Tại một bộ nọ ở Nga ——

Nhưng có lẽ tốt hơn là tôi không nên nhắc đến đó là bộ nào. Trong toàn cõi nước Nga, không có ai nhạy cảm cho bằng các viên chức chính phủ. Mỗi người trong số họ đều tin rằng, nếu bản thân bị làm phiền dù chỉ chút ít, thì toàn thể giai cấp quan liêu đang bị xúc phạm qua chính con người họ.

Gần đây, một tay Isprawnik (huyện lệnh) — tôi không nhớ rõ ở thị trấn nào — được cho là đã thảo một bản báo cáo nhằm chứng minh rằng, phớt lờ các mệnh lệnh của chính phủ, người ta đang bàn tán về các Isprawnik với giọng điệu khinh miệt. Để chứng minh cho những luận điểm của mình, ông ta đã đính kèm theo báo cáo một tác phẩm hư cấu dày cộp, trong đó cứ khoảng mỗi mười trang lại xuất hiện một Isprawnik trong tình trạng hầu như say xỉn.

Do đó, để tránh mọi rắc rối khó chịu, tôi sẽ không chỉ đích xác bộ nào là nơi diễn ra câu chuyện của mình, mà xin phép được gọi là “tại một sở nọ”.

Chà, tại một sở nọ có một con người nọ, kẻ mà tôi không thể chối cãi, sở hữu một ngoại hình chẳng mấy thu hút gì. Ông thấp người, có gương mặt rỗ hoa, trán hơi hói, trán và má hằn sâu những nếp nhăn — chưa kể đến những khiếm khuyết thể chất khác. Ngoại hình của người hùng chúng ta, dưới tác động của khí hậu Saint Petersburg, là như thế đấy.

Còn về ngạch trật quan liêu của ông — bởi vì đối với chúng ta, những người Nga, ngạch trật bao giờ cũng phải được nêu rõ — ông chỉ là một viên tham sự thường trực, một trong những sinh linh bất hạnh, ai cũng biết, thường hay làm trò cười cho đủ loại tác giả có cái thói quen xấu là chém giết những kẻ không có khả năng tự vệ.

Họ tộc của người hùng chúng ta là Bashmatchkin; tên thánh của ông là Akaki Akakievitch. Có lẽ độc giả sẽ thấy cái tên này có phần kỳ lạ và gượng gạo, nhưng xin cứ yên tâm rằng không phải vậy, và hoàn cảnh xô đẩy thế nào mà việc đặt cho ông một cái tên khác là điều hoàn toàn bất khả.

Chuyện diễn ra thế này. Akaki Akakievitch ra đời, nếu tôi không nhầm, vào đêm ngày 23 tháng Ba. Người mẹ quá cố của ông, vợ của một viên chức và là một phụ nữ rất mực hiền lương, đã lập tức sắp xếp đâu ra đó cho lễ rửa tội của cậu bé. Khi thời điểm đến, bà đang nằm trên chiếc giường kê trước cửa. Phía bên tay phải bà là cha đỡ đầu, Ivan Ivanovitch Jeroshkin, một nhân vật rất quan trọng kiêm lục sự thượng viện; bên trái là mẹ đỡ đầu Anna Semenovna Byelobrushkova, vợ của một thanh tra cảnh sát, một người phụ nữ có những đức tính hiếm có.

Ba cái tên được gợi ý cho người mẹ để chọn lấy một cái cho đứa trẻ — Mokuja, Sossuja, hay Khozdazat.

“Không,” bà nói, “tôi không thích những cái tên như thế.”

Để chiều ý bà, cuốn lịch nhà thờ được mở ra ở một trang khác, và những cái tên Triphiliy, Dula cùng Varakhasiy xuất hiện.

“Đây là hình phạt từ thiên đường,” người mẹ thốt lên. “Tên với tuổi gì thế này! Tôi chưa từng nghe thấy cái nào giống vậy! Giá mà là Varadat hay Varukh, đằng này lại Triphiliy với Varakhasiy!”

Họ dò lại cuốn lịch và tìm thấy Pavsikakhiy cùng Vakhtisiy.

“Giờ thì tôi hiểu rồi,” người mẹ nói, “đây rõ ràng là định mệnh. Nếu không còn cách nào khác, thì tốt hơn là nó nên mang tên của cha nó, tức là Akaki.”

Thế là đứa trẻ được gọi là Akaki Akakievitch. Cậu được rửa tội, dẫu cho cứ khóc lóc, ré lên và làm đủ thứ điệu bộ nhăn nhó, hệt như thể cậu có linh cảm rằng một ngày nào đó mình sẽ trở thành một viên tham sự.

Chúng ta đã kể lại tất cả những điều này một cách hết sức tận tâm để chính độc giả cũng phải tin rằng việc bé Akaki không thể nhận bất kỳ cái tên nào khác là điều tất yếu. Từ lúc nào và bằng cách nào mà ông bước chân vào sở làm, rồi ai là người đã bổ nhiệm ông, chẳng một ai có thể nhớ nổi. Cho dù có bao nhiêu đời thượng cấp đến rồi đi, người ta vẫn luôn nhìn thấy ông ở đúng vị trí ấy, trong cùng một tư thế ấy, cặm cụi với cùng một công việc ấy, và mang cùng một chức danh ấy; đến nỗi người ta bắt đầu tin rằng ông sinh ra trên cõi đời này đã vốn dĩ như thế rồi, với chiếc trán hói và bộ đồng phục công sở.

Tại cơ quan nơi ông làm việc, chẳng ai thèm bận tâm hay chú ý đến ông. Thậm chí các nhân viên tạp vụ cũng chẳng thèm đứng dậy khỏi ghế khi ông bước vào, hay liếc nhìn ông lấy một cái; họ chẳng thèm quan tâm hơn là khi một con ruồi bay qua phòng. Cấp trên đối xử với ông bằng một thái độ lạnh lùng và chuyên quyền. Viên phụ tá của trưởng phòng, khi hắn ném một tập tài liệu lên bàn ngay trước mũi ông, thậm chí còn chẳng buồn nói “Làm ơn sao chép mấy bản này nhé,” hay “Có cái này hay lắm cho anh đây,” hay thốt lên bất kỳ lời lịch sự nào khác mà những viên chức được giáo dục đàng hoàng vẫn hay làm. Nhưng Akaki cứ thế cầm lấy các tài liệu, chẳng màng bận tâm xem họ có quyền giao chúng cho mình hay không, và lập tức cắm cúi vào việc sao chép.

Những đồng nghiệp trẻ tuổi thường biến ông thành mục tiêu cho những trò chế nhạo và sự hóm hỉnh thanh lịch của họ, nếu như có thể coi là các viên chức thì sở hữu bất kỳ sự hóm hỉnh nào. Họ chẳng ngần ngại gì mà không thêu dệt ngay trước mặt ông đủ mọi câu chuyện tự bịa về lối sống của ông cùng người chủ nhà trọ đã bảy mươi tuổi của ông. Họ lớn tiếng tuyên bố rằng bà ta hay đánh đập ông, và gặng hỏi khi nào thì ông dẫn bà ta tới bệ thờ thành hôn. Thỉnh thoảng, họ còn thả một trận mưa mẩu giấy vụn lên đầu ông, bảo rằng đó là những bông tuyết.

Nhưng Akaki Akakievitch hoàn toàn không đáp lại bất kỳ đòn tấn công nào trong số đó; ông dường như phớt lờ sự hiện diện của họ. Công việc của ông không hề bị ảnh hưởng dù chỉ một chút ít; trong suốt ngần ấy lần bị quấy rầy, ông không hề mắc lấy một lỗi duy nhất nào trong việc sao chép. Chỉ khi nào những trò đùa cợt thô lỗ trở nên quá mức chịu đựng, khi ông bị giữ chặt tay và không thể viết được nữa, ông mới cất lời: “Xin hãy để tôi yên! Sao các anh cứ luôn muốn làm phiền tôi làm việc thế nhỉ?” Có một điều gì đó vô cùng thảm thiết toát lên từ những lời nói ấy và cái cách mà ông thốt ra chúng.

Có một hôm, khi một viên thư ký trẻ tuổi mới được nhận vào cơ quan, xúi giục bởi tấm gương của những kẻ khác, đang giở trò trêu chọc ông, bỗng nhiên gã khựng lại vì một điều gì đó trong âm điệu giọng nói của Akaki, và kể từ khoảnh khắc ấy, nhìn nhận viên chức già bằng một con mắt hoàn toàn khác. Gã cảm thấy như thể có một thứ sức mạnh siêu nhiên nào đó kéo mình ra khỏi những đồng nghiệp mà gã vừa kết giao, những kẻ mà bấy lâu nay gã vẫn coi là những người đàn ông đáng kính, được giáo dục tốt, và khiến gã xa lánh họ. Mãi về sau này, khi vây quanh bởi những kẻ bạn bè vui vẻ, gã vẫn thường nhìn thấy hình bóng của vị tham sự nghèo khổ bé nhỏ và nghe văng vẳng bên tai những lời: “Xin hãy để tôi yên! Sao các anh cứ luôn làm phiền tôi làm việc?” Đi kèm với những lời ấy, gã còn nghe thấy cả những câu khác nữa: “Tôi chẳng phải là anh em của anh hay sao?” Những lúc như thế, chàng thanh niên lại lấy tay che mặt, và suy ngẫm về việc rốt cuộc có quá ít cảm xúc nhân văn tồn tại trong cõi lòng con người; rằng sự thô lỗ và tàn nhẫn lại ngập tràn đến nhường nào ngay cả ở những kẻ có học thức và những người vẫn luôn được mọi người xem là tốt đẹp, đáng kính.

Chưa từng có một viên chức nào tận tụy với công việc của mình như Akaki Akakievitch. “Tận tụy” ư, tôi đang nói gì thế nhỉ? Ông làm việc với một tình yêu nồng cháy dành cho nhiệm vụ của mình. Trong khi ông sao chép các tài liệu chính thức, một thế giới đẹp đẽ muôn màu muôn vẻ hiện ra trước mắt ông. Niềm vui sướng của ông trong việc chép sách bộc lộ rõ ràng trên gương mặt. Việc viết nên những con chữ nhất định mang lại cho ông sự thỏa mãn đặc biệt, và khi viết đến chúng, ông như biến thành một con người hoàn toàn khác: ông bắt đầu mỉm cười, đôi mắt ánh lên rạng rỡ, và chúm chím đôi môi, đến nỗi những ai quen biết ông đều có thể nhìn vào mặt ông mà đoán ra được ông đang viết đến con chữ nào.

Giá mà ông được đền đáp xứng đáng với sự tận tụy của mình, có lẽ — đến nỗi chính ông cũng phải ngạc nhiên — ông đã được cất nhắc lên hàng tham sự dân sự. Tuy nhiên, số phận không định đoạt cho ông, như các đồng nghiệp của ông vẫn hay nói, được đeo huân chương ở khuyết áo, mà chỉ ban cho ông căn bệnh trĩ do lối sống quá mức tĩnh tại mà thôi.

Nhìn chung, tôi phải nhắc đến việc có lần ông đã thu hút được một chút ít sự chú ý. Một vị giám đốc, vốn là một người nhân hậu và muốn thưởng cho ông vì thâm niên công tác, đã ra lệnh giao cho ông một nhiệm vụ quan trọng hơn những tài liệu mà ông vẫn thường phải sao chép. Công việc này bao gồm việc soạn thảo một bản báo cáo cho tòa án, sửa đổi phần tiêu đề của các tài liệu khác nhau, và chỗ này chỗ kia đổi đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất thành ngôi thứ ba.

