ mà tất cả lĩnh vực khác của văn hóa - xã hội Chăm hôm nay ư?

(Im lặng) Ngài tiếp tục, giọng trầm vang và tự tin hơn:

– Riêng phần em, nó không là nấc thang để em bước lên cao hơn, nhìn toàn diện hơn các vấn đề ư? Không. Chúng ta phải viết nó, dọn sẵn mâm cỗ đạm bạc nhưng cần thiết đó cho thế hệ đi tới. Đó là trách nhiệm cao cả của chúng ta với dân tộc Chăm và với đất nước Việt Nam.

– Hay thầy dắt tay cô sinh viên tre trẻ nào bước lên bậc thang kia đi. Hà Vân nói, tủm tỉm cười. Tôi thấy ngài giáo sư tái mặt.

– Cả ba chúng ta đều máu nghệ sĩ cả. Mình nói một lần rồi: dẫu làm khoa học, nếu thiếu thứ máu này trong người thì chẳng ra hồn đâu. Ngài nói, sự tự tin sa sút đột ngột trong chất giọng – nhưng đây là việc cực nghiêm túc.

– Em không cho nó thiếu nghiêm túc, Hà Vân lơ đễnh nghiêng đầu sang phải, thả mái tóc đen dày đổ qua một bên vai.

Tôi nín thinh, đã tìm cớ gì đó thoát về trước. Ngài giáo sư bảo Hà Vân: em ở lại mình nhờ việc này. Sau đó Hà Vân kể, ngài nói chúng tôi manh tâm chống lại ngài sau lưng, cả tháng nay rồi ngài biết. Ngài hỏi có phải vì muốn bảo vệ ngôn ngữ sống của một dân tộc mà em phải đi với tay làm thơ man mát đó? Em hạ mình mức đó à?

– Thầy bảo đi là thế nào? Nàng hỏi lại, trừng mắt nhìn ông thầy cũ (lần đầu tiên nàng làm thế) khiến ngài đâm hoảng hối hả xin nàng thứ lỗi (cũng là lần đầu tiên ngài xử sự vậy, với nàng). Thế rồi ngài cầu xin được ăn nằm với nàng và bị nàng cương quyết cự tuyệt.

– Em bỏ anh rồi, em bỏ rơi anh rồi. Nàng nghe giọng ngài khàn, ướt ở sau lưng.

*

Khi nói Hà Vân hạ mình không phải ngài giáo sư phân biệt đối xử chi chi. Tôi chưa hề thấy nhà nào ứng xử lịch thiệp với bà con, cả ý hướng tốt đẹp với văn hóa Chăm như ngài. Nhưng quan hệ giữa chúng tôi vốn xuôi chèo mát mái đột ngột bị vẩn đục, bởi Hà Vân cứ chen ngang như thể cuộc tình tay ba chông chênh ấy! Ngài mút mùa độc thân, Hà Vân gái chưa chồng, còn tôi vợ con đủ đầy trong yên ngoài ấm, nhưng chúng tôi gần nhau hơn bởi cùng thế hệ thì ít mà tương cận lối nghĩ nhiều hơn. Thế nên với riêng tôi, ngài luôn chơi trò tâm lý học sơ cấp, hoặc cậu có một gia đình tuyệt vời hoặc kinh nghiệm mình dù trong chính trị hay nghiên cứu khoa học, để cho tình cảm riêng tư xen vào luôn hỏng chuyện. Tôi không hỏi Hà Vân ngài đã nói gì về tôi trong trường hợp tương tự. Mẩu chuyện hai thầy trò tôi biết được do chúng rơi vãi từ môi miệng nàng khá ngẫu nhiên, đôi khi rất không đúng lúc.

– Phụ nữ có cái nghĩ không giống cánh đàn ông mình, ông ạ. Đôi khi họ nói cái họ tưởng tượng ra, cứ nói đi nói lại riết rồi họ tin luôn nó thực. Điều đó chẳng những nguy hại cho thằng đàn ông quan hệ với họ mà cả chính họ nữa. Tai hại là điều đó lại giữ thăng bằng thần kinh họ, nghĩa là cần thiết với họ, nhưng đã tàn phá không biết bao nhiêu linh hồn bọn đàn ông (không mống đàn ông nào là không dại gái ngu ngốc cả). Ngài hay có lối tiêm ngừa tôi như vậy. Tôi nghe ngài thuyết, lơ đễnh – nghĩ ngài có đáng nhọc công đầu tư vào công cuộc đó đến vậy không.

Nếu tôi không xuất hiện hoặc ngài còn trai tráng thì tầm Hà Vân dễ bị ngài cho rụng khỏi phạm trù tình yêu của mình từ năm tê rồi. Đằng này con chim ngài không còn tung cánh vùng vẫy nữa, dù ngài chưa bao giờ công nhận tình trạng đáng buồn đó. Vùng đất hoạt động càng thu hẹp. Ngài cam chịu canh tác ở cánh đồng quen thuộc, như kiểu rút về đổ bê-tông phòng thủ sau khi bắn phá tan nát khung thành đối phương trong hiệp đầu và gần nửa hiệp hai. Hôm nay, cả mấy đám ruộng tưởng yên ả này đang có nguy cơ bị xâm canh. Bồn chồn: như thể lo đối phương sút tung lưới rút ngắn khoảng cách rồi thừa thắng xông lên ghi bàn san bằng tỉ số ở phút cuối để buộc ngài bước vào hai hiệp phụ, và nếu cần thiết, đối mặt với mấy quả luân lưu may rủi trong lúc thần kinh, bắp thịt gân cốt ngài đã rời rã.

