Ngay khi tiếng chuông trường đạo trong trẻo bắt đầu vang lên ở Kieff vào buổi sáng, các học trò từ khắp nơi trong thành phố liền lũ lượt kéo đến. Các học sinh học ngữ pháp, hùng biện, triết học và thần học vội vã cắp sách dưới nách bước rảo trên các con đường.

Những học sinh lớp “ngữ pháp” lúc ấy vẫn còn là những cậu bé. Trên đường đi, chúng xô đẩy lẫn nhau và cãi vã bằng những giọng lanh lảnh. Hầu như đứa nào cũng mặc quần áo rách rưới hoặc bẩn thỉu, và túi quần lúc nào cũng nhét đầy đủ thứ — xương nghịch ngợm, ống tẩu làm bằng vỏ bút, đồ ngọt ăn thừa, và đôi khi thậm chí cả chim sẻ non. Những con chim sẻ sau đó đôi khi cất tiếng hót giữa lúc lớp học đang chìm trong sự im lặng tuyệt đối, để rồi rước lấy những trận đòn roi roi vọt nhừ tử cho chủ nhân của chúng.

Những học sinh lớp “hùng biện” đi lại có trật tự hơn. Quần áo của các cậu nhìn chung không bị rách, bù lại khuôn mặt lại thường được trang trí một cách kỳ lạ; đứa thì bị thâm mắt, đứa thì sưng môi như một cái mụn nước to, v.v. Những học sinh này nói chuyện với nhau bằng giọng nam cao.

Các học sinh lớp “triết học” trò chuyện bằng giọng trầm hơn một quãng tám; trong túi họ chỉ có những mẩu thuốc lá vụn, không bao giờ có cả bánh thuốc lá trọn vẹn; bởi vì cứ kiếm được thứ gì là họ dùng ngay lập tức. Họ nồng nặc mùi thuốc lá và rượu mạnh đến mức một người thợ đi ngang qua cũng thường phải đứng lại, khẽ hít hít mũi lên không trung giống như một con chó săn.

Vào khoảng thời gian này trong ngày, khu chợ thường rất hối hả, và những người phụ nữ bán hàng ngoài chợ — bán bánh mì cuộn, bánh ngọt và bánh mật ong — liền kéo tay áo những ai mặc áo vải mịn hoặc vải cotton.

“Cậu ấm ơi! Cậu ấm ơi! Lại đây! Lại đây!” họ hét lên từ mọi phía. “Bánh mì cuộn, bánh ngọt và bánh nhân thơm ngon lắm, rất tuyệt hảo! Chính tay tôi nướng đấy!”

Một người khác rút ra thứ gì đó dài dài, ngoằn ngoèo từ trong giỏ và kêu lên: “Dồi đây cậu ấm ơi! Mua dồi đi!”

“Đừng mua gì của mụ ta!” một người buôn bán đối thủ hét lên. “Nhìn xem mụ ta nhếch nhác thế nào, mũi với tay thì bẩn thỉu ra sao!”

Nhưng những người phụ nữ bán hàng ở chợ lại cẩn thận tránh mời mọc nhóm học sinh triết học và thần học, bởi vì mấy kẻ này chỉ vốc từng nắm đồ ăn cốt để nếm thử mà thôi.

Khi đến trường đạo, toàn bộ đám đông học sinh tản ra vào những phòng học thấp và rộng với những khung cửa sổ nhỏ, cửa ra vào lớn và những chiếc ghế dài đã ngả màu đen. Chẳng mấy chốc, các phòng học rộn lên tiếng lầm rầm đủ âm điệu. Các thầy giáo nghe học sinh trả bài, có em dùng giọng lanh lảnh, có em dùng giọng trầm vang lên nghe như tiếng sấm từ xa vọng lại. Trong lúc học sinh đang trả bài, các thầy giáo vẫn liếc mắt quan sát thật tinh tường để xem có miếng bánh ngọt hay món ngon nào ló ra từ túi áo của các trò hay không; nếu có, chúng sẽ bị tịch thu ngay lập tức.

Khi đám đông uyên bác này đến sớm hơn thường lệ, hoặc khi biết tin các thầy giáo sẽ đến muộn một chút, một trận ẩu đả sẽ nổ ra như thể đã được lên lịch từ trước. Trong trận chiến này, tất cả mọi người đều phải tham gia, thậm chí cả các lớp trưởng được cắt cử để duy trì trật tự và đạo đức cho toàn trường. Hai học sinh thần học thường đứng ra thỏa thuận các điều kiện của trận chiến: liệu mỗi lớp nên chia thành hai phe, hay tất cả học sinh sẽ tự chia thành hai nửa.

Trong mọi trường hợp, đám học sinh ngữ pháp bắt đầu cuộc chiến trước, và sau khi học sinh hùng biện tham gia, nhóm trước liền rút lui và đứng lên các băng ghế để quan sát diễn biến của cuộc ẩu đả. Tiếp theo là các học sinh triết học với bộ ria mép đen dài, và cuối cùng là những gã học sinh thần học cổ to bè. Trận chiến thường kết thúc với phần thắng nghiêng về nhóm sau, còn các học sinh triết học thì rút lui về các phòng học khác, xoa bóp những chân tay ê ẩm và ngả người lên ghế dài để lấy lại hơi sức.