Akaki nhận lấy công việc; nhưng nó khiến ông bối rối và kiệt sức đến độ mồ hôi vã ra như tắm trên trán và cuối cùng ông phải thốt lên: “Không! Xin hãy giao lại cho tôi việc chép tay bình thường đi.” Kể từ dạo đó, ông được phép tiếp tục công việc sao chép cho đến tận cuối đời.

Ngoài việc chép tay này ra, dường như chẳng còn thứ gì khác tồn tại đối với ông. Ông thậm chí còn chẳng màng nghĩ đến quần áo của mình. Bộ đồng phục của ông, vốn có màu xanh lá cây ở thuở ban đầu, đã chuyển sang một sắc đỏ úa. Cổ áo thì vừa chật vừa ngắn đến nỗi chiếc cổ của ông, dù dài ở mức bình thường, vẫn vươn hẳn ra ngoài và trông dài một cách kỳ dị, y hệt như cổ của những con mèo có cái đầu gắp lò xo được đặt trên mâm và đem bán cho nông dân ở các làng quê Nga.

Lúc nào trên người ông cũng dính một thứ gì đó — một sợi chỉ, một mảnh rơm bay vất vưởng đâu đó, vân vân. Hơn thế nữa, dường như ông có một sở thích đặc biệt là đi qua bên dưới những khung cửa sổ đúng vào lúc người ta đang hất thứ gì đó không được sạch sẽ lắm ra ngoài, và vì vậy trên vành mũ của ông lúc nào cũng vương vãi vỏ cam cùng những thứ rác rưởi tương tự. Ông chẳng bao giờ để ý đến những gì đang diễn ra ngoài đường phố, trái ngược hẳn với những đồng nghiệp của mình, những kẻ lúc nào cũng săm soi người khác và chẳng gì thích thú hơn là trông thấy ai đó đi ở vỉa hè đối diện với một vết rách trên quần.

Nhưng Akaki Akakievitch chẳng nhìn thấy gì ngoài những dòng chữ sạch sẽ, ngay ngắn của những bản chép tay trước mặt; và chỉ khi nào va phải mõm một con ngựa đang khò khè phả hơi nóng rát vào mặt, người tốt bụng ấy mới nhận ra rằng mình không hề ngồi bên bàn viết giữa những bản sao gọn gàng, mà đang đi giữa lòng đường phố.

Khi về đến nhà, ông lập tức ngồi vào bàn ăn tối, nuốt vội bát súp bắp cải, rồi chẳng buồn bã tâm xem nó có mùi vị ra sao, ăn liền một lát thịt bò tỏi, nuốt luôn cả ruồi bọ cùng bất kỳ vụn vặt nào vô tình vương vãi trên đó. Ngay khi cơn đói vừa được dằn xuống, ông lại cắm cúi viết, bắt đầu sao chép những tài liệu mà ông đã mang theo cùng mình về nhà. Nếu vô tình không có tài liệu công vụ nào để chép, ông sẽ tự chép cho thỏa lòng các bức thư chính trị, không phải vì phong cách có phần hoa mỹ của chúng mà bởi vì chúng được gửi cho một nhân vật cao cấp nào đó.

Khi bầu trời xám xịt của Saint Petersburg bị màn đêm buông lơi che phủ, và toàn bộ giới quan liêu đã ăn tối xong xuôi theo sở thích ẩm thực hay độ dày mỏng trong túi tiền của họ — khi tất cả đều hoàn hồn sau tiếng sột soạt bất tận của những ngòi bút quan liêu, rũ bỏ mọi mối bận tâm và công việc mà con người ta thường hay tự gánh vác lên vai một cách vô ích, họ dành buổi tối để giải trí. Người thì tới nhà hát; kẻ lang thang trên đường phố ngắm nghía xiêm y; người khác nữa thì thì thầm những lời tán tỉnh ngọt ngào với một thiếu nữ nào đó vừa vọc lên như một vì sao trong vòng tròn công sở khiêm tốn của mình. Đâu đó, có kẻ ghé thăm nhà một đồng nghiệp ở căn hộ tầng ba hoặc tầng bốn, gồm hai phòng cùng một hành lang và nhà bếp, được trang hoàng bằng dăm món đồ đạc phô trương mua được bằng chuỗi ngày nhịn ăn nhịn mặc.

Nói tóm lại, vào thời điểm này, mọi viên chức đều tự tìm cho mình một hình thức giải trí nào đó — chơi bài whist, uống trà, ăn bánh ngọt rẻ tiền hoặc hút thuốc tẩu dài. Một số kẻ kể chuyện bê bối về những nhân vật lớn, bởi vì bất kể ở hoàn cảnh sống nào đi nữa, người Nga lúc nào cũng thích nghe chuyện về giới quý tộc; những kẻ khác lại kể lại những giai thoại cũ rích nhưng phổ biến, chẳng hạn như câu chuyện về vị quan trấn thủ nhận được báo cáo rằng một tên lưu manh đã cắt đứt đuôi con ngựa trên bức tượng đài Pyotr Đại đế.

Nhưng ngay cả trong thời gian nghỉ ngơi và giải trí này, Akaki Akakievitch vẫn trung thành với những thói quen của mình. Chẳng ai có thể nói rằng đã từng nhìn thấy ông xuất hiện trong bất kỳ buổi tụ họp xã hội buổi tối nào. Sau khi đã viết lách thỏa thuê theo ý muốn, ông đi ngủ, và mơ tưởng về những niềm vui của ngày hôm sau, cùng những bản chép tay tuyệt đẹp mà Chúa sẽ ban cho ông cơ hội thực hiện.

Cứ thế, sự tồn tại bình yên của một con người hoàn toàn mãn nguyện với chức vụ và mức thu nhập bốn trăm rúp một năm trôi qua. Có lẽ ông đã có thể sống đến tuổi già đầu bạc nếu như không có một trong những biến cố bất hạnh ấy giáng xuống đời ông — những biến cố không chỉ xảy ra với các viên tham sự mà còn với cả các cố vấn thực thụ, cố vấn triều đình, các bậc tước vị khác, và cả những kẻ chưa từng đưa ra lời khuyên hay nhận lấy lời khuyên bao giờ.

Tại Saint Petersburg, tất cả những ai kiếm được mức lương bốn trăm rúp hoặc xấp xỉ ngần ấy đều có chung một kẻ thù khủng khiếp là cái lạnh miền bắc, dẫu cho một số người vẫn quả quyết rằng nó rất có lợi cho sức khỏe. Khoảng chín giờ sáng, khi các viên chức ở các bộ phận khác nhau tất bật đến công sở, cái lạnh cấu véo mũi họ mạnh đến mức hầu như tất cả đều phải ngẩn ngơ. Nếu vào lúc này, ngay cả các vị quan chức cấp cao cũng phải chịu đựng sự khắc nghiệt của cái lạnh đến mức trào nước mắt, thì thử hỏi những viên tham sự, với đồng lương eo hẹp chẳng cho phép họ tự bảo vệ mình trước cái rét căm căm của mùa đông, sẽ phải khốn đốn đến nhường nào? Khi đã khoác lên mình những chiếc áo choàng mỏng manh, họ buộc phải rảo bước qua năm sáu con phố nhanh nhất có thể, rồi rúc vào phòng gác cổng để sưởi ấm và chờ đợi cho đến khi các cơ năng công sở bị đóng băng của họ tan giá trở lại.

Đã từ lâu, Akaki cảm thấy trên lưng và bả vai mình những cơn đau nhói buốt, mặc dù ông đã chạy hết tốc lực từ nhà đến cơ quan. Sau khi suy tính kỹ lưỡng, ông đi đến kết luận rằng nguyên nhân nằm ở sự tồi tàn của chiếc áo choàng. Trong căn phòng của mình, ông đem nó ra kiểm tra thật tỉ mỉ, và phát hiện ra rằng ở hai hay ba chỗ, vải đã mỏng tang đến mức gần như trong suốt, và phần lót thì đã rách rưới tả tơi.

Chiếc áo choàng này từ lâu đã là đề tài châm chọc thường trực của đám đồng nghiệp nhẫn tâm nhà Akaki. Họ thậm chí còn tước đoạt cả cái tên cao quý “áo choàng” của nó, mà gọi là chiếc áo trùm đầu. Trông nó quả thực vô cùng kỳ quặc. Cứ mỗi năm chiếc cổ áo lại ngót đi một chút, bởi vì năm nào vị viên chức tham sự tội nghiệp cũng cắt đi một mảnh để vá víu cho phần khác của chiếc áo; và những miếng vá ấy trông chẳng có vẻ gì là được thực hiện bởi đôi bàn tay khéo léo của một thợ may cả. Chúng được khâu vá một cách hết sức vụng về và trông xấu xí đến kỳ lạ.

Sau khi Akaki Akakievitch kết thúc màn kiểm tra đầy ảm đạm của mình, ông tự nhủ rằng chắc chắn mình phải mang chiếc áo choàng đến gặp Petrovitch thợ may, người sống tít trên cao trong một căn gác tối tăm ở tầng bốn.

Với đôi mắt lác và gương mặt rỗ hoa, Petrovitch quả thực không có cái vẻ gì là trông giống một kẻ vinh dự được may áo bành tô và quần tây cho các vị quan chức cao cấp cả — nghĩa là khi ông ta tỉnh táo, chứ không chìm đắm trong những cuộc vui thú dễ chịu hơn.

Tôi có thể bỏ qua việc miêu tả chi tiết về người thợ may này ở đây; nhưng vì đó là phong tục khi khắc họa diện mạo của từng nhân vật riêng biệt trong một câu chuyện, tôi buộc phải phác họa lại Petrovitch, hay dở thế nào cũng phải viết ra. Trước kia, khi còn là một nô dịch hèn mわれます trong nhà chủ, ông ta chỉ đơn giản được gọi là Gregor. Khi được trả tự do, ông ta nghĩ rằng mình cần phải tô điểm cho bản thân bằng một cái tên mới, liền tự đổi thành Petrovitch; đồng thời ông ta bắt đầu uống rượu say sưa, không chỉ trong các ngày lễ lớn mà còn vào tất cả những ngày có đánh dấu chữ thập trên lịch. Bằng cách long trọng cử hành những ngày tháng được Giáo hội hiến định ấy, ông ta cho rằng mình vẫn đang giữ gìn truyền thống thời thơ ấu; và mỗi khi cãi nhau với vợ, ông ta lại lớn tiếng mắng mỏi bà là một ả đàn bà trần tục và là người Đức. Về người phụ nữ này, chúng tôi chẳng có gì nhiều để kể ngoài việc bà là vợ của Petrovitch, và rằng bà không trùm khăn mà đội một chiếc mũ nhỏ trên đầu. Nhìn chung, bà chẳng đẹp đẽ gì cho cam; chỉ có mấy người lính đi ngang qua là hay liếc nhìn bà, đoạn họ xoắn ria mép rồi bước tiếp, cười khúc khích.

Theo đó, Akaki Akakievitch cất bước đi lên căn gác xép của người thợ may. Ông phải leo lên qua một chiếc cầu thang tối tăm, bẩn thỉu và ẩm thấp, nơi tỏa ra thứ mùi khai nồng của rượu — thứ mùi làm chói cả mũi lẫn mắt — hệt như ở mọi tòa nhà có người ở thuộc tầng lớp nghèo khó tại Saint Petersburg. Trong lúc vị tham sự bước lên những bậc cầu thang trơn trợt ấy, ông nhẩm tính xem Petrovitch có thể đòi một khoản tiền là bao nhiêu cho việc sửa chữa chiếc áo choàng, và tự đinh ninh chỉ trả lão ta đúng một rúp.