Không, bằng mọi cách phải bảo vệ tỉ số. Nhưng thay vì đá xấu đối phương hay mua chuộc trọng tài, ngài giáo sư chơi trò có một tâm hồn cao thượng. Mình cao thượng, ông cao thượng, nàng cao thượng, chúng ta cao thượng, hiệp tất cả nỗi cao thượng của trí tuệ lẫn tâm hồn làm bộ Văn minh Champa khảo luận lưu danh hậu thế.

Ngài ngây thơ không hiểu rằng đấy là thứ tối kị theo quan điểm luân lí hay nghiên cứu của Hà Vân.

– Hà Vân chưa viết gì cả. Ngài giáo sư nói, chỉ trong hành động người ta mới khám phá và học tập.

Có lẽ ngài chưa hề được đọc Sổ ghi của Hà Vân? Hay ngài không xem đó là bài viết hay công trình hoàn chỉnh?

– Dù nàng rất thông minh. Ngài tiếp, nhưng trong nghiên cứu thông minh thôi chưa đủ.

– Em nghĩ nàng không chỉ nghiên cứu mà còn yêu thương. Nàng không thể làm văn hóa chung chung như các vị nhà ta từng làm và cho ra lò hàng loạt ấn phẩm làng nhàng vào những năm 80. Đó là cách làm của kẻ vắng mặt chỉ tạo ảo tưởng cho kẻ vắng mặt khác nắm bắt mơ hồ kiến thức xa lạ nào đó. Lối xử sự với một nền văn hóa như thế là đứng từ xa, từ ngoài hay bên lề chứ chưa nhập cuộc, nếu không muốn nói là thô thiển. Hà Vân thì không thể. Dân tộc hay văn hóa Chăm không chỉ là đối tượng nghiên cứu thuần túy mà là để lo lắng, ưu tư. Chính tình yêu thương đó khiến nàng choáng váng khi đọc thống kê của Trung tâm nghiên cứu văn hóa Chăm về tỉ lệ tiếng Việt đang được độn vào ngôn ngữ Chăm thường nhật. Bên này là ngôn ngữ hàn lâm được sơn bóng, bên kia là tiếng nói sống động hàng ngày đang héo úa, rơi vãi cùng tinh thần hờ hững của cộng đồng mang chở nó. Hà Vân đứng giữa chịu sự ma sát kia. Và nàng đã chọn lựa.

Tôi nói một hơi, ngài giáo sư im lặng nghe. Tôi hơi bất ngờ vì ngài giáo sư đã im lặng nghe.

Như Chế Khan choáng trước vẻ đẹp mong manh của Mỹ Sơn. Tất cả mọi sợi lông, tóc mình dựng đứng trong lúc tim óc mình hoàn toàn tê liệt – nguyên lời hắn. Nên khi được hỏi dùng một triệu đôla để phục chế, tôn tạo Mỹ Sơn hay sử dụng nó giúp đỡ bà con nghèo khổ tại các làng quê Ninh Thuận, hắn đã không gờ ram lưỡng lự: Mỹ Sơn.

– Tại sao không là cả hai? Ngài giáo sư đột ngột ngẩng đầu lên.

– Ở Hà Vân hay Chế Khan, truyền thống văn hóa quy định sự chọn lựa, thầy ạ.

*

Ý nghĩa của tặng vật dâng hiến chỉ đến từ miền sâu của chờ đợi lâu dài, chờ đợi trong niềm tín cẩn rằng nó đã là của mình, xứng đáng với chờ đợi kiên trì của mình, vượt bao khổ đau và cả cái chết. Khi tôi nói Hà Vân với tôi là một tặng vật, tôi nói trong ý nghĩa đó. Nàng là định mệnh thứ hai của tôi, đau khổ và đầy yêu thương (dĩ nhiên Mưlan bà vợ yêu dấu của tôi cũng là thế, nhưng ở chiều kích khác trong cấp độ khác).

Chúng tôi hôn nhau vào lần gặp thứ tư cách mười hai ngày lần gặp đầu tiên ở Càphê Văn Khoa. Tôi nhớ chính xác thế dù tám năm đi qua cuộc đời với bao dồi tung ngọt lịm hay đắng chát, bởi đó là nụ hôn ngây thơ và lãng đãng nhất mà tôi có được. Tôi nói lại câu nói sáo mòn này và sẵn sàng nhắc lại nó ngàn lần như kẻ yêu nhau trên thế gian luôn nói câu anh yêu em say đắm cho đến tận thế mà không sợ mòn chán. Bởi mãi sau này chúng tôi không thể tìm lại, bất khả phục hồi niềm ngây thơ khờ dại ấy lần nào nữa.

Tám giờ kém mười tối. Mưa. Nàng đến đón tôi qua phòng người bạn để bàn việc. Nàng mang chiếc ô để mở, đứng ngoài hành lang gõ cửa. Tôi bước ra rồi khóa trái. Quay lại, tôi nhận thấy mình đứng sát cạnh nàng, chưa tới nửa bước. Ánh sáng đèn pha đầu đường rọi xuyên tàn lá bàng thưa, ngay giây phút đó tôi bắt gặp mắt nàng. Đôi mắt chúng tôi không rời nhau nữa và chúng tôi ôm hôn nhau thật lâu.

- Giầy anh ướt hết rồi nè. Nàng nói, lúc đó chiếc ô nằm dính trên đầu hai chúng tôi, hơi chếch về phía nàng. Nàng cầm nó lên, sửa thẳng lại: mình đi, anh.

Tặng vật mang đầy đủ ý nghĩa khi nó đáp ứng trúng nhịp và hài hòa giữa vật chất lẫn tinh thần, trí tuệ lẫn tâm linh ở phạm vi cá nhân lẫn xã hội.