Rời quán nước ven đường, hắn cùng thằng bé dẫn đường còng lưng đạp xe ngược gió trồi sụp trên đường bụi mù. Bên cạnh nhà tranh, tôn rỉ sét, Mali đã mọc lơ thơ vài mái ngói mới đỏ chói dưới nắng nhiệt đới. Chế Khan cảm giác dân ở đây sống tạm bợ. Như sẵn sàng lên đường đi tới vùng đất mơ hồ nào đó, xa xôi. Nghèo. Cực. Và tạm bợ. Ánh sáng văn minh quên ném những mảnh vụn của nó sang nơi xó xỉnh này của trái đất.

Hôm sau, Chế Khan tìm đến nàng. Ra cửa đón hắn vẫn là bà cụ năm xưa. Gầy, dáng đi thẳng, thanh thoát nhưng âm u, bí hiểm. Ngoài nụ cười. Một nguồn sáng kì lạ lóe lên từ hốc mắt khi bà cụ đưa hai tay quờ nắm cánh tay Chế Khan, thật chặt. Hắn rùng mình. Bà cụ mời họ vào nhà. Nàng đang ngủ trên giường tre được đóng cầu kì.

– Mưhuê bà bệnh. Bà cụ nói. Chế Khan nhìn nàng, nghĩ nàng còn quá trẻ, như mới hai mươi. Không tìm thấy ghế, Chế Khan nhẹ nhàng ghé ngồi vào góc giường. Người bệnh mở mắt ngó Chế Khan, chậm. Đôi mắt sáng, gầy, buồn và cực đẹp. Hắn choáng.

– Chúng tôi sang xem bệnh cho em. Chế Khan dồn hết sức nhìn vào mắt nàng.

– … có thể xem… nhưng không được đâu… Chế Khan nắm lấy tay nàng xem mạch, cảm nghe luồng gió lạnh thổi rát vào tim. Bàn tay tuyệt quý phái – hắn chỉ có thể nói thế. Thon dài và ấm. Hậu duệ vương triều sót lại chăng? Nàng để yên nó trong tay người lạ. Xanh xao, tím tái. Cả khuôn mặt nàng tái nhợt. Nàng đang chết, cái chết chậm. Chỉ có đôi mắt là sống, rất sống.

– Chúng tôi sẽ trở lại.

Trưa hôm sau, Chế Khan đến. Nàng đang ngủ.

– Phúc đức nhà cháu! Mưhuê đỡ nhiều, vừa tắm xong, mới vào giường. Chế Khan ra hiệu bảo đừng đánh thức nàng và xin mượn bà tập sách. Bà cụ nhìn sang cháu gái, ngần ngừ, rồi đi bằng những đầu ngón chân sang bên kia giường, bê từ đáy Ciet cái bọc khá lớn đưa cho người khách. Chế Khan đưa cả hai tay đỡ lấy, bước vội ra phòng ngoài ngồi lần giở. Hắn quên đất, trời, quên cả mâm cơm trưa đã nguội. Đọc và đọc.

Hoàng thân Chăm yêu say đắm cô gái Islam từ Mưkah. Cô gái đáp trả chừng mực, cho việc truyền bá đạo Hồi vào vương quốc Bà-la-môn được thuận lợi hơn. Mối tình trái ngang đổ vỡ kéo theo cuộc chiến tranh huynh đệ. Sau đó là tan rã quê hương, ly tán của cả dân tộc. Kế hoạch thất bại, nàng lên tàu trở về cố quốc.

Buồm mỏng manh theo sóng nước trôi xa

Ôi cánh buồm như cánh mối mờ xa

Đùm bọc người tình ta đi mất

Đi mất hút khỏi tầm nhìn đất nước

Chàng ngồi đó, một mình trên bờ biển vắng lạnh: trước mặt là trùng khơi với bọt sóng trắng xóa, sau lưng là núi rừng đang trỗi khúc nhạc buồn. Ngày đang tắt.

Than ia rabbah ke tawak takai nai

Phận quê hương đau khổ khôn cầm bước em.