Cửa căn hộ của người thợ may mở toang để thoát làn khói cuồn cuộn bay ra từ nhà bếp, nơi vợ Petrovitch lúc bấy giờ đang nấu cá. Akaki, với đôi mắt cay xè, bước qua phòng bếp mà không bị bà ta nhìn thấy, rồi tiến vào căn phòng nơi thợ may đang ngồi trên một chiếc bàn gỗ lớn đóng thô, hai chân khoắt chéo lại như một tên pasha người Thổ Nhĩ Kỳ, và hoàn toàn đi chân trần theo đúng thói quen của giới thợ may. Điều đầu tiên đập vào mắt người ta khi đến gần lão chính là chiếc móng tay cái, hơi dị hình nhưng cứng và chắc như mai rùa. Quanh cổ lão quấn mấy bó chỉ, và trên đầu gối là một chiếc áo khoác rách bươm. Từ nãy đến giờ, lão cứ loay hoay vô ích với việc xâu chỉ vào kim. Lão đang nổi cáu, trước hết là với bóng tối đang buông xuống, rồi sau đó là với sợi chỉ.

“Sao cái đồ khốn nạn này không chịu chui vào thế hả mả cha mày!” lão gầm lên.

Akaki nhận ra ngay lập tức rằng mình đã đến vào một thời điểm bất lợi. Ước gì ông tìm gặp Petrovitch vào một lúc thuận lợi hơn, khi lão đang cao hứng — lúc mà, theo cách nói của vợ lão, lão đang được nốc một cỗ rượu mạnh kha khá. Vào những lúc ấy, người thợ may vô cùng sẵn lòng đáp ứng các đề nghị của khách hàng bằng những cái cúi chào kèm theo cả tá lời biết ơn. Thỉnh thoảng, vợ lão thậm chí còn can thiệp vào giao dịch, tuyên bố rằng lão đã say và hứa sẽ nhận làm với mức giá rẻ bèo; nhưng nếu khách hàng chịu trả thêm một chút ít, mọi chuyện coi như xong xuôi.

Đáng buồn thay cho viên tham sự, Petrovitch lúc này vẫn chưa hề chạm môi vào chai rượu mạnh. Ở những khoảnh khắc như thế, lão ta vô cùng cứng nhắc, ngoan cố và sẵn sàng hét một cái giá trên trời.

Akaki lường trước được hiểm họa này và suýt nữa thì muốn quay đầu đi lại, nhưng đã quá muộn. Con mắt duy nhất của gã thợ may — bởi lão bị chột — đã trông thấy ông, và Akaki Akakievitch đành vô thức lẩm bẩm: “Chào anh, Petrovitch.”

“Xin chào ngài,” người thợ may đáp, đồng thời dán chặt ánh mắt vào bàn tay của vị tham sự để xem ông đang cầm thứ gì trong đó.

“Tôi đến chỉ — đơn giản là — để — tôi muốn—”

Chúng ta phải lưu ý ở đây rằng vị tham sự khiêm tốn vốn có thói quen diễn đạt suy nghĩ của mình chỉ bằng các giới từ, trạng từ hoặc thán từ, chẳng bao giờ mang lại một ý nghĩa trọn vẹn nào. Nếu vấn đề ông đang nói đến là một vấn đề gai góc, ông chẳng bao giờ có thể nói hết câu mà mình đã mở đầu. Thế nên khi giải quyết công chuyện, ông thường tự vướng vào công thức: “Vâng — sự thực là thế ——” Rồi ông cứ đứng đờ ra đó và quên mất điều mình muốn nói, hoặc đinh ninh rằng mình đã nói ra nó rồi.

“Ngài muốn gì nào?” Petrovitch hỏi, soi mói ông từ đầu đến chân bằng một cái nhìn dò xét, ngắm nghía phần cổ áo, tay áo, vạt áo, cúc áo — tóm lại là toàn bộ bộ đồng phục, mặc dù lão biết rõ tỏng tích từng thứ vì chính tay lão đã may chúng. Đó là cách làm việc của thợ may mỗi khi họ gặp lại người quen.

Bấy giờ Akaki mới đáp, lắp bắp như mọi khi: “Tôi muốn — Petrovitch — chiếc áo choàng này — anh thấy đấy — nó vẫn còn khá tốt, chỉ hơi bám bụi một chút — và vì thế trông hơi cũ. Tuy nhiên nó vẫn còn mới lắm, chỉ là bị mòn đi một chút — ở đây này, phần lưng và chỗ vai áo — và có ba vết rách nhỏ xíu. Anh thấy đấy, chẳng đáng bận tâm đâu; có thể vá víu lại hoàn toàn chỉ trong vài phút thôi.”

Petrovitch cầm lấy chiếc áo choàng bất hạnh, trải nó lên bàn, trầm ngâm ngắm nghía trong im lặng và lắc đầu. Đoạn lão đưa tay với lấy chiếc hộp đựng thuốc hỏa tiễn trên bệ cửa sổ — một chiếc hộp tròn có in hình chân dung một vị tướng trên nắp. Tôi không rõ đó là chân dung ai, bởi vì nó đã vô tình bị hư hại, và gã thợ may khéo léo đã dán một mảnh giấy đè lên trên.

Sau khi nhón một nhúm thuốc hỏa tiễn, Petrovitch lại săm soi chiếc áo choàng một lần nữa, giơ nó lên hướng có ánh sáng, rồi lại lắc đầu. Tiếp đó lão kiểm tra phần vải lót, nhón thêm nhúm thuốc thứ hai, và cuối cùng thốt lên: “Không! Đây đúng là một thứ giẻ rách thảm hại! Hết cứu nổi rồi!”

Nghe những lời ấy, dũng khí của Akaki bỗng tụt hẳn xuống.

“Cái gì!” ông kêu lên với giọng dỗi hờn của một đứa trẻ. “Cái lỗ này thực sự không thể vá lại được sao? Nhìn đi! Petrovitch; chỉ có hai vết rách thôi mà, và anh có đủ những mảnh vải thừa để vá chúng cơ mà.”

“Vâng, tôi có đủ vải chứ; nhưng vá chúng vào kiểu gì đây? Chất liệu đã mòn tơi tả rồi; nó chẳng chịu nổi thêm một đường kim mũi chỉ nào nữa đâu.”

“Thế, anh không thể gia cố nó bằng một mảnh vải khác sao?”

“Không, nó chẳng chịu thêm được thứ gì nữa đâu; vải rốt cuộc cũng chỉ là vải, và trong tình trạng hiện tại của nó, một cơn gió quật cũng đủ thổi chiếc áo choàng rách rưới này thành trăm mảnh rồi.”

“Nhưng nếu anh chỉ làm cho nó trụ thêm được một chút nữa thôi, anh thấy đấy — thực sự là ——”

“Không!” Petrovitch dứt khoát đáp. “Chẳng còn cách nào cứu vãn với nó nữa đâu; nó đã mòn vẹt hoàn toàn rồi. Tốt hơn là ngài nên lột ra làm băng quấn chân dùng cho mùa đông thì hơn; ấm hơn tất nhiều. Chính người Đức đã phát minh ra tất để mưu lợi cho bản thân họ đấy.” Petrovitch không bao giờ bỏ lỡ cơ hội để châm chọc người Đức. “Ngài chắc chắn phải mua một chiếc áo choàng mới thôi,” lão nói thêm.

“Một chiếc áo choàng mới?” Akaki Akakievitch kêu lên, và mọi thứ tối sầm lại trước mắt ông. Căn phòng làm việc của người thợ may dường như quay cuồng xung quanh ông, và vật duy nhất mà ông có thể phân biệt rõ ràng chính là bức chân dung vị tướng bị dán giấy vá trên chiếc hộp đựng thuốc hỏa tiễn của lão thợ may. “Một chiếc áo choàng mới!” ông lẩm bẩm, hệt như người đang ngái ngủ. “Nhưng tôi làm gì có tiền.”

“Đúng thế, một chiếc áo choàng mới,” Petrovitch lặp lại với sự thản nhiên tàn nhẫn.

“Ồ, cho dù tôi có quyết định như thế — thì hết bao nhiêu ——”

“Ý ngài là sẽ tốn bao nhiêu chứ gì?”

“Đúng vậy.”

“Khoảng một trăm năm mươi rúp,” người thợ may đáp, chúm chím đôi môi. Gã thợ may ma quỷ này có một niềm vui đặc biệt là làm cho khách hàng của mình bối rối và ngắm nhìn biểu cảm trên gương mặt họ bằng con mắt chột.

“Một trăm năm mươi rúp cho một chiếc áo choàng!” Akaki Akakievitch thốt lên với một âm điệu nghe như tiếng kêu thảm thiết — có lẽ là tiếng kêu đầu tiên trong đời mà ông từng thốt ra.

“Vâng,” Petrovitch đáp. “Rồi thêm chiếc cổ áo lông chồn và phần lót lụa cho mũ áo nữa thì tổng cộng sẽ lên tới hai trăm rúp.”

“Petrovitch, tôi lạy anh!” Akaki Akakievitch van nài bằng một giọng khẩn khoản, chẳng còn nghe và cũng chẳng muốn nghe thêm lời nào nữa từ gã thợ may, “hãy cố làm sao để chiếc áo này có thể dùng thêm được một chút nữa đi.”

“Không, thế thì chỉ tốn công vô ích.”

Sau câu trả lời đó, Akaki lủi thủi ra về trong tâm trạng hoàn toàn suy sụp; trong khi Petrovitch, với đôi môi mím chặt đầy vẻ đắc ý về sự kiên định cùng màn bảo vệ hùng hồn cho nghệ thuật may vá của mình, vẫn ngồiệềm trên ghế.

Trong khi đó, Akaki lang thang trên đường phố hệt như một kẻ mộng du, đi vơ vẩn chẳng mục đích. “Thật là một câu chuyện kinh khủng!” ông tự nhủ. “Thực tình, tôi chưa từng ngờ được là sự tình lại ra thế này. Không,” ông tiếp tục sau một thoáng dừng lại, “tôi đã chẳng thể đoán trước được cơ sự lại thành ra nông nỗi này. Giờ thì tôi rơi vào một hoàn cảnh hoàn toàn bất ngờ — một rắc rối mà ——”

Cứ vừa độc thoại như thế, thay vì đi về phía nhà mình, ông lại vô tình rẽ nhầm sang một hướng hoàn toàn khác. Một gã thợ quét ống khói quệt qua người ông làm lưng áo đen nhẻm. Từ một ngôi nhà đang xây dựng, một xô thạch cao trút thẳng lên đầu ông. Nhưng ông chẳng nhìn thấy hay nghe thấy gì cả. Chỉ khi va phải một tên lính gác đang đứng chống giáo tì bên cạnh và dùng đôi bàn tay xương xẩu rũ đám thuốc hỏa tiễn trong hộp, ông mới bừng tỉnh khỏi cơn mơ màng.

“Mày muốn gì hả?” kẻ gác trật tự dân sự thô lỗ quát lên. “Bộ không biết đi đường cho đàng hoàng hả?”