Khi vị giáo viên — người thời trẻ cũng từng tham gia những cuộc giao tranh như thế — bước vào phòng học, ông nhìn thấy qua khuôn mặt đỏ bừng của các học sinh rằng trận chiến vừa qua rất ác liệt; và trong lúc ông quất thước vào tay đám học sinh hùng biện, thì ở một phòng khác, một giáo viên khác cũng làm điều tương tự với nhóm triết học.

Vào các ngày Chủ nhật và ngày lễ, các chủng sinh thường mang các gánh hát rối đến nhà người dân. Thỉnh thoảng họ diễn một vở kịch hài, và trong trường hợp đó, luôn là một học sinh thần học đảm nhận vai anh hùng hoặc nữ anh hùng — như Potiphar hay Herodias, v.v. Để đổi lấy công sức bỏ ra, họ nhận được một khúc vải lanh, một bao ngỗng quay dở, nửa con ngỗng quay, hoặc thứ gì đó tương tự. Tất cả học sinh, dù theo đạo hay ngoại đạo, đều rất nghèo nàn về phương tiện để tự túc sinh kế cho bản thân, nhưng đồng thời lại vô cùng ham ăn; thế nên dù có được cho bao nhiêu thức ăn đi chăng nữa, họ cũng không bao giờ thấy đủ, và những món quà do các điền chủ giàu có ban tặng chẳng bao giờ đáp ứng đủ nhu cầu của họ.

Do đó, Ủy ban Hậu cần, bao gồm các học sinh triết học và thần học, đôi khi cử nhóm ngữ pháp và hùng biện — dưới sự chỉ huy của một học sinh triết học, và đôi khi chính họ cũng tham gia chuyến đi — với những cái bao trên vai đi vào trong thị trấn để quyên góp từ những nồi thịt đầy ắp của người dân, và thế là có một bữa tiệc linh đình diễn ra trong trường đạo.

Sự kiện quan trọng nhất trong năm học của trường đạo là sự khởi đầu của kỳ nghỉ hè; những kỳ nghỉ này bắt đầu vào tháng Bảy, và khi đó hầu như tất cả học sinh đều về quê. Vào thời điểm ấy, mọi con đường đều nườm nượp những học sinh ngữ pháp, hùng biện, triết học và thần học. Ai không có nhà riêng thì sẽ tá túc tại gia đình của một bạn học nào đó; các học sinh triết học và thần học thì tìm kiếm các chân gia sư, dạy con cho những nông dân giàu có và nhận công bằng một đôi bốt mới cùng đôi khi là cả một chiếc áo khoác mới.

Cả một đoàn học sinh sẽ lên đường đi theo hàng ngũ sát nhau như một trung đoàn; họ chung nhau nấu cháo và cắm trại dưới bầu trời rộng mở. Mỗi người mang theo một cái túi đựng một chiếc áo sơ mi và một đôi tất. Các học sinh thần học đặc biệt tiết kiệm; để không làm mòn bốt quá nhanh, họ cởi ra và vác trên một cây gậy vắt qua vai, nhất là khi đường sá lầy lội. Sau đó, họ xắn quần lên trên đầu gối và dũng cảm lội qua những vũng nước đọng. Bất cứ khi nào phát hiện ra một ngôi làng gần đường cái, họ liền lập tức rời đường, tiến đến ngôi nhà trông có vẻ bề thế nhất, và cất cao giọng hát thánh ca. Chủ nhà, một lão Cossack làm nghề nông, sẽ ngồi chống cằm lắng nghe một hồi lâu, rồi với những giọt nước mắt trên má, quay sang bảo vợ: “Mấy chú học sinh hát nghe thành kính quá; hãy mang ít mỡ lợn và bất cứ thứ gì tương tự ta có trong nhà ra đây nào.”

Sau khi bổ sung được lượng dự trữ như vậy, các học sinh lại tiếp tục hành trình. Càng đi xa, số lượng của họ càng thưa dần khi từng nhóm rẽ về các ngôi nhà riêng của mình và để lại những ai có nhà ở xa hơn.

Vào một dịp nọ, trong một chuyến hành trình như thế, ba học sinh đã tách khỏi con đường chính để kiếm lương thực ở một ngôi làng nào đó, vì trữ lượng mang theo đã cạn kiệt từ lâu. Nhóm này gồm có học sinh thần học Khalava, học sinh triết học Thomas Brutus, và học sinh hùng biện Tiberius Gorobetz.

Người đầu tiên là một thanh niên cao gót, vai rộng và có tính cách kỳ quặc; bất cứ thứ gì lọt vào tầm tay đều bị hắn ta thấy cần phải chiếm đoạt cho bằng được. Hơn nữa, hắn có bản tính rất u sầu, và mỗi khi say xỉn, hắn lại trốn vào những bụi rậm um tùm nhất khiến các quan chức nhà trường phải vất vả lắm mới tìm ra được.