Chàng quay ngựa trở về.

Ngựa đưa chàng qua Tánh Linh, ngang Châu Hanh đến tháp Po Dam. Vị hoàng thân bắt đầu giục ngựa đi nhanh: Thanh Kiết, Lâm Giang, Phanrí để cuối cùng, ngựa dừng chân ở Chung Mỹ quê chàng. Kinh đô Debare [1] vừa trải qua một tàn phá. Phế tích ngổn ngang. Vài cơn mưa nhiệt đới đầu mùa ban cho mầm sống trong đất những giọt nước hiếm hoi cơ hội trỗi dậy. Rong rêu. Cây cỏ.

Cấu trúc tác phẩm dời bình diện: từ thực tế-hồi tưởng sang kí ức-hồi tưởng. Nơi quê nhà, vị hoàng thân Chăm hồi tưởng (hơn ba phần tư tác phẩm) chàng đã theo đuổi nàng công chúa xa lạ ấy thế nào, ôm ấp trong vòng tay mình tấm thân ngọc ngà ấy thế nào. Và đã khốn đốn thế nào suốt chặng đường đi dọc miền đất quê hương như đi xuyên qua lịch sử đau buồn của dân tộc. Để đến lúc này, chàng mới biết mình vừa đánh mất tất cả: bạn bè, cha mẹ, người tình, và lớn hơn cả – Tổ quốc:

Kuw yuw urang lihik phik

Abih tamư sang mưgik gilac duh bimong yang

Tanưh riya kuw Pangdarang

Calah grơp jalan dhwan baul bhap uranơm

Kuw dauk hagait dalam tangin

Yaum sa drei ciim pơr tamư lawah

Ta như kẻ mất hồn

Hết vào thánh đường lại lên đồi tháp

Pandarang ôi đất nước

Tan nát rã rời, con dân lưu lạc

Khắp phương trời

Ta còn lại gì trong tay?

Một con chim cô đơn bay vào vô tận.

Một con chim cô đơn với trái tim rớm máu hát lên khúc kêu thương. Con chim chết đi tiếng hát lưa lại, lưa lại với dư âm trầm buồn trải dài, khi bắt đầu, xuyên suốt tác phẩm để cuối cùng chín rụng ở câu sau cùng: Một con chim cô đơn bay vào vô tận.

– Dứt khoát là có một trường ca khác. Tui phải tìm ra nó! Chế Khan đột ngột kết luận. Có phải thâm ý của cha Mưhuê là muốn con trai ông truy tìm bản trường ca này, như trối trăng của vị hoàng thân kia không?

– Nhưng làm sao ông quyết đoán thế khi chỉ dựa trên tâm trạng? Tôi hỏi.

– Này nhé: Biết rằng, ngay từ thế kỉ XVI, khi đất nước đang thời nguy khốn sau biến cố Vijaya [2], khi đã chán ngấy tinh thần văn hóa Ấn Độ, Champa dõi mắt sang nền văn hóa mới, niềm tin mới: Islam. Để đến đầu thế kỉ XVII, vua Po Rome phải hối hả xắn quần vượt biển Đông qua Kalentan mong bốc đơn thuốc cho sinh mệnh dân tộc. Nhưng Hồi giáo, như cô gái xinh đẹp, đến quá muộn màng. Định mệnh đã xuống tay. Thực tế, Hồi giáo cũng không cứu vãn nổi nguy cơ đang ập đến. Chẳng những thế, Hồi giáo hầu như – qua tiếp xúc và va chạm – còn góp ngón út đẩy cho đại bi kịch xảy ra nhanh hơn:

