Một người nông dân hiền lành, có vợ và đứa con trai mười hai tuổi. Đang sống rất yên ổn và hạnh phúc, bỗng một hôm ông nẩy ý định đi tu. Ý tưởng nung nấu mãi để một năm sau ông quyết định tìm đến một guru Bà-la-môn nổi tiếng nhất vùng để học đạo. Vị sư nói:

- Dạy ngươi kinh sách thì ta lại phải học thêm gấp hai lần ngươi. Ta đã già, không có của cải gì cả.

Không chần chừ, người nông dân bảo:

- Nhà con có một mẫu ruộng, con sẵn sàng hiến cho guru.

- Ta không có trâu để cày.

- Con có cặp trâu đã thuần.

- Ta cũng không có người chăn trâu.

- Con có đứa con trai khỏe mạnh, người nông dân nói sau giây lát ngập ngừng.

- Ta sống cô đơn, không có ai lo cơm nước.

- Con nguyện lo cho guru.

- Không, ta và ngươi dành tất cả công sức và thời gian cho học tập và tu luyện.

- Nhà ngươi có vợ chứ? Vị sư hỏi sau một hồi im lặng.

Người nông dân suy nghĩ rất lung, cuối cùng ông nói dạ một tiếng vừa đủ cho người đối diện nghe.

Hôm sau, người nông dân đi qua nhà vị sư Bà-la-môn cùng với tất cả tài sản và hai người thân yêu của mình.

Một, hai rồi ba tháng, người học trò chỉ được phân công chép một bản kinh duy nhất. Lần một, lần hai, ba… vị sư Bà-la-môn đều lắc đầu và bảo chép lại. Đến lần thứ bảy, guru nói:

- Được rồi, lòng con không còn bợn bụi trần. Ta có thể truyền dạy cho con tinh hoa của giáo lý Bà-la-môn.

Ba năm trôi qua. Sau một buổi thiền định, vị sư nói với đồ đệ:

- Vụ gieo cuối cùng đã mãn, con có thể cho cháu dắt trâu về.

Nửa năm sau, vị sư nói:

- Vụ gặt cuối cùng đã xong, bây giờ phần mẫu ruộng lại thuộc về con.

Rồi sáu tháng sau, guru lại bảo:

- Bữa tiệc cuối cùng đã tàn, người vợ của con có thể về nhà. Và cả con nữa, bài học cuối cùng đã dứt, con không phải cần đến ta nữa.

- Thưa thầy, con xin ở lại suốt đời cùng thầy.

- Không, con phải tự đi một mình. Để sau này con còn phải làm thầy. Cả ta, ta cũng không cần đến con nữa.

Vị sư già nói xong, quay lưng bước nhanh về phía núi.

– Anh biết một bác nông dân, sau buổi cày nhọc mệt luôn cầm lên bản chép tay cổ đọc, trang trọng. Nhưng anh không bao giờ thấy ông nói sách. Đó là một thiện tri thức đúng nghĩa. Nông dân trong truyện cổ này cũng thế, có lẽ. Còn các anh, những J’Man, Jaklan, Thuman… không ít thì nhiều cũng mong để lại dấu vết. Tội!

– Em cũng có nghe Quảng nói thế: Jaklan là thứ thiện tri thức phát triển lệch lạc đến bệnh hoạn.

– No problem! Vấn đề là Jaklan sẽ đắc đạo gì và đắc nông sâu thế nào. Liệu vị guru kia có tha cho hắn cùng vợ con quy hồi cố hương bình yên và lành lặn?

– Phần anh, Thuman nói mặc dù J’Man đã cố vùng thoát nhưng hắn cứ là kẻ bị quá khứ cầm tù.

Tôi thoáng giật mình. Quá khứ cầm tù, đúng cụm từ mà anh bạn thơ trẻ ở Hà Nội nhận xét sau khi đọc bản thảo tập thơ của tôi mà tôi nghĩ mình có một bứt phá ghê lắm. Mỗi sáng thức dậy với bóng ma ngày hôm qua, tổn thương và té ngã, những cơn đau vật vã và thất vọng, tâm hồn tôi nặng trĩu như muốn lôi thân xác tôi rớt xuống bóng tối của phó mặc. Tôi đã dẹp bỏ tự ái vặt, tâm tính vãnh, tôi phải tự loại bỏ tôi đến không là gì cả để được đi, thẩm thấu nếp sống, nếp nghĩ của Chăm với bao lớp vỉa mặc cảm, phức cảm cá nhân hay cộng đồng. Tôi phải cách mạng thường trực chống lại chúng, xua đuổi bóng mây u ám kia luôn chực đổ lên đầu, để được ngồi vào bàn, sẵn sàng đối phó khi chúng manh tâm trở lại. Dù hắn tỏ ra ngon lành – thêm nhận định của hắn về tôi, qua Hà Vân. Cả ba chúng tôi học cùng lớp, xuất sắc ngang cựa nhau nhưng trong khi Thuman cầm lấy cán rựa chặt đứt một cho mọi lần thì tôi mãi bám váy văn hóa dân tộc, trách nhiệm, bổn phận, xã hội, gia đình… Dẫu tôi không phải đuổi theo bóng ma tiếng tăm vượt trội như Jaklan, tôi vẫn cứ là tù nhân quá khứ.

Cha tôi đắp bờ quai cao đến cả thước bằng đất bùn lấy từ dưới ruộng. Nhát cuốc tiếp nhát cuốc. Vất ngược hay xuôi, thuận hay trái tay, từng lớp chất chồng. Không nhát nào không tuân theo ý định của người. Ông làm mà như không làm, làm như thể không cố ý nhưng không lần nào lớp bùn kia đổ. Chuyện tưởng đơn giản thế kia cũng phải trả giá bằng bao năm tháng mồ hôi. Bao giờ tôi có thể thoát khỏi ngục tù kia? Khác đi, bao giờ tôi đạt đến cái làm mà như không làm?

– Hắn đã đúng. Tôi nói.