Học sinh triết học Thomas Brutus là một người có tính cách vui vẻ hơn. Hắn thích nằm dài một chỗ hút tẩu; và khi vui miệng vì rượu, hắn thường thuê một tay kéo đàn fiddle và nhảy điệu “tropak”. Hắn thường xuyên nhận được một lượng lớn “đậu”, nghĩa là những trận đòn roi; nhưng hắn chịu đựng những điều đó với sự bình thản hoàn toàn mang tính triết lý, miệng lẩm bẩm rằng con người ta không thể trốn chạy khỏi số phận.

Học sinh hùng biện Tiberius Gorobetz vẫn chưa có quyền để để rỉa mép, uống rượu mạnh hay hút thuốc lá. Cậu chỉ cắt tóc ngắn, như thể tính cách lúc bấy giờ hãy còn quá non trẻ. Nhìn vào những vết sưng u to trên trán mà cậu thường xuyên mang đến lớp, có thể dự đoán rằng một ngày nào đó cậu sẽ là một tay chiến đấu cừ khôi. Khalava và Thomas thường giật tóc cậu như một dấu hiệu của sự sủng ái đặc biệt và sai vặt cậu làm việc này việc nọ.

Trời đã sẩm tối khi họ rời khỏi đường cái; mặt trời vừa khuất bóng, và không khí vẫn còn oi ả cái nóng của ban ngày. Học sinh thần học và học sinh triết học thong thả bước đi, vừa đi vừa lặng lẽ hút tẩu, trong khi cậu học sinh hùng biện dùng gậy gạt đứt đầu những cây kế bên đường. Con đường uốn lượn xuyên qua những khu rừng sồi và óc chó rậm rạp; đồi xanh thỉnh thoảng lại xen kẽ với những đồng cỏ. Đã hai lần họ nhìn thấy các cánh đồng ngô, từ đó họ suy đoán rằng mình đang đến gần một ngôi làng nào đó, nhưng đã một tiếng đồng hồ trôi qua mà chẳng thấy bóng dáng con người đâu. Bầu trời đã tối hẳn, và chỉ còn một vệt sáng đỏ rực lưu luyến ở chân trời phía tây.

“Khỉ thật!” học sinh triết học Thomas Brutus thốt lên. “Ta cứ đinh ninh là chúng ta sắp tới làng rồi chứ.”

Học sinh thần học vẫn im lặng, đảo mắt nhìn xung quanh, rồi lại ngậm tẩu lên miệng, và cả ba tiếp tục bước đi.

“Lạy Chúa!” học sinh triết học kêu lên và khựng lại. “Bây giờ thì ngay cả con đường cũng biến mất rồi.”

“Có lẽ chúng ta sẽ tìm thấy một trại ấp phía trước,” học sinh thần học đáp, mà không lấy tẩu ra khỏi miệng.

Trong khi đó, màn đêm đã buông xuống; mây mù làm gia tăng bóng tối, và qua mọi dấu hiệu thì chẳng có chút hy vọng nào về việc trăng hay sao sẽ xuất hiện. Các chủng sinh nhận ra rằng họ đã lạc đường hoàn toàn.

Sau khi học sinh triết học vô vọng tìm kiếm một lối mòn, hắn kêu lên: “Chúng ta đã đi đến xó xỉnh nào thế này?”

Học sinh thần học ngẫm nghĩ một lát rồi nói: “Ừ, trời tối thật đấy.”

Học sinh hùng biện bước sang một bên, nằm rạp xuống đất và quờ quạng tìm đường; nhưng tay hắn chỉ chạm phải những cái hang cáo. Xung quanh là một thảo nguyên rộng lớn mà dường như chưa từng có ai đặt chân qua. Những kẻ lữ hành nỗ lực tiến lên vài lần, nhưng khung cảnh ngày càng trở nên hoang vu và lạnh lẽo hơn.

Học sinh triết học cố gắng la lớn, nhưng giọng nói của hắn tan vào khoảng không trống trải, không một tiếng hồi âm; chỉ vài khoảnh khắc sau, họ nghe thấy một tiếng rên rỉ yếu ớt, giống như tiếng ve vãn của sói.

“Quái quỷ thật! Chúng ta phải làm gì đây?” học sinh triết học nói.

“Thì cứ dừng lại ở đây, qua đêm giữa trời đất thôi,” học sinh thần học đáp. Vừa nói, hắn vừa thọc tay vào túi, lấy ra đá lửa và thép rồi châm tẩu.

Nhưng học sinh triết học không thể đồng ý với đề xuất này; hắn vốn không quen ngủ khi chưa nốc ngốn hết năm cân bánh mì cùng năm cân mỡ nước, thế nên lúc này hắn cảm thấy một sự trống rỗng không thể chịu nổi trong dạ dày. Hơn nữa, bất chấp tính cách vui vẻ, hắn cũng hơi sợ chó sói.

“Không, Khalava,” hắn nói, “như thế không ổn đâu. Nằm lăn ra như chó mà chẳng có lấy một miếng lót dạ! Hãy thử thêm lần nữa xem; biết đâu chúng ta sẽ tìm thấy một ngôi nhà, và niềm an ủi được làm một ngụm rượu mạnh trước khi chợp mắt.”