Dalam nưgar Debare karen karang

Bini sucam dom thun talah

Limưn kanai dơng sa gah

Asaih kuw sa gah, ia tanưh lir tapir

Jaguk ba baul pabblaung kalin

Cam tagok Mưdren, Bini tamư Caraih

Darah xwa nhjom kađwơl asaih

Limưn bak glaih dac ngauk hahuw paran

Trong xứ Dedare loạn lạc lan tràn

Bàni với Bà Chăm bao năm ròng rã

Voi em đứng một bên, ngựa anh về một ngả

Đất nước ngập chìm trong tối tăm

Thừa cơ giặc mang quân xâm lăng

Chăm lên Dilinh, Bàni vào Phanrí

Máu trôi thấm dầm gót ngựa

Voi mệt nhoài ngơ ngác giữa đầu lâu

– Qua cuộc tình một chiều này, ở chiều sâu của thi phẩm, thi sĩ hé lộ cho chúng ta thấy phương thức truyền Islam vào Champa, tâm lý Chăm khi đón nhận nó và ảnh hưởng của nó trong Vương quốc – những sự kiện không tư liệu lịch sử nào ghi nhận.

– Dĩ nhiên thi ca đã mang chở nó rất tình cờ. Lúc sau, hắn nói, không nhìn tôi:

– Trước và sau biến cố Lê Văn Khôi, có hàng loạt tác phẩm thế sự lớn ra đời. Lẽ nào trước đó chưa đầy thế kỉ, với biến động quyết định như thế lại chỉ đẻ ra một trường ca trữ tình-thế sự?

– Nhưng bản Ariya Bini - Cam [3] mà chúng ta biết là bản chưa trọn vẹn…

– Không. Nó là một trong ít văn bản hiếm hoi còn tồn tại và là văn bản hoàn chỉnh.

Im lặng.

– Phải có vài trường ca khác đang lưu lạc, chắc chắn.

Chế Khan. Tôi chưa bao giờ nghĩ hắn rành rọt thế, chắc nịch thế, kẻ luôn suy tư mù mờ và khoái hoạt để cho cái mù mờ được là thế, cứ là thế; kẻ đã phát biểu lạnh như dao cắt rằng chớ khờ khạo tin vào xã hội Chăm ngày mai không lây nhiễm đĩ điếm cướp của giết người, xã hội mẫu hệ tan rã làm phân mảnh tất cả những gì gọi là cố kết vững bàn thạch ngàn năm; kẻ ngay sau đó tuyên ngôn lớn tiếng rằng giải thoát không là chạy trốn như loài chuột nhắt hay chúi nhủi đà điểu mà là đi trước, tan rã trước cái tan rã. Kẻ từng nhận định triết lí Chăm là thứ triết lí hỏng chân nhất trong các thứ hỏng chân, hỏng chân đầu tiên và cuối cùng. Suốt 20 năm. Đột ngột hôm nay nổi hứng bốc một phương thuốc tối hậu chữa trị căn bệnh xã hội đó khi lập ngôn độc địa rằng nó xứng đáng là lý tưởng sống của thanh niên Chakleng thế kỉ 21: triết lý hỏng chân. Hãy tái khám phá nó, yêu thương nó, bảo tồn và phát huy nó, bởi chính nó chứ không phải gì gì khác sẽ cứu vớt chúng ta, ngày mai. Chân lý vừa tìm thấy như thọc lét hắn khiến hắn vỡ cười làm lồng ngực rung lên ùng ục. Nhưng xã hội Chăm hậu-mẫu hệ, hậu-rã đám sẽ như thế nào thì hắn lí giải rất mù mờ. Cái hắn biết chắc bây giờ là hắn đã đi trước, dzọt trước để khoanh tay nhìn nó xảy ra. Làm cái gì hắn thích, hắn thấy nó có ý nghĩa hoặc chính hắn ban ý nghĩa cho nó. Chấm hết. Hắn không rung đùi, nhưng qua giọng nói đầy âm sắc thanh thoát tôi biết hắn đang rất khoái hoạt.

❀ ❀ ❀

[1] 5 Debare: một thủ đô Champa, theo truyền thuyết

[2] 6 Biến cố Vijaya: 1471. Lê Thánh Tôn đánh vào thành Đồ Bàn và tuyên bố Champa từ nay là một tỉnh của Đại Việt

[3] 7 Ariya Bini - Cam: một trường ca Chăm