Lời quở trách bất ngờ này rốt cuộc đã kéo Akaki hoàn toàn thoát khỏi tình trạng đờ đẫn. Ông thu gom lại ý nghĩ, nhìn nhận rõ ràng tình cảnh của mình, và bắt đầu nghiêm túc thẳng thắn tự vấn bản thân, hệt như đang trò chuyện với một người bạn tri kỷ để gửi gắm những bí mật thầm kín nhất.

“Không!” cuối cùng ông tự nhủ. “Hôm nay tôi sẽ chẳng moi được gì từ Petrovitch đâu — hôm nay lão đang cáu bẳn — có lẽ mụ vợ lại vừa đánh lão rồi — Chủ nhật tuần tới tôi sẽ ghé lại tìm lão. Tối thứ Bảy nào lão chả nốc cho say mèm; thế rồi ngày hôm sau lão sẽ thèm giải rượu — vợ lão thì không cho tiền — tôi sẽ dúi vào tay lão mười kopeck; khi ấy lão sẽ dễ nói chuyện hơn và chúng ta có thể bàn tiếp về chiếc áo choàng.”

Được khích lệ bởi những suy nghĩ ấy, Akaki kiên nhẫn chờ đợi cho đến tận Chủ nhật. Vào ngày hôm đó, sau khi trông thấy vợ Petrovitch rời khỏi nhà, ông liền sớ rớ sang nhà thợ may và quả nhiên thấy lão ta đang trong tình trạng vô cùng ủ rũ là hậu quả của cuộc chè chén tối thứ Bảy. Nhưng Akaki vừa hé lời về chiếc áo choàng thì gã thợ may ma quỷ liền bừng tỉnh khỏi cơn mê sảng và quát lên: “Không, chẳng làm được gì sất; ngài dứt khoát phải mua một chiếc áo choàng mới thôi.”

Viên tham sự bèn dúi đồng mười kopeck vào tay lão.

“Cảm ơn ngài, người bạn quý mến,” Petrovitch nói; “khoản này đủ để tôi mua chút đồ giải rượu và uống mừng sức khỏe của ngài đấy. Còn cái chiếc áo cũ rích kia, bàn tới làm gì nữa cho mệt xác? Chẳng đáng một xu bẻ đôi đâu. Cứ để tôi ra tay; tôi sẽ may cho ngài một chiếc tuyệt đẹp, tôi hứa đấy!”

Nhưng tội nghiệp Akaki Akakievitch vẫn nài nỉ gã thợ may sửa lại chiếc áo cũ.

“Không, và lại không nữa,” Petrovitch đáp. “Hoàn toàn bất khả thi. Tin tôi đi; tôi không lừa ngài đâu. Thậm chí tôi sẽ đính cả khuy móc bằng bạc vào cổ áo, đúng mốt bây giờ luôn.”

Lần này thì Akaki hiểu rằng mình buộc phải nghe theo lời khuyên của thợ may, và dũng khí của ông lại một lần nữa sụt giảm. Ông bắt buộc phải làm một chiếc áo choàng mới. Nhưng lấy gì mà trả tiền đây? Ông kỳ vọng sẽ nhận được tiền thưởng Giáng sinh ở cơ quan; nhưng khoản tiền đó đã được phân bổ từ trước. Ông phải mua một chiếc quần tây, trả tiền cho thợ giày vì đã sửa hai đôi bốt, và mua thêm dăm bộ đồ lót mới. Ngay cả khi, nhờ một vận may bất ngờ nào đó mà ngài giám đốc nâng mức thưởng thông thường từ bốn mươi lên năm mươi rúp, thì một số tiền nhỏ nhoi ấy thấm tháp vào đâu so với khoản tiền khổng lồ mà Petrovitch đòi hỏi? Chỉ như muối bỏ biển mà thôi.

Ít ra, ông cũng có thể hy vọng rằng Petrovitch, nếu đang có tâm trạng vui vẻ, sẽ bớt giá chiếc áo xuống còn tám mươi rúp; nhưng biết tìm đâu ra tám mươi rúp ấy bây giờ? Có lẽ nếu vắt chân lên cổ tận dụng mọi ngõ ngách, ông cũng có thể gom góp được một nửa số tiền; nhưng hoàn toàn mù tịt cách kiếm ra nửa còn lại. Về phần một nửa đầu tiên, ông có thói quen cứ hễ nhận được một rúp là lại bỏ một kopeck vào ống heo. Cứ kết thúc mỗi nửa năm, ông lại đổi những đồng tiền đồng này sang tiền bạc. Ông đã làm thế từ một dạo nay, và khoản tiết kiệm hiện tại của ông vừa vặn được bốn mươi rúp. Thế là ông đã có sẵn một nửa số tiền cần thiết. Nhưng còn nửa kia!

Akaki tính toán kỳ kèo mãi, và cuối cùng quyết định rằng chí ít trong suốt một năm trời, ông phải cắt giảm một số chi phí sinh hoạt hàng ngày. Ông sẽ phải bỏ bữa trà buổi tối, và sang phòng bà chủ nhà để chép tài liệu nhằm tiết kiệm củi sưởi trong phòng mình. Ông cũng tự nhủ sẽ tránh đi vào những con đường lát đá gập ghềnh hết mức có thể để đỡ mòn giày; và cuối cùng là giao bớt quần áo cho tiệm giặt là.

Ban đầu, ông thấy những sự kiêng khem này khá là khó chịu; nhưng dần dần rồi cũng quen, và cuối cùng thì đi ngủ mà chẳng cần ăn tối tí gì. Dẫu cho thể xác phải gánh chịu sự hành xác từ việc nhịn ăn này, tâm hồn ông lại nhận được nguồn dưỡng chất phong phú hơn hẳn từ việc cứ hoài tơ tưởng về chiếc áo choàng mới. Kể từ dạo ấy, dường như bản thể ông đã trở nên trọn vẹn; hệt như thể ông vừa kết hôn và có một người bạn đồng hành trên vạn dặm đường đời. Người bạn đồng hành ấy chính là ý nghĩ về chiếc áo choàng mới được độn bông và may lót cẩn thận.

Kể từ đó, ông trở nên hoạt bát hơn, và tính cách cũng cứng cỏi hơn, hệt như một kẻ đã vạch sẵn cho mình một mục tiêu và sẽ đạt được nó bằng mọi giá. Mọi sự chần chừ và mơ hồ trong dáng đi cùng điệu bộ của ông đã biến mất. Một ngọn lửa mới bắt đầu bừng sáng trong đôi mắt, và trong những giấc mơ táo bạo, thỉnh thoảng ông thậm chí còn tự hỏi bản thân xem mình có nên làm một chiếc cổ áo bằng lông chồn cho chiếc áo bành tô hay không.

Những ý nghĩ tương tự thế này thỉnh thoảng khiến ông đâm ra thẫn thờ. Một hôm, khi đang chép tài liệu, ông bỗng nhận ra mình vừa viết nhầm một nét. “Chà!” ông thốt lên và làm dấu thánh.

Ít nhất một tháng một lần, ông lại đến gặp Petrovitch để bàn bạc về chiếc áo choàng quý giá và giải quyết vô số vấn đề quan trọng, ví dụ như nên mua vải ở đâu, giá bao nhiêu, và chọn màu gì.

Mỗi chuyến viếng thăm như thế lại khơi mào cho những cuộc tranh luận mới, nhưng lần nào ông cũng trở về nhà trong tâm trạng vui vẻ hơn, cảm thấy rằng thế nào cũng sẽ đến cái ngày mà mọi nguyên liệu được mua đủ và chiếc áo choàng nằm sẵn đó chờ được mặc lên người.

Sự kiện trọng đại ấy diễn ra sớm hơn ông hằng mong đợi. Ngài giám đốc đã ban cho ông một khoản tiền thưởng, không phải là bốn mươi hay năm mươi, mà là sáu mươi lăm rúp. Phải chăng vị quan chức đáng kính đã nhận ra Akaki đang cần một chiếc áo choàng mới, hay số tiền hậu hĩnh bất thường ấy chỉ là do ngẫu nhiên?

Dù thế nào đi nữa, Akaki giờ đây đã giàu lên thêm hai mươi rúp. Sự gia tăng tài sản bất ngờ ấy tất yếu đẩy nhanh tiến độ cho công cuộc trọng đại của ông. Sau hai hay ba tháng tiếp tục chịu đựng đói khát, ông đã gom đủ tám mươi rúp. Trái tim vốn dĩ rất đỗi bình lặng của ông bắt đầu đập loạn nhịp; ông vội vã chạy đến chỗ Petrovitch, rồi cùng lão ra cửa hàng vải. Ở đó, chẳng chút do dự, họ chọn mua một khúc vải cực kỳ hảo hạng. Hơn nửa năm trời họ đã không ngừng bàn đi tính lại chuyện này và lượn lờ khắp các cửa hàng để dò giá. Petrovitch săm soi tấm vải và khẳng định họ sẽ chẳng thể tìm đâu ra thứ nào tốt hơn nữa. Cho phần lót, họ chọn một loại vải lanh dệt dày và chắc đến nỗi gã thợ may quả quyết nó còn tốt hơn cả lụa; mặt vải lại còn có độ bóng bẩy tuyệt vời. Họ không mua lông chồn vì quá đắt, mà chọn loại lông mèo tốt nhất trong cửa hàng — một sản phẩm giả lông chồn cực kỳ tinh xảo.

Petrovitch ngốn mất tròn mười bốn ngày để hoàn thành chiếc áo choàng, bởi lão đã cẩn thận chèn thêm vô số mũi khâu phụ. Lão đòi tiền công mười hai rúp và bảo không thể bớt hơn được nữa; toàn bộ được khâu bằng chỉ lụa, và thợ may còn dùng răng để nghiến phẳng các đường may.

Cuối cùng thì ngày ấy cũng đến — tôi không thể nhớ chính xác ngày nào, nhưng đó chắc chắn là ngày long trọng nhất trong cuộc đời Akaki — ngày người thợ may mang chiếc áo choàng tới. Lão mang đến từ sáng sớm, trước khi vị tham sự kịp lên đường đến cơ quan. Lão không thể chọn một thời điểm nào thích hợp hơn thế, bởi cái lạnh lại bắt đầu trở nên vô cùng khắc nghiệt.

Petrovitch bước vào phòng với dáng vẻ oai vệ của một thợ may lớn. Gác lại vẻ thường nhật, gương mặt lão mang một biểu cảm nghiêm nghị đặc biệt mà Akaki chưa từng thấy bao giờ. Lão hoàn toàn ý thức được phẩm giá của mình, và cả cái hố sâu ngăn cách giữa một gã thợ may chỉ biết vá víu quần áo cũ với một nghệ sĩ đích thực chuyên tạo ra những bộ trang phục mới.

Chiếc áo choàng được gói gọn trong một chiếc khăn tay to bản, mới tinh và vừa được giặt sạch, được gã thợ may cẩn thận mở ra, gấp lại rồi nhét vào túi. Sau đó, với vẻ tự hào, lão cầm chiếc áo bằng cả hai tay và khoác lên vai Akaki Akakievitch. Lão kéo thẳng vạt áo phía sau để ngắm xem nó rủ xuống uy nghi đến nhường nào trên toàn bộ chiều dài. Cuối cùng, lão muốn ngông nghía xem hiệu ứng của nó khi không cài cúc ra sao. Tuy nhiên, Akaki lại muốn xỏ tay thử vào ống áo, và chúng vừa vặn một cách kỳ diệu. Tóm lại, chiếc áo choàng hoàn hảo không tì vết, phom dáng và đường cắt chẳng có gì để phàn nàn.