Vừa nghe đến từ “rượu mạnh”, học sinh thần học liền nhổ nước bọt sang một bên và nói: “Ừ, tất nhiên rồi, chúng ta không thể ở ngoài trời suốt đêm được.”

Các học sinh tiếp tục bước đi, và thật mừng cho họ khi nghe thấy tiếng chó sủa ở đằng xa. Sau khi lắng nghe một lát để xác định hướng phát ra tiếng sủa, họ phấn chấn bước tiếp với nguồn năng lượng mới và chẳng mấy chốc đã nhìn thấy một ánh sáng.

“Một ngôi làng, lạy Chúa, một ngôi làng!” học sinh triết học kêu lên.

Nhận định của hắn đã chính xác; chẳng mấy chốc họ nhìn thấy hai hoặc ba ngôi nhà được xây quây quanh một cái sân. Ánh đèn hắt ra từ những ô cửa sổ, và trước hàng rào có một số cây cối. Các học sinh nhìn qua các khe hở của cổng và thấy một cái sân nơi có rất nhiều xe chở hàng của thương nhân đang đậu. Trên bầu trời lúc này mây đã thưa dần, và lác đác vài ngôi sao xuất hiện.

“Này huynh đệ!” một người trong số họ nói, “bây giờ chúng ta phải hô ‘đứng lại’ thôi! Dù giá nào đi nữa, chúng ta cũng phải tìm cách vào trong và xin ngủ nhờ qua đêm.”

Cả ba học sinh cùng đồng thanh đập cửa và gọi lớn: “Mở cửa!”

Cánh cửa của một trong những ngôi nhà cọt kẹt trên bản lề, và một bà cụ quấn chiếc áo da cừu hiện ra. “Ai đấy?” mụ ta gắt lên, ho sù sụ.

“Cho chúng con trọ qua đêm nhé, u ơi; chúng con bị lạc đường, bụng đói meo, và không muốn ngủ ngoài trời đâu ạ.”

“Nhưng chúng mày là loại người nào?”

“Những người hoàn toàn vô hại thôi ạ; học sinh thần học Khalava, học sinh triết học Brutus, và học sinh hùng biện Gorobetz.”

“Không đời nào,” bà cụ đáp. “Cả nhà này chật ních người rồi, không còn chỗ trống nào cả. Tao nhét tụi mày vào đâu cơ chứ? Tụi mày to xác thế này có mà làm sập nhà tao à. Tao lạ gì mấy tay triết học với thần học chúng mày; cứ cho vào nhà là tụi mày ăn sạch sành sanh không còn một mảnh vụn. Đi chỗ khác chơi! Ở đây không có chỗ cho tụi mày đâu!”

“Xin u rủ lòng thương! Sao u nhẫn tâm thế ạ? Đừng để những người theo đạo Thiên Chúa phải chịu chết đói chết rét chứ. U cứ cho chúng con tá túc bất cứ chỗ nào u muốn, và nếu chúng con ăn hết đồ ăn của u hay gây ra bất kỳ tổn thất nào khác, xin cho đôi tay chúng con teo đi và mọi trừng phạt của thiên đường giáng xuống đầu chúng con!”

Bà cụ có vẻ hơi động lòng.

“Thôi được,” mụ nói sau vài giây suy nghĩ, “tao sẽ cho tụi mày vào; nhưng tao phải xếp tụi mày ở các phòng khác nhau, vì tao sẽ chẳng có lấy một phút yên thân nếu tụi mày túm tụm lại với nhau vào ban đêm đâu.”

“Sao cũng được ạ; chúng con không dám phàn nàn gì nữa đâu,” các học sinh đáp.

Cánh cổng nặng nề chuyển động trên bản lề, và họ bước vào sân.

“Này u ơi,” học sinh triết học vừa nói vừa đi theo bà cụ, “nếu u có chút mẩu đồ ăn nào đó! Lạy Chúa! Bụng con trống rỗng như cái trống bỏi. Từ sáng sớm tinh mơ đến giờ con chưa được miếng bánh mì nào dính kẽ răng!”

“Ta đã bảo mà lại,” bà cụ đáp lại. “Vừa vào đã thấy ngửa tay xin xỏ rồi. Nhưng trong nhà tao chẳng có thức ăn hay củi lửa gì đâu.”

“Nhưng chúng con sẽ trả tiền cho mọi thứ mà,” học sinh triết học tiếp lời.

“Sáng mai chúng con sẽ thanh toán bằng tiền mặt.”

“Thôi đi cho tao nhờ và bằng lòng với những gì chúng mày nhận được đi. Đúng là mấy tên ôn con quỷ quái nào đem dắt xác đến đây!”

Câu trả lời của mụ làm học sinh triết học Thomas vô cùng chán nản; nhưng đột nhiên mũi hắn bắt được mùi cá khô; hắn liếc nhìn chiếc quần của gã học sinh thần học đang đi bên cạnh, và thấy một chiếc đuôi cá to tướng đang lòi ra khỏi túi quần gã. Hắn ta đã tranh thủ cơ hội chôm luôn một con cá từ một chiếc xe đẩy đậu trong sân. Gã làm thế không hẳn vì đói mà là do thói quen khó bỏ. Gã hoàn toàn quên béng mất con cá đó, và đang láo liên tìm xem có thể hốt thêm thứ gì khác nữa không. Thế là học sinh triết học thọc tay vào túi gã học chiến thần học cứ như túi của mình, và vớ lấy chiến lợi phẩm.

Bà cụ sắp xếp cho mỗi học sinh một chỗ nghỉ riêng biệt; học sinh hùng biện thì mụ nhét vào cái nhà kho, học sinh thần học vào phòng chứa đồ trống, còn học sinh triết học vào chuồng cừu.

Ngay khi chỉ còn lại một mình, học sinh triết học liền ngấu nghiến con cá trong chớp mắt, kiểm tra hàng rào bao quanh chuồng, đá văng một con lợn từ chuồng bên cạnh — con vật đang tò mò thò mõm qua khe hở — rồi nằm lăn ra nghiêng bên phải ngủ say như chết.

Đúng lúc đó, cánh cửa thấp mở ra, và bà cụ lủi thủi bò vào trong chuồng.

“Nào u ơi, u muốn gì ở đây thế?” học sinh triết học hỏi.

Mụ không trả lời, cứ thế lao về phía hắn với hai cánh tay dang rộng.

Học sinh triết học lùi lại; nhưng mụ ta vẫn tiếp tục tiến đến, như thể muốn chộp lấy hắn. Một nỗi sợ hãi kinh hoàng bao trùm lấy hắn, bởi vì hắn thấy đôi mắt của mụ mụ phù thủy lấp lánh một cách kỳ dị. “Tránh ra, mụ phù thủy già, tránh ra!” hắn thét lên. Nhưng mụ vẫn vươn tay tóm lấy hắn.

Hắn chồm dậy để lao ra ngoài, nhưng mụ đã chặn ngay cửa lại, dán chặt đôi mắt rực lửa vào hắn và lại tiến sát tới. Học sinh triết học cố dùng tay đẩy mụ ra, nhưng ngạc nhiên thay, hắn phát hiện ra mình không thể nhấc tay, không thể nhử chân, cũng chẳng thể thốt lên một lời nào thành tiếng. Hắn chỉ nghe thấy tiếng tim mình đập thình thịch, và thấy bà cụ tiến lại gần, bắt chéo hai tay hắn trước ngực, rồi cúi đầu hắn xuống. Sau đó, với sự nhanh nhẹn của một con mèo, mụ nhảy chồm lên lưng hắn, quất một cái chổi vào sườn hắn, và thế là hắn bắt đầu cõng mụ chạy băng băng như một con ngựa đua.

Tất cả chuyện này diễn ra nhanh đến mức học sinh triết học chẳng kịp định thần. Hắn dùng cả hai tay ôm chặt lấy đầu gối để ngăn chân mình chạy; nhưng thật kinh ngạc, chúng vẫn cứ chuyển động tiến về phía trước bất chấp ý muốn của hắn, thực hiện những bước nhảy phốc nhanh như một con ngựa vùng Caucasus.

Mãi cho đến khi bỏ lại ngôi làng phía sau và trước mắt mở ra một khoảng đồng bằng rộng lớn, một bên giáp khu rừng đen tối u ám, hắn mới tự nhủ: “À! Mụ ta là phù thủy!”

Mặt trăng khuyết chiếu ánh sáng nhợt nhạt lên bầu trời cao. Ánh sáng dịu dàng của nó, càng thêm mờ ảo qua những đám mây lững lờ trôi, phủ lên mặt đất như một tấm màn trong suốt. Rừng cây, đồng cỏ, đồi núi và thung lũng — tất cả đều chìm trong giấc ngủ với đôi mắt mở trôi; không một hơi gió nào lay động. Bầu không khí ẩm ướt và ấm áp; bóng cây và bụi rậm đổ dài sắc nét trên sườn đồi thoai thoải. Đó là khung cảnh của đêm mà học sinh triết học Thomas Brutus cất bước phi nước đại cùng người nài kỳ dị trên lưng.

Một cảm giác kỳ lạ, ngột ngạt nhưng cũng đầy ngọt ngào tràn ngập trái tim hắn. Hắn cúi nhìn xuống và thấy thảm cỏ dưới chân mình dường như vô cùng sâu thẳm và xa xôi; bên trên đó là một dòng nước trong vắt như pha lê chảy qua, khiến cánh đồng cỏ trông như đáy của một đại dương trong suốt. Hắn nhìn thấy hình bóng của chính mình, và cả hình bóng của bà cụ mà hắn đang cõng trên lưng, phản chiếu rõ mồn một ở dưới đó. Rồi hắn chứng kiến, thay vì mặt trăng, một vầng thái dương kỳ lạ đang tỏa sáng ở đó; hắn nghe thấy tiếng chuông ngân vang trầm đợt và nhìn thấy chúng đang đu đưa. Hắn thấy một nàng tiên cá nhô lên từ đám sậy cao; nàng quay lại nhìn hắn, khuôn mặt lộ rõ vẻ rạng ngời, và cất lên khúc ca xuyên thấu tâm can; đoạn nàng tiến lại gần suýt chạm tới mặt nước, rồi cười phá lên và lại biến mất.