Trong lúc thợ may đang trầm trồ ngắm nghía kiệt tác của mình, lão không quên lải nhải rằng sở dĩ lão lấy tiền công rẻ như vậy là vì tiền thuê nhà của lão thấp và lão đã quen biết Akaki Akakievitch từ lâu; lão quả quyết rằng bất kỳ gã thợ may nào sống trên Đại lộ Nevski cũng sẽ hét giá ít nhất sáu mươi lăm rúp cho việc may một chiếc áo như thế này.

Vị tham sự chẳng buồn sa đà vào việc tranh luận về chủ đề đó. Ông cảm ơn lão, trả tiền, rồi hân hoan bước ra đường để đến công sở.

Petrovitch bước ra theo, đứng thẫn thờ bên đường để ngắm Akaki khoác chiếc áo choàng càng lâu càng tốt; sau đó lão lách qua một con hẻm ngang để cắt vòng ra phố lớn nhằm ngắm lại ông thêm lần nữa.

Akaki tiếp bước trên đường trong tâm trạng vô cùng phấn chấn. Khoảnh khắc nào ông cũng cảm nhận rõ mồn một rằng mình đang khoác trên người một chiếc áo choàng mới, và mỉm cười đầy vẻ tự mãn thuần túy. Đầu óc ông chỉ ngập tràn hai ý nghĩ: một là chiếc áo rất ấm, và hai là nó cực kỳ đẹp. Chẳng màng để ý đến bất cứ thứ gì trên đường, ông sải bước thẳng tới sở làm, cởi bỏ báu vật ở tiền sảnh và long trọng giao phó nó cho người gác cổng.

Tôi chẳng rõ tin đồn lan truyền trong cơ quan bằng cách nào mà ai nấy đều biết chiếc áo choàng cũ của Akaki đã cáo chung. Tất cả các đồng nghiệp đều đổ xô đến để ngắm chiếc áo mới lộng lẫy của ông, rồi bắt đầu chúc mừng nhiệt tình đến nỗi lúc đầu ông còn rạng rỡ mỉm cười tự mãn, nhưng rồi dần đâm ra bối rối.

Nhưng ngạc nhiên làm sao khi đám đồng nghiệp tàn nhẫn của ông tuyên bố rằng ông phải làm lễ “rửa áo” bằng cách khoản đãi họ một chầu nhậu nhẹt!

Tội nghiệp Akaki hoàn toàn bối rối và ngớ người ra, chẳng biết phải đáp lại thế nào hay tìm cớ gì để chối từ. Đỏ mặt tía tai, ông lắp bắp rằng chiếc áo thực ra không mới như vẻ bề ngoài của nó; nó thực chất chỉ là đồ second-hand.

Một trong những vị thượng cấp của ông, có lẽ muốn chứng minh rằng mình không quá kiêu kỳ về chức tước và không hề khinh miệt việc giao du xã giao với cấp dưới, bèn xen vào nói: “Các cậu! Thay vì để Akaki Akakievitch mời, tôi sẽ mời các cậu một bữa nhỏ nhé. Hãy đến uống trà với tôi tối nay. Hôm nay tình cờ lại là sinh nhật tôi đấy.”

Tất cả những người còn lại đều cảm ơn nhã ý của vị này và vui vẻ nhận lời mời. Ban đầu Akaki muốn từ chối, nhưng được bảo rằng làm thế là vô lễ và không thể tha thứ được, thế là ông đành ngậm ngùi chấp nhận số phận. Hơn thế nữa, ông cảm thấy một sự thỏa mãn ngầm khi nghĩ rằng dịp này sẽ mang đến cho mình cơ hội mới để khoe chiếc áo choàng trên đường phố. Toàn bộ ngày hôm nay đối với ông chẳng khác nào một ngày hội lớn. Trong tâm trạng vui vẻ hết chỗ nói, ông trở về nhà, cởi áo choàng ra và treo lên tường sau khi đã săm soi lại lớp vải chính và vải lót thêm lần nữa. Rồi ông lôi chiếc áo cũ ra để so sánh với kiệt tác của Petrovitch. Ánh mắt ông lướt qua lướt lại từ cái này sang cái kia, và ông mỉm cười tự nhủ: “Đúng là một trời một vực!”

Ông ăn tối trong niềm hân hoan, và sau khi dùng xong, không hề ngồi vào bàn chép tài liệu như thường lệ. Không; ông ngả mình lên sô-pha như một tay quý tộc sành sỏi và chờ đợi. Khi thời điểm đến, ông chỉnh tề trang phục, cầm lấy áo choàng và bước ra ngoài.

Tôi không thể nói chính xác ngôi nhà của vị thượng cấp đã ân chuẩn mời gọi cấp dưới đến uống trà nằm ở đâu. Trí nhớ của tôi bắt đầu suy yếu, và vô số con phố cùng ngôi nhà ở Saint Petersburg cứ xoay mòng mòng trong đầu khiến tôi gặp khó khăn khi tìm đường ở đó. Chỉ có một điều chắc chắn là: vị quan chức đáng kính sống trong một khu phố rất sang trọng, và vì thế cách rất xa nhà của Akaki Akakievitch.

Ban đầu, vị tham sự băng qua mấy con phố tối tăm leo lắt có vẻ hoàn toàn vắng vẻ; nhưng càng đến gần nhà viên thượng cấp, đường phố càng trở nên rực rỡ và náo nhiệt hơn. Ông gặp rất nhiều người, trong đó có những phu nhân ăn mặc thanh lịch và những quý ông quàng cổ áo lông hải ly. Những chiếc xe trượt tuyết của nông dân với ghế ngồi bằng gỗ và đinh tán bằng đồng thau thưa dần đi; thay vào đó, chốc chốc lại xuất hiện những xa phu lành nghề đội mũ nhung, điều khiển những cỗ xe trượt sơn mài phủ da gấu cùng những cỗ xe ngựa kiêu sa.

Cuối cùng ông cũng đến được ngôi nhà mà mình được mời. Chủ nhà sống theo phong cách thượng lưu đích thực; một ngọn đèn treo trước cửa, và ông chiếm trọn toàn bộ tầng hai. Khi Akaki bước vào tiền sảnh, ông nhìn thấy một hàng dài ủng cao su; trên bàn, chiếc ấm samovar đang xì xòe bốc khói; vô số chiếc áo choàng, một số được viền cổ bằng nhung và lông thú, treo đầy trên tường. Ở căn phòng bên cạnh, ông nghe thấy những âm thanh hỗn độn, trở nên rõ mồn một hơn khi một người hầu mở cửa bước ra mang theo chiếc khay đầy những tách trà trống không, một bình sữa và một giỏ bánh quy. Rõ ràng các vị khách đã đến đây từ lâu và đã uống xong tách trà đầu tiên của họ.

Sau khi treo áo choàng lên móc, Akaki tiến lại căn phòng nơi các đồng nghiệp của ông, đang ngậm những chiếc tẩu dài, ngồi quây quần quanh bàn chơi bài và làm ồn ào cả một góc. Ông bước vào phòng, nhưng cứ đứng khựng lại cạnh cửa vì chẳng biết phải làm gì; thế nhưng đám đồng nghiệp liền chào đón ông bằng những tràng pháo tay vang dội và tất cả đều đổ xô ra tiền sảnh để ngắm lại chiếc áo choàng thêm lần nữa. Sự huyên náo này làm vị tham sự hiền lành hoàn toàn mất đi sự điềm tĩnh vốn có; nhưng thẳm sâu trong sự mộc mạc của trái tim, ông vô cùng hoan hỉ trước những lời ca tụng dành cho chiếc áo choàng quý giá của mình. Chẳng bao lâu sau, các đồng nghiệp để mặc ông một mình và quay lại với ván bài whist của họ.

Akaki cảm thấy vô cùng lúng túng, chẳng biết phải đặt chân tay vào đâu cho phải phép. Cuối cùng ông ngồi xuống cạnh nhóm chơi bài; chốc chốc lại nhìn nét mặt họ rồi ngó sang những lá bài; đoạn ông ngáp dài và sực nhớ rằng đã quá giờ đi ngủ quen thuộc của mình. Ông định lỉnh về, nhưng họ giữ ông lại và bảo rằng không thể ra về mà không cạn một ly sâm-panh nhân dịp đáng nhớ này đối với ông.

Chẳng mấy chốc bữa tối được dọn lên. Món ăn gồm thịt bê nguội, bánh ngọt và đủ loại bánh nướng, kèm theo mấy chai sâm-panh. Akaki buộc phải uống liền hai ly, và thấy mọi thứ xung quanh mình như khoác lên một diện mạo vui tươi hơn. Nhưng ông không thể quên rằng đã là nửa đêm và lẽ ra ông phải được rúc vào chăn từ lâu rồi. Sợ bị giữ lại lần nữa, ông lén lút chuồn ra tiền sảnh, để rồi đau lòng nhận ra chiếc áo choàng của mình đang nằm dưới đất. Ông cẩn thận phủi sạch bụi bặm, chải chuốt lại rồi mặc vào và bước ra ngoài.

Những ngọn đèn đường vẫn đang sáng. Vài quán rượu nhỏ thường lui tới bởi đám người hầu và tầng lớp hạ lưu vẫn còn mở cửa, số khác vừa mới đóng; nhưng qua những tia sáng lọt qua khe cửa, dễ dàng nhận thấy bên trong vẫn còn tụ tập đông người — có lẽ là những đám nam thanh nữ tú làm nghề gia nhân chẳng màng gì đến lợi ích của chủ nhân.

Akaki Akakievitch rảo bước quay về nhà trong tâm trạng khoan khoái. Bỗng nhiên, ông thấy mình lạc vào một con phố dài, nơi ban ngày vắng ngắt và ban đêm lại càng quạnh hiu hơn nữa. Khung cảnh xung quanh vô cùng ảm đạm. Chỉ thỉnh thoảng mới có một ngọn đèn đường lummer sắp tắt vì cạn dầu; hai bên là những hàng nhà gỗ dài với những chiếc hàng rào gỗ, tuyệt không một bóng người qua lại. Chỉ có lớp tuyết trên đường lấp lánh mờ ảo dưới ánh đèn rọi hắt sắp tàn, và những ngôi nhà nhỏ trông thật thê lương trong bóng tối.

Akaki tiếp tục bước đi cho đến khi con phố mở ra một quảng trường rộng thênh thang, nơi những ngôi nhà bên kia mờ ảo khó nhận ra, trông hệt như một vùng hoang mạc đáng sợ. Ở một khoảng cách rất xa — trời mới biết là ở đâu! — ánh đèn lấp ló từ một bốt gác, ngỡ như tọa lạc tận cùng thế giới. Cùng lúc ấy, tâm trạng phấn chấn của Akaki tan biến. Ông đi về hướng có ánh sáng với một cảm giác bất an mơ hồ, hệt như có tai họa nào đó đang chực chờ giam hãm ông. Trên đường đi, ông liên tục hoảng hốt ngoái nhìn xung quanh. Khoảng không mênh mông, thê lương ấy hiện lên trong mắt ông chẳng khác nào đại dương. “Không,” ông tự nhủ, “tôi tốt nhất là không nên nhìn vào nó nữa”; rồi tiếp tục bước đi với ánh mắt dán chặt xuống mặt đất. Khi ngẩng đầu lên lần nữa, ông bỗng nhìn thấy ngay trước mặt mình vài gã đàn ông để ria mép dài, khuôn mặt mờ mịt chẳng tài nào nhận dạng nổi. Mọi thứ tối sầm lại trước mắt, và trái tim ông như thắt lại.