Hắn nhìn thấy thật hay không? Hắn đang mơ hay tỉnh? Nhưng âm thanh dưới kia là gì — tiếng gió hay tiếng nhạc? Nó vang lên, đến gần hơn và thấm sâu vào tâm hồn hắn như một khúc ca lúc bổng lúc trầm. “Là cái gì vậy nhỉ?” hắn thầm nghĩ khi đăm đăm nhìn xuống vực sâu, chân vẫn rảo bước thật nhanh.

Mồ hôi vã ra như suối; hắn vừa cảm thấy sự ngột ngạt kỳ lạ vừa trải qua niềm hoan hỉ trong từng tế bào cơ thể. Nhiều lúc hắn có cảm giác như tim mình đã ngừng đập và hoảng hốt đưa tay ôm ngực.

Mệt lử đến chết đi sống lại, hắn bắt đầu lẩm nhẩm tất cả những lời cầu nguyện mà hắn biết, cùng mọi câu chú trừ tà chống lại ma quỷ. Đột nhiên hắn cảm thấy nhẹ nhõm phần nào. Hắn thấy nhịp bước của mình chậm lại; mụ phù thủy trên vai bớt nặng nề hơn, và thảm cỏ dày của đồng cỏ lại hiện ra dưới chân, chẳng còn điều gì bất thường nữa.

“Tuyệt thật!” học sinh triết học Thomas thầm nghĩ, và bắt đầu đọc to hơn những câu chú trừ tà của mình.

Thế rồi bỗng nhiên hắn hất văng mụ phù thủy ra, và đổi ngược lại, nhảy chồm lên lưng mụ. Mụ bắt đầu chạy, với những bước chân ngắn ngủi, run rẩy nhưng lại nhanh đến nỗi hắn thở không ra hơi. Mụ chạy nhanh đến mức trông như thể chẳng hề chạm đất. Họ vẫn đang ở trên đồng bằng, nhưng do tốc độ phi thân quá nhanh nên mọi thứ trước mắt hắn đều mờ ảo và nhòe nhoẹt. Hắn vớ lấy một khúc cây nằm dưới đất và bắt đầu nện tơi bời vào mụ phù thủy bằng tất cả sức lực. Mụ thét lên một tiếng hoang dại, thoạt đầu nghe hung dữ và đe dọa; sau đó nhỏ dần và dịu lại, cho đến khi cuối cùng chỉ còn vang lên nhè nhẹ như tiếng chuông bạc êm ái, thấm sâu vào tận tâm can hắn. Vô thức, một ý nghĩ xẹt qua tâm trí hắn:

“Mụ ta thực sự là một bà già ư?”

“Ái chà! Ta đi không nổi nữa rồi,” mụ cất giọng yếu ớt rồi khuỵu xuống đất.

Hắn quỳ xuống bên cạnh mụ và nhìn thẳng vào mắt mụ. Ánh bình minh đỏ rực trên bầu trời, và ở đằng xa lấp ló những mái vòm dát vàng của các nhà thờ ở Kieff. Trước mặt hắn là một thiếu nữ tuyệt đẹp với mái tóc dày bù xù và hàng lông mi dài. Vô thức, nàng dang rộng đôi tay trắng nõn để trần, và đôi mắt đẫm lệ đăm đăm hướng về bầu trời.

Thomas run lẩy bẩy như lá cành run rẩy trước gió. Sự đồng cảm, một cảm giác kích động kỳ lạ, và nỗi sợ hãi chưa từng có từ trước đến nay bỗng áp đảo lấy hắn. Hắn bắt đầu cắm cổ chạy hết sức lực. Trái tim hắn đập loạn nhịp, và hắn không sao lý giải nổi thứ cảm xúc kỳ lạ, mới mẻ nào đã tóm lấy mình. Hắn không muốn quay lại ngôi làng nữa mà cắm cổ chạy thẳng về Kieff, suốt dọc đường chỉ nghĩ về cuộc phiêu lưu kỳ dị, khó hiểu của mình.

Trong thành phố chẳng còn mấy sinh viên; tất cả đều tản đi khắp các vùng quê, hoặc nhận làm gia sư hoặc sống nhàn rỗi chẳng làm gì cả; bởi vì ở các điền trang vùng Little Russia, người ta có thể sống thoải mái, thảnh thơi mà chẳng tốn xu nào. Tòa nhà lớn đã ngả màu mục nát từ lâu nơi đặt trường đạo hoàn toàn trống hoác; và dù học sinh triết học có lục lọi khắp mọi ngóc ngách để kiếm một mẩu mỡ lợn với bánh mì, hắn cũng chẳng tìm nổi dù chỉ một chiếc bánh quy cứng ngắc mà các chủng sinh vẫn hay giấu đi.

Nhưng học sinh triết học đã tìm ra cách thoát khỏi cảnh ngặt nghèo bằng cách kết thân với một góa phụ trẻ ngoài chợ — người chuyên bán ruy băng và các thứ linh tinh. Ngay tối hôm đó, người ta thấy hắn được nhồi nhét bánh ngọt và thịt gia cầm; quả thực không thể kể hết có bao nhiêu món được bày biện trước mặt hắn trên một chiếc bàn nhỏ dưới chiếc chòi râm mát bóng anh đào.