“Áo choàng của tao đây rồi!” một tên trong số đó quát lên và chộp lấy cổ áo ông. Akaki định cất tiếng kêu cứu. Một tên khác áp bàn tay xương xẩu to lớn lên miệng ông và đe: “Mày thử hé mồm kêu cứu nữa xem!” Cùng lúc ấy, viên tham sự bất hạnh cảm nhận thấy chiếc áo choàng bị giật phăng khỏi người, kèm theo một cú đá trời giáng khiến ông ngã lăn quay bất tỉnh nhân sự trên nền tuyết. Vài phút sau, ông tỉnh lại và lồm cồm đứng dậy; nhưng xung quanh chẳng còn một bóng người. Bị cướp mất áo choàng và cái lạnh thấu xương thấu tủy, ông bắt đầu gào thét hết bình sinh; nhưng giọng ông chẳng thể với tới tận cùng của quảng trường rộng lớn. Vừa tiếp tục gào thét, ông vừa cắm cổ chạy với cơn giận dữ của sự tuyệt vọng đến chỗ người lính gác trong bốt — kẻ đang chống giáo tì và cau mày hỏi vặn tại sao tên điên này lại hò hét inh xỏi và chạy tung tăng như phát cuồng thế kia.

Khi Akaki chạy đến nơi, ông trách móc gã lính gác vì đã say xỉn nên không nhìn thấy người ta bị cướp ngay gần bốt gác của hắn.

“Tao thấy rõ mồn một mày đang đứng giữa quảng trường với hai thằng nữa chứ gì,” gã lính gác đáp, “cứ tưởng tụi mày là bạn bè chứ. Làm gì mà phải sùi bọt mép lên thế. Ngày mai cứ lên sở cảnh sát mà báo; họ sẽ thụ lý vụ việc, cho người lùng bắt bọn trộm cắp và tiến hành điều tra.”

Akaki hiểu rằng chẳng còn cách nào khác ngoài việc lủi thủi đi về nhà. Ông lê bước về căn hộ của mình trong một tình trạng tơi tả thảm hại, tóc tai bù xù xõa trán và quần áo phủ đầy tuyết. Khi mụ chủ nhà già nghe tiếng đập cửa rầm rầm của ông, bà ta giật mình vùng dậy, vội vã chạy ra trong bộ dạng mặc quần áo chưa tươm tất; nhưng vừa nhìn thấy Akaki, bà liền hoảng hốt lùi lại. Khi nghe ông kể lại đầu đuôi cơ sự, bà chắp hai tay than thở: “Lẽ ra ông không nên đến chỗ cảnh sát trưởng, mà phải đến gặp Chánh thanh tra quận mới phải. Lão cảnh sát trưởng kia chỉ giỏi dùng dăm ba lời hoa mỹ để hất cẳng ông đi chứ chẳng làm gì sất; nhưng tôi thì quen biết vị Chánh thanh tra này từ lâu rồi. Con mụ đầu bếp cũ của tôi, Anna, hiện đang làm việc dưới quyền lão, và tôi hay thấy lão đi ngang qua dưới cửa sổ nhà chúng ta. Lão đi lễ nhà thờ vào tất cả các ngày lễ, và nhìn qua diện mạo là người ta biết ngay lão là một người lương thiện.”

Sau khi nghe xong lời giới thiệu đầy thuyết phục ấy, Akaki buồn bã lui về phòng. Những ai có thể hình dung ra một hoàn cảnh tương tự sẽ hiểu được rốt cuộc ông đã trải qua một đêm như thế nào. Sáng hôm sau, từ rất sớm, ông đã đến nhà Chánh thanh tra. Lũ gia nhân bảo rằng ngài vẫn còn đang ngủ. Đến mười giờ ông quay lại, để rồi nhận được câu trả lời y hệt. Đến mười hai giờ thì Chánh thanh tra đã đi vắng.

Vào giờ ăn trưa, vị tham sự lại ghé qua một bận nữa, nhưng lũ thư ký lạnh lùng hỏi vặn xem ông có công chuyện gì với cấp trên của họ. Bấy giờ, lần đầu tiên trong đời, Akaki mới bộc lộ một tính cách quả quyết. Ông tuyên bố rằng việc gặp Chánh thanh tra về một vấn đề công vụ là hoàn toàn cấp bách, và bất kỳ kẻ nào dám gây khó dễ cho ông sẽ phải trả giá đắt.

Lời tuyên bố này khiến bọn chúng cứng họng không biết đáp lời ra sao. Một tên thư ký bèn đi vào để chuyển lời. Khi Akaki được diện kiến Chánh thanh tra, cách vị này tiếp đón câu chuyện của ông có đôi chút kỳ lạ. Thay vì tập trung vào trọng tâm — vụ cướp tài liệu, lão lại gặng hỏi vị tham sự tại sao lại la cà ngoài đường muộn thế, và liệu ông có dính líu đến đám người khả nghi nào không.

Bị đánh trúng câu hỏi bất ngờ, Akaki chẳng biết phải đáp thế nào, đành lủi thủi ra về mà mù tịt không biết liệu vụ việc của mình có được tiến hành điều tra hay không.

Cả ngày hôm đó ông không đến sở làm — một sự kiện hoàn toàn chưa từng có trong đời ông. Ngày hôm sau, ông lại xuất hiện ở đó với gương mặt tái mét và vẻ bồn chồn lo lắng, khoác trên mình chiếc áo choàng cũ rích trông còn thảm hại hơn xưa. Khi đám đồng nghiệp nghe tin về tai họa của ông, vài kẻ nhẫn tâm lăn ra cười; tuy nhiên, phần lớn đều bày tỏ sự đồng cảm chân thành và quyên góp tiền sủa giúp ông; nhưng nỗ lực đáng khen ngợi này chỉ mang lại kết quả vô cùng khiêm tốn, bởi vì cách đó không lâu chính những viên chức này vừa phải đóng góp cho hai quỹ từ thiện khác — một là để mua bức chân dung vị giám đốc, và hai là để mua một tác phẩm do bạn của lão xuất bản.

Một trong số họ, cảm thấy vô cùng thương xót Akaki, liền đưa ra vài lời khuyên chân tình vì chẳng biết giúp gì hơn. Gã bảo rằng việc quay lại tìm Chánh thanh tra chỉ là tốn thì giờ vô ích, bởi vì dẫu cho lão quan chức này có may mắn tìm lại được chiếc áo choàng đi nữa, thì cảnh sát cũng sẽ giữ rịt lấy nó cho đến khi nào viên tham sự chứng minh được không một chút nghi ngờ rằng mình mới chính là chủ nhân đích thực của nó. Người bạn của Akaki gợi ý ông nên đến gặp một nhân vật cấp cao nào đó — kẻ nhờ có mối quan hệ rộng với giới chức trách có thể đẩy nhanh tiến độ vụ việc.

Trong cơn bấn loạn, Akaki quyết định làm theo lời khuyên này. Chẳng ai rõ vị nhân vật này nắm giữ chức vụ gì, hay nó cao đến mức nào; sự thực duy nhất được biết đến là lão vừa mới được cất nhắc lên chiếc ghế đó, và chắc chắn vẫn còn những nhân vật cao cấp hơn thế nữa nên lão đang tìm mọi cách để được thăng quan tiến chức. Khi bước vào căn phòng riêng của lão, các cấp dưới phải xếp hàng chờ đợi ở cầu thang bên dưới, và không một ai có thể trực tiếp tiếp cận lão. Nếu có ai đến nộp đơn xin gặp, thư ký hội đồng sẽ chuyển cho thư ký chính phủ, kẻ này lại chuyền tiếp cho một viên chức cấp cao hơn, và người đó mới trực tiếp bẩm báo lên chính vị nhân vật quan trọng kia.

Đó là cách thức công việc được vận hành ở Thánh địa Nga của chúng ta. Trong nỗ lực nhằm bắt chước các vị thượng cấp, ai nấy đều rập khuôn cung cách của cấp trên mình. Cách đây không lâu, một viên tham sự được bổ nhiệm làm trưởng phòng của một văn phòng nhỏ xíu đã ngay lập tức cho treo tấm biển “Phòng họp hội đồng” ngay ngoài cửa một trong hai căn phòng bé như lỗ mũi của mình. Bên ngoài là đám gia nhân mặc áo viền cổ đỏ ren rua để xướng tên những kẻ đến nộp đơn và dẫn họ vào căn phòng chật chội đến mức chẳng kê nổi một chiếc ghế.

Nhưng hãy quay trở lại với nhân vật quan trọng đang được nhắc đến. Phong cách làm việc của lão vô cùng oai nghiêm và bề thế, nhưng có phần phức tạp. Hệ thống của lão có thể tóm gọn chỉ trong một từ — “nghiêm khắc”. Lão cứ lặp đi lặp lại từ này bằng một âm vực vang dội ba lần liền, và đến lần cuối thì trừng mắt sắc lẹm nhìn thẳng vào kẻ đang đứng đối chất với mình. Lão hoàn toàn có thể tiết kiệm sức lực khỏi việc trưng ra cái vẻ kỷ luật thái quá ấy; bởi mười viên chức dưới quyền đã đủ khiếp sợ lão lắm rồi. Ngay khi đánh hơi thấy bóng dáng lão thoắt ẩn thoắt hiện, họ lập tức buông ngòi bút xuống và vội vàng đứng vào tư thế cung kính mỗi khi lão đi ngang qua. Khi trò chuyện với cấp dưới, lão duy trì một thái độ cứng nhắc, bất khuất và thường chỉ bám lấy dăm câu như: “Ngài muốn gì? Ngài có biết mình đang nói chuyện với ai không? Ngài có xem xét kỹ xem ai đang đứng trước mặt mình không?”

Còn ngoài đời, lão là một người bản tính hiền lành, thân thiện và nhã nhặn với những người quen. Nhưng cái danh xưng “Chánh thanh tra quận” đã làm lão lú lẫn cả đầu óc. Kể từ lúc nó được ban ơn cho lão, phần lớn thời gian trong ngày lão sống trong một trạng thái tự huyễn hoặc chuếnh choáng. Tuy nhiên, khi ở giữa những kẻ ngang hàng, lão lấy lại được thăng bằng, đoạn thể hiện sự nhã nhặn đích thực của mình ở nhiều phương diện; nhưng hễ cứ bước vào môi trường có sự hiện diện của những kẻ có cấp bậc thấp hơn mình, lão lại thủ thế sau một sự kiệm lời đến lạnh lùng. Tình cảnh này càng trở nên đau đớn hơn cho lão khi bản thân nhận thức rõ rằng lẽ ra mình có thể tận hưởng thời gian một cách dễ chịu hơn thế.

Tất cả những ai quan sát lão vào những khoảnh khắc ấy đều nhận thấy rõ ràng rằng lão rất thèm tham gia vào một cuộc trò chuyện thú vị, nhưng lại bị kìm hãm bởi nỗi sợ đánh rơi một sự khách sáo hớ hênh nào đó, sợ tỏ ra quá ư thân mật và qua đó giáng một đòn chí mạng vào phẩm giá của mình. Để tránh vấp phải rủi ro ấy, lão duy trì một sự kín cổng cao tường phi tự nhiên và chỉ thỉnh thoảng mới thốt ra vài từ đơn cộc lốc. Lão đẩy thói quen này lên đến mức cao trào khiến người ta đặt cho biệt danh là “Gã chán ngắt”, và cái danh hiệu ấy hoàn toàn xứng đáng với lão.

Đó chính là con người mà Akaki muốn tìm đến cầu cứu. Khoảnh khắc ông xuất hiện dường như được tính toán chuẩn xác để làm thỏa mãn sự kiêu ngạo của vị thanh tra, và qua đó góp phần đẩy nhanh vụ việc của vị tham sự.

Vị nhân vật tai to mặt lớn đang ngồi trong phòng làm việc, vui vẻ trò chuyện với một người bạn cũ đã nhiều năm không gặp, thì được thông báo rằng có một quý ông tên là Akakievitch đang tha thiết xin được ân chuẩn phỏng vấn.

“Gã nào đấy?” vị thanh tra hỏi với giọng đầy khinh miệt.

“Thưa là một viên chức,” người hầu đáp.

“Bảo hắn đợi. Bây giờ ta không có thời gian tiếp.”

Vị nhân vật quan trọng đã nói dối; chẳng có gì cản trở việc lão ban phát buổi yết kiến được mong mỏi cả. Cả lão và người bạn của mình đã săm soi cạn kiệt các chủ đề trò chuyện rồi. Vô số khoảng lặng kéo dài đầy ngượng ngùng đã diễn ra, trong đó họ vỗ nhẹ vào vai nhau và nói: “Thế đấy, anh thấy chưa.”

“Đúng vậy, Stepan ạ.”

Nhưng vị thanh tra từ chối tiếp kiến người thỉnh cầu, cốt để cho người bạn vừa từ nhiệm về quê thấy được tầm vóc quan trọng của mình, và thấy cách mà các viên chức buộc phải ngoan ngoãn đợi chờ ở tiền sảnh cho đến khi lão rảnh rỗi ban ơn cho tiếp kiến.

Cuối cùng, sau khi họ đã bàn tán về đủ thứ chủ đề khác xen lẫn những khoảng lặng mà hai người bạn ngả người ra sau ghế và nhả khói thuốc lá vòng vèo lên không trung, vị thanh tra bỗng sực nhớ ra rằng có kẻ đang tìm kiếm một buổi phỏng vấn với mình. Lão bèn gọi viên thư ký đang ôm một cuộn tài liệu đứng túc trực ngoài cửa vào và bảo dẫn người nộp đơn vào.

Khi nhìn thấy Akaki bước đến với vẻ mặt khiêm nhường, khoác trên mình bộ đồng phục cũ sờn rách, lão liền đột ngột quay phắt người lại và gằn giọng: “Ngài muốn gì?” với một âm điệu rung ngân mà dạo mới được thăng chức, lão đã luyện tập trước gương suốt tám ngày trời.

Vị tham sự khiêm nhường hoàn toàn bối rối trước thái độ gay gắt ấy; dẫu vậy, ông vẫn cố gắng lấy lại bình tĩnh, đoạn kể lể câu chuyện chiếc áo choàng của mình bị đánh cắp ra sao, nhưng không quên nhồi nhét vào đó một mớ chi tiết thừa thãi vô tích sự. Ông nói thêm rằng mình đã cất công đến cầu cứu Ngài Đại nhân với hy vọng thông qua việc Ngài can thiệp với thanh tra cảnh sát hoặc một nhân vật cấp cao nào đó, chiếc áo choàng có thể được truy lùng ra tung tích.

Vị thanh tra thấy phương thức hành xử của Akaki có vẻ gì đó không đúng tác phong công vụ cho lắm. “Cha chả, thưa ngài,” lão nói, “ngài không biết mình phải tiến hành những thủ tục gì trong một trường hợp như thế này hay sao? Ngài không rõ quy trình chuẩn mực à? Lẽ ra ngài phải nộp đơn tại phòng ban hành chính chứ. Đơn từ theo đúng trình tự phải qua tay viên thư ký trưởng và giám đốc cục. Sau đó nó mới được chuyển đến bàn thư ký của tôi, rồi người đó mới truyền đạt lại thông tin cho ngài.”

“Xin ngài lượng thứ,” Akaki đáp, nỗ lực hết sức để níu giữ chút tàn dư bình tĩnh cuối cùng, bởi ông cảm thấy mồ hôi đang vã ra đầm đìa trên trán, “xin phép được thưa với Ngài Đại nhân rằng sở dĩ tôi dám mạo muội làm phiền trực tiếp ngài trong chuyện này là bởi vì các thư ký — thư ký là một lũ người vô phương cứu chữa.”

“Cái gì! Sao cơ! Làm thế nào mà dám chứ!” vị thanh tra quát lên. “Sao ngài lại dám thốt ra những lời như thế? Lấy đâu ra cái tư tưởng hỗn láo ấy vậy? Thật là đồi bại khi chứng kiến đám thanh niên dám phản nghịch lại cả cấp trên của mình.” Trong cơn cuồng nhiệt công sở, vị thanh tra đã quên bén mất thực tế là viên tham sự đã bước sang tuổi năm mươi và từ “thanh niên” chỉ có thể áp dụng cho ông theo nghĩa tương đối — tức là so với một lão già bảy mươi tuổi. “Ngài có biết mình đang nói chuyện với ai không hả?” lão tiếp tục gầm lên. “Ngài có suy xét kỹ xem mình đang đứng trước mặt ai không? Ngài có suy nghĩ không hả, tôi hỏi ngài đấy, ngài có suy nghĩ không?” Vừa nói, lão vừa giậm chân thình thịch, giọng nói trầm hẳn xuống đầy đe dọa.

Akaki hoàn toàn gục ngã — phải nói là vô cùng hoảng sợ; ông run lẩy bẩy như cầy sấy và suýt chẳng đứng vững nổi trên đôi chân của mình. Nếu không có tên gia nhân chạy bổ vào xốc nách đỡ lấy, chắc ông đã ngã quỵ xuống đất rồi. Cứ thế, ông bị lาก lê lết lết lôi ra ngoài trong trạng thái gần như bất tỉnh.

Nhưng vị thanh tra thì vô cùng đắc ý trước hiệu ứng mà mình vừa tạo ra. Nó vượt xa mọi kỳ vọng, và ngập tràn thỏa mãn khi thấy lời nói của mình lại có sức nặng khủng khiếp đến mức làm một gã trung niên ngất xỉu tại chỗ, lão bèn liếc mắt sang người bạn để xem phản ứng của đối phương trước màn kịch vừa rồi ra sao. Sự tự đắc của lão càng dâng cao khi nhận thấy người bạn cũng có vẻ xúc động và đang nhìn lão với ánh mắt hơi e dè nể sợ.

Akaki chẳng tài nào nhớ nổi mình đã lết xuống cầu thang và băng qua đường bằng cách nào, bởi ông cảm thấy sống dở chết dở. Trong suốt cuộc đời mình, chưa bao giờ ông bị một vị thượng cấp mắng mỏ thậm tệ đến thế, huống chi đây lại là kẻ mà ông chưa từng giáp mặt bao giờ.

Ông lang thang giữa cơn bão tuyết đang gầm thét ngoài trời mà chẳng màng đếm xỉa gì đến bản thân hay tìm chỗ ẩn nấp bên vỉa hè để trốn tránh sự cuồng nộ của thời tiết. Gió quật từ tứ phía và từ mọi ngóc ngách hẻm hóc khiến cổ họng ông viêm nhiễm nặng nề. Khi về đến nhà, ông hoàn toàn mất tiếng và ngã quỵ xuống giường.

Đó chính là kết cục từ bài diễn văn quở trách của vị thanh tra.

Hôm sau, Akaki đổ bệnh nặng với những cơn sốt cao. Nhờ ơn khí hậu Saint Petersburg, căn bệnh phát triển với tốc độ khủng khiếp. Khi bác sĩ đến, ông ta nhận ra ca bệnh đã hoàn toàn vô vọng; hắn bắt mạch, kê dăm liều đắp thuốc chỉ cốt để bệnh nhân không chết mà thiếu vắng sự chăm sóc y tế, rồi buông luôn câu xanh rờn rằng bệnh nhân chỉ còn sống được hai ngày nữa. Phán xong câu đó, hắn quay sang bảo với mụ chủ nhà của Akaki: “Đừng có chần chừ mất thời gian; hãy đi đặt ngay một chiếc quan tài bằng gỗ thông đi, chứ gỗ sồi thì đắt đỏ quá đối với cái gã nghèo kiết xác này.”

Liệu viên tham sự có nghe thấy những lời đó hay không, liệu chúng có kích động ông và khiến ông oán thán cho số phận bi thảm của mình hay không, chẳng ai có thể biết chắc, bởi suốt thời gian ấy ông hoàn toàn mê sảng. Những hình ảnh kỳ quái liên tục cuồn cuộn lướt qua bộ não suy kiệt của ông. Lúc thì ông thấy Petrovitch thợ may và nài nỉ lão may một chiếc áo choàng có gắn bẫy để trừng trị đám trộm cắp cứ bám riết lấy ông trên giường, lúc lại van xin mụ chủ nhà già xua đuổi bọn cướp đang ẩn nấp bên dưới tấm chăn đắp. Khi khác, ông có cảm giác như mình đang lắng nghe những lời quở trách nghiêm khắc của vị thanh tra và van xin sự tha thứ. Rồi ông thốt lên những câu cú kỳ quặc, lộn xộn đến mức mụ đàn bà già phải hoảng hốt làm dấu thánh. Cả đời mụ chưa từng nghe thấy thứ âm thanh nào như thế, và những lời sảng này càng khiến mụ kinh ngạc hơn bởi cụm từ “Ngài Đại nhân” cứ lặp đi lặp lại mãi trong đó. Về sau, ông lẩm bẩm những từ ngữ rời rạc cụt lủn, chỉ chắt lọc được rằng tư tưởng của ông vẫn đang luẩn quẩn xoay quanh một chiếc áo choàng.

Cuối cùng thì Akaki cũng trút hơi thở cuối cùng. Căn phòng lẫn chiếc tủ của ông chẳng hề bị niêm phong theo thủ tục hành chính, đơn giản bởi vì ông chẳng có người thừa kế và chẳng để lại gì ngoài một bó bút lông ngỗng, một cuốn sổ tay giấy trắng, ba đôi tất, dăm cái cúc quần và chiếc áo khoác cũ.

Những di vật này rơi vào tay ai ư? Chúa mới biết được! Người chấp bút câu chuyện này chưa từng màng tới chuyện gặng hỏi.

Akaki được liệm trong chiếc khăn tang và chôn cất ở nghĩa trang. Thành phố lớn Saint Petersburg tiếp tục guồng quay cuộc sống hệt như thể chưa từng có sự hiện diện của ông. Cứ thế, một sinh linh qua đời chưa từng có lấy một người bảo trợ hay tri kỷ, chưa từng khơi gợi được sự đồng cảm chân thành từ bất kỳ ai, thậm chí chẳng mảy a đánh động đến sự tò mò của giới khoa học tự nhiên — những kẻ luôn sốắng sắng đưa một con côn trùng hiếm hoi lên kính hiển vi để săm soi nghiên cứu.

Chẳng một lời oán thán, ông đã nhẫn nhục gánh chịu mọi sự khinh miệt và hắt hủi từ đám đồng nghiệp; ông lặng lẽ bước đi trên con đường bình lặng hướng về mồ yên mả đẹp mà chẳng có sự kiện phi thường nào xảy ra — chỉ có điều, vào đoạn cuối đời, ông đã từng vỡ òa vì hạnh phúc khi sở hữu một chiếc áo choàng mới, để rồi sau đó bị tai họa quật ngã hoàn toàn.