Đêm hôm đó, người ta lại thấy học sinh triết học ở trong một quán rượu. Hắn nằm dài trên băng ghế, hút tẩu theo thói quen và ném cho tay chủ quán người Do Thái một đồng vàng. Trước mặt hắn đặt một vại bia, hắn lạnh lùng, tự đắc nhìn ngắm mọi người ra vào, và chẳng còn bận tâm gì đến cuộc phiêu lưu kỳ lạ kia nữa.

. . . . . .

Vào khoảng thời gian này, rộ lên tin đồn rằng con gái của một vị đại tá giàu có — có điền trang cách Kieff chừng năm mươi verst — đã trở về nhà sau một buổi đi dạo trong tình trạng sức khỏe suy sụp hoàn toàn. Nàng hầu như không còn chút sức lực nào để lết về đến nhà cha; giờ đây nàng đang hấp hối, và đã bày tỏ nguyện vọng rằng trong ba ngày sau khi nàng qua đời, những lời cầu nguyện cho người chết sẽ do một chủng sinh Kieff tên là Thomas Brutus đọc.

Sự việc này được chính vị hiệu trưởng nhà trường thông báo cho học sinh triết học; ngài cho gọi hắn lên phòng và bảo rằng hắn phải lên đường ngay lập tức, vì vị đại tá giàu có đã phái người hầu cùng một chiếc xe kibitka đến đón. Học sinh triết học run lên, bị bao trùm bởi một cảm giác khó chịu không sao gọi tên. Hắn có một linh cảm u ám rằng điều tai họa nào đó sắp giáng xuống đầu mình. Không hiểu vì sao, hắn tuyên bố rằng mình không muốn đi.

“Nghe đây, Thomas,” vị hiệu trưởng nói, trong một số hoàn cảnh, ngài nói chuyện rất lịch sự với học sinh của mình; “Ta không có ý hỏi xem trò có muốn đi hay không. Ta chỉ nói cho trò biết rằng nếu trò dám trái lệnh, ta sẽ cho người quất roi bạch dương vào lưng trò đau nhức nhối, để trò khỏi tơ tưởng đến chuyện đi tắm trong một thời gian dài.”

Học sinh triết học gãi gãi đầu, lủi thủi bước ra ngoài với ý định chuồn êm ngay khi có cơ hội. Chìm đắm trong suy nghĩ, hắn bước xuống dãy bậc thang dốc đứng dẫn ra cái sân được trồng đầy cây bạch dương; ở đó hắn đứng lại một lát và nghe rất rõ ràng vị hiệu trưởng đang lớn tiếng ra lệnh cho quản gia của mình cùng một người nữa, có lẽ là một trong những sứ giả do đại tá phái tới.

“Hãy cảm ơn chủ nhân của các người vì chỗ lúa mạch xát vỏ và trứng nhé,” hiệu trưởng nói; “và nhắn lại với ngài ấy rằng ngay khi những cuốn sách ngài đề cập trong thư chuẩn bị xong, ta sẽ gửi đi. Ta đã giao cho một tay thư ký để chép lại rồi. Và đừng quên nhắc chủ nhân của các người rằng trong ao nhà ngài có vài loại cá tuyệt hảo, đặc biệt là cá tầm thượng hạng; ngài ấy có thể gửi cho ta vài con khi có dịp, vì cá ở chợ đây vừa dở lại vừa đắt đỏ. Còn anh, Jantukh, hãy rót cho người của đại tá một ly rượu mạnh. Và nhớ trói cái tên học sinh triết học lại đấy, kẻo nó lại cho các người ngửi khói đấy.”

“Nghe cái giọng của tên đểu cá này xem!” học sinh triết học thầm nghĩ. “Hắn đánh hơi thấy mùi rồi, cái tên cò cẳng dài này!”

Hắn bước xuống sân và nhìn thấy một chiếc xe kibitka, thứ mà thoạt đầu hắn tưởng là một cái nhà kho gắn bánh xe. Quả thực nó rộng rãi như một cái lò nung, đến mức người ta có thể dựng gạch bên trong đó. Đó là một trong những loại xe Cracow kỳ lạ mà người Do Thái thường dùng để di chuyển từ thành phố này sang thành phố khác theo từng nhóm đông đúc bất cứ nơi nào họ tìm thấy thị trường. Sáu gã Cossack vạm vỡ, khỏe mạnh dù hơi luống tuổi đang đứng cạnh xe. Những chiếc áo khoác bằng vải mịn thêu chỉ vàng cho thấy chủ nhân của họ rất giàu có và có thế lực; và những vết sẹo nhỏ trên người minh chứng cho sự dũng cảm của họ trên chiến trường.

“Biết làm sao được?” học sinh triết học nghĩ bụng. “Chẳng thể trốn chạy khỏi số phận.” Thế là hắn tiến lại phía mấy gã Cossack và cất tiếng: “Chào các đồng chí.”

“Chào mừng ngài Triết gia!” vài kẻ trong số họ đáp lại.

“Nào, tôi sẽ đi cùng các anh! Đúng là một cỗ xe tráng lệ,” hắn vừa tiếp lời vừa trèo lên xe. “Giá mà có mấy tay nhạc công ở đây, chắc người ta có thể khiêu vũ trong này mất.”