Vài ngày sau cuộc chạm trán với vị thanh tra, thượng cấp của ông tại sở làm — nơi chẳng một ai hay biết tung tích ông đi đâu — đã phái một nhân viên đến tận nhà để đòi người. Viên nhân viên trở về với bản tin rằng sẽ chẳng ai còn được nhìn thấy vị tham sự thêm một lần nào nữa.

“Tại sao?” toàn bộ đám thư ký đồng thanh hỏi.

“Bởi vì lão đã được chôn cất từ bốn ngày trước rồi.”

Bằng cách thức ngậm ngùi ấy, đám đồng nghiệp mới hay tin về cái chết của Akaki.

Hôm sau, chiếc ghế của ông đã bị chiếm dụng bởi một viên chức có thể chất cường tráng hơn — một kẻ chẳng màng tốn công sao chép tinh tươm các tài liệu nhà nước.

. . . . . .

Có vẻ như câu chuyện về Akaki kết thúc ở đây, và chẳng còn gì để bàn thêm về ông nữa; nhưng định mệnh đã an bài rằng vị tham sự khiêm tốn lại thu hút nhiều sự chú ý hơn sau khi chết thay vì lúc sinh thời, và câu chuyện của chúng ta lúc này khoác lên mình một sắc thái có phần ma quái.

Một ngày nọ, tin đồn lan truyền khắp Saint Petersburg rằng gần cây cầu Katinka cứ mỗi đêm lại xuất hiện một hồn ma mặc bộ đồng phục y hệt các viên chức ở sở làm; rằng hắn đang lùng sục chiếc áo choàng bị đánh cắp, và lột sạch áo choàng của mọi người qua đường chẳng màng đến tước vị hay phẩm hàm. Dù chúng có lót bông, chồn, mèo, rái cá, gấu hay hải ly đi nữa, hắn vơ vét tất cả những gì có thể tóm được. Một trong những cựu đồng nghiệp của vị tham sự đã tận mắt nhìn thấy con ma và nhận ra rành rành đó chính là Akaki. Gã cắm cổ chạy hết tốc lực và may mắn trốn thoát, nhưng vẫn kịp nhìn thấy bóng ma đang giơ nắm đấm đe dọa từ đằng xa. Khắp nơi râm ran tin đồn rằng các tham sự, và không chỉ riêng tham sự mà cả các cố vấn nhà nước, đã bị cảm lạnh cóng cả những cái lưng đáng kính của họ chính vì những cuộc đột kích này.

Cảnh sát đã áp dụng mọi biện pháp có thể để bắt sống hoặc tiêu diệt con ma này nhằm dựng nên một tấm gương trừng phạt điển hình; nhưng mọi nỗ lực đều dã tràng xe cát.

Tuy nhiên, vào một buổi tối nọ, một tên lính gác đã tóm được thủ phạm đúng lúc hắn đang định cởm áo choàng của một nhạc công. Gã lính gác gào thét hết bình sinh gọi thêm hai đồng đội đến phụ giúp, giao phó tù nhân cho họ trong lúc mình đang lục lọi hộp thuốc hỏa tiễn để tìm chút tỉnh táo cho cái mũi đã tê cóng một nửa của mình. Có lẽ loại thuốc hỏa tiễn ấy quá nặng đô đến mức ngay cả một hồn ma cũng chẳng thể chịu nổi. Vừa nhét một hai hạt bột vào lỗ mũi, tù nhân đã hắt xì hơi dữ dội đến mức một làn sương mù mờ ảo bốc lên che khuất tầm mắt đám lính gác. Trong lúc ba tên đang dụi mắt, tù nhân đã biến mất tăm. Kể từ ngày hôm đó, toàn bộ đám lính gác hoảng sợ con ma đến mức chẳng dám bén mảng bắt bớ người sống nữa mà chỉ đứng từ xa quát tháo: “Đi tiếp đi! Đi tiếp đi!”

Trong khi đó, hồn ma mở rộng địa bàn hoạt động sang bờ bên kia cầu Katinka, gieo rắc nỗi kinh hoàng và hoảng loạn cho toàn bộ khu vực.

Nhưng giờ đây chúng ta phải quay trở lại với vị thanh tra — cội nguồn thực sự của câu chuyện hoang đường nhưng vô cùng xác thực này. Trước hết, chúng ta phải làm rạch ròi công đạo cho lão khi thừa nhận rằng sau khi Akaki ra đi, lão đã cảm thấy một sự đồng cảm nhất định dành cho ông. Lão hoàn toàn không phải là kẻ thiếu vắng tinh thần trượng nghĩa — không, lão sở hữu đủ loại phẩm chất tốt đẹp, nhưng sự ngạo mạn về tước vị đã ngáng đường không cho lão bộc lộ phần sáng của mình. Khi người bạn rời đi, tâm trí lão bắt đầu bận tâm đến vị tham sự bất hạnh, và kể từ khoảnh khắc ấy, hình ảnh ông liên tục hiện về trong tâm trí lão dưới cái vẻ bị vùi dập bởi lời quở trách cay nghiệt mà chính lão đã giáng xuống đầu ông. Hình bóng ấy ám ảnh đến mức cuối cùng vào một ngày nọ, lão ra lệnh cho một viên chức dưới quyền tìm hiểu xem rốt cuộc chuyện gì đã xảy ra với Akaki và liệu có thể vớt vát làm gì cho ông không.

Khi kẻ đưa tin trở về với bản tin rằng người đàn ông tội nghiệp ấy đã qua đời ngay sau buổi đối chất định mệnh đó, vị thanh tra cảm thấy nhói đau trong lương tâm và chìm đắm trong nỗi u sầu dằn vặt suốt cả ngày trời.

Để xua đi những cảm giác khó chịu ấy, buổi tối lão đến nhà một người bạn với hy vọng tìm kiếm một bầu không khí dễ chịu và — trên hết là — dăm vị quan chức cùng cấp bậc để không bị rơi vào cảnh buồn chán. Và quả thực lão đã thành công trong việc trút bỏ những suy nghĩ u sầu; lão buông lỏng bản thân, trở nên hoạt bát, hăng hái tham gia vào các cuộc trò chuyện và trải qua một buổi tối vô cùng thú vị. Trong bữa tối, lão nốc liền hai ly sâm-panh — thứ thức uống ai cũng biết là công cụ đắc lực để thổi bùng sự phơi phới trong tâm hồn.

Khi ngồi trên xe trượt tuyết, quấn chiếc áo choàng kín mít trên đường về nhà, tâm trí lão ngập tràn những mộng tưởng dễ chịu. Lão nghĩ về bầu không khí vui vẻ mà mình vừa trải qua, và về tất cả những câu chuyện cười xuất sắc đã làm cả đám cười lăn cười bò. Lão lẩm bẩm đọc lại vài câu trong số đó và phì cười một mình.

Tuy nhiên, chốc chốc tâm trạng phấn chấn ấy lại bị ngắt quãng bởi những trận gió quật dữ dội từ góc phố nào đó thổi thốc một đống bông tuyết thẳng vào mặt lão, hất tung vạt áo choàng phồng lên như cánh buồm khiến lão phải huy động toàn bộ sức lực mới giữ chặt được nó trên vai. Bỗng nhiên, lão cảm thấy một bàn tay mạnh mẽ chộp lấy cổ áo mình. Quay phắt lại, lão trông thấy một gã đàn ông thấp người mặc bộ đồng phục cũ sờn rách, và kinh hoàng nhận ra gương mặt nhợt nhạt hốc hác mang tử khí của Akaki.

Vị tham sự há hốc miệng, tỏa ra một thứ mùi hôi thối hệt như xác chết, và với sự kinh hoàng khôn tả, vị thanh tra nghe thấy lão ta nói: “Cuối cùng thì tao cũng tóm được mày — ngay cái cổ áo này! Tao cần áo choàng của mày. Ngày trước mày chẳng thèm màng gì đến tao lúc tao ngặt nghèo; mày thấy việc mắng mỏ tao là cần thiết cơ mà. Giờ thì lột áo ra đây cho tao.”

Vị quan chức cao cấp suýt nghẹt thở. Tại sở làm, đặc biệt là trước mặt cấp dưới, lão là một kẻ mang phong thái vô cùng oai nghiêm. Lão chỉ cần trừng mắt nhìn một tên là tất cả đều phải run rẩy trước vẻ hách dịch của lão. Nhưng ngặt nỗi, hệt như đa phần những kẻ quan liêu khác, tất cả những thứ ấy chỉ là vỏ bọc bề ngoài; vào khoảnh khắc này, lão cảm thấy hoảng loạn đến độ thực sự lo sợ cho sức khỏe của mình. Với đôi bàn tay run lẩy bẩy trong cơn sốt, lão cởi phăng chiếc áo choàng, trao nó cho Akaki và hét lên với tên xa phu: “Đánh xe mau về nhà!”

Khi nghe thấy giọng nói run rẩy — chẳng còn chút phong thái thường thấy hay roi vọt quen thuộc — của chủ nhân, tên xa phu thận trọng cúi đầu quất roi phóng đi ào ào.

Chẳng mấy chốc vị thanh tra đã về đến nhà. Trong tình trạng không áo choàng, mặt cắt không còn giọt máu cùng ánh mắt hoảng loạn, lão lui về phòng và trải qua một đêm tồi tệ đến độ sáng hôm sau cô con gái phải thốt lên: “Cha ơi, cha bị ốm ạ?” Nhưng lão chẳng hé nửa lời về những gì mình vừa chứng kiến, dẫu cho ấn tượng đọng lại vô cùng sâu sắc. Kể từ ngày hôm ấy, lão không bao giờ còn lớn giọng quát tháo cấp dưới bằng những câu như: “Ngài có biết mình đang nói chuyện với ai không? Ngài có biết ai đang đứng trước mặt mình không?” Nữa. Hoặc giả nếu có lúc nào đó lỡ lời lên giọng hách dịch, lão cũng phải đợi cho đến khi nghe hết những gì bọn họ định trình bày đã.

Điều kỳ lạ là kể từ dạo đó, bóng ma chẳng bao giờ xuất hiện trở lại nữa. Có lẽ chiếc áo choàng của vị thanh tra chính là thứ mà lão ta hằng khao khát truy lùng; giờ đã có nó trong tay nên lão chẳng cần gì thêm nữa. Tuy nhiên, một vài người vẫn quả quyết rằng cội nguồn con ma đáng sợ ấy vẫn hiển hiện đâu đó ở những góc phố khác của thành phố. Một tên lính gác thâm chí còn kể lể rằng hắn đã tận mắt nhìn thấy bóng ma lướt đi hệt như một chiếc bóng lén lút sau một ngôi nhà. Nhưng gã lính gác này vốn mang bản tính nhát gan đến độ từng bị trêu chọc về thói sợ sệt hết lần này đến lần khác. Do không dám tóm lấy cái bóng đang lướt qua, hắn bèn rón rén bám theo trong bóng tối; nhưng cái bóng bất ngờ quay phắt lại quát lớn: “Mày muốn gì hả?” đồng thời giơ lên một nắm đấm to lớn khủng khiếp chưa từng thấy ở bất kỳ con người nào.

“Tôi chẳng muốn gì sất,” gã lính gác thốt lên rồi chuồn thẳng.

Tuy nhiên, cái bóng này có phần cao lớn hơn cả hồn ma của vị tham sự, và sở hữu một bộ ria mép to sụ. Hắn sải những bước dài tiến về phía cầu Obuchoff rồi hòa mình biến mất vào trong bóng đêm.