“Vâng, đúng là một cỗ xe rộng rãi,” một gã Cossack nói, trèo lên ngồi cạnh đánh xe. Người đánh xe đã quấn một chiếc khăn quanh đầu, vì hắn đã tranh thủ gạ cắm chiếc mũ của mình ở quán rượu. Năm gã còn lại cùng học sinh triết học chui vào chiếc xe kibitka rộng thênh thang và ngồi lên những chiếc bao tải nhồi đầy đủ thứ hàng hóa mua được trong thành phố.

“Tôi rất muốn biết,” học sinh triết học lên tiếng, “nếu cỗ xe này chất đầy muối hoặc sắt, thì cần bao nhiêu con ngựa để kéo đây?”

“Ừ,” gã Cossack ngồi cạnh người đánh xe đáp sau một lát suy nghĩ, “chắc sẽ phải cần khá nhiều ngựa đấy.”

Sau khi đưa ra câu trả lời thỏa đáng đó, gã Cossack tự thấy mình có quyền giữ im lặng trong suốt phần còn lại của chuyến hành trình.

Học sinh triết học rất muốn tìm hiểu xem vị đại tá đó là ai và có tính cách như thế nào. Hắn cũng tò mò về cô con gái — người đã trở về nhà trong một hoàn cảnh kỳ lạ như vậy và giờ đang hấp hối, và số phận dường như đan xen với chính hắn; đồng thời hắn cũng muốn biết cuộc sống trong dinh cơ của đại tá diễn ra ra sao. Nhưng có lẽ đám Cossack này cũng là những triết gia giống như hắn, bởi vì đáp lại những câu hỏi của hắn, họ chỉ nhả ra từng làn khói thuốc lá và ngả người thoải mái hơn trên những bao tải của mình.

Trong khi đó, một kẻ trong số họ cất lời ngắn gọn với người đánh xe đang ngồi trên bục cao: “Mở to mắt ra, Overko, cái đồ sâu ngủ nhà ngươi, và khi nào tới quán rượu trên đường đi Tchukrailoff, đừng quên dừng xe lại gọi ta và mấy anh em dậy nếu chúng ta đang ngủ.” Đoạn hắn bắt đầu ngáy khò khò khá to. Nhưng dù sao thì lời nhắc nhở ấy hoàn toàn thừa thãi; bởi vì cỗ xe khổng lồ vừa chớm đến gần quán rượu nói trên, tất cả bọn họ đã đồng thanh gào lên: “Đứng lại! Đứng lại!” Hơn nữa, con ngựa của Overko vốn đã quen tự động dừng lại trước mọi quán trọ.

Bất chấp cái nóng gay gắt của tháng Bảy, tất cả bọn họ đều trèo xuống và bước vào một căn phòng thấp lè tè, bẩn thỉu, nơi chủ quán người Do Thái đón tiếp họ nồng hậu như những vị khách quen lâu năm. Lão lôi từ vạt áo dài ra mấy khúc dồi và bày lên bàn; dù bị luật Talmud cấm đoán, trông chúng vẫn vô cùng kích thích vị giác. Tất cả ngồi vào bàn, và chẳng mấy chốc trước mặt mỗi vị khách đã có một chiếc vạc đất nung. Học sinh Thomas đà phải nhập tiệc, và vì người vùng Little Russia khi say rượu thường hay ôm hôn hoặc khóc lóc, nên chẳng mấy chốc cả căn phòng ngập tràn những tiếng biểu lộ tình cảm thắm thiết.

“Lại đây, lại đây, Spirid, để ta ôm chú cái nào!”

“Lại đây, Dorosch, để ta ép chú vào lòng!”

Một gã Cossack râu tóc điểm bạc, lớn tuổi nhất trong số họ, chống cằm khóc nức nở vì bản thân mồ côi và cô độc giữa thế gian rộng lớn của Chúa. Một gã cao kều, lắm mồm khác thì cố hết sức dỗ dành hắn:

“Đừng khóc nữa, vì Chúa mà, đừng khóc nữa! Bởi vì ở đằng kia — Chúa mới biết rõ nhất.”

Gã Cossack được gọi là Dorosch thì đầy tò mò, liên tục đặt câu hỏi với học sinh Thomas. “Tôi rất muốn biết,” hắn nói, “các anh học những gì trong trường đạo; các anh học những thứ giống như thầy phó tế đọc cho chúng tôi nghe ở nhà thờ, hay là cái gì khác?”

“Đừng hỏi nữa,” kẻ đi an ủi nói; “cứ để họ học những gì họ thích. Chúa biết điều gì sẽ xảy ra; Chúa biết tất cả mọi thứ.”

“Không, tôi phải biết,” Dorosch đáp, “tôi phải biết những gì được viết trong sách của họ; biết đâu nó lại hoàn toàn khác với cuốn sách của thầy phó tế thì sao.”

“Ôi lạy Chúa!” kẻ kia kêu lên, “sao cứ lải nhải mãi thế? Đó là ý Chúa, và người ta không thể thay đổi sự sắp đặt của Chúa được đâu.”

“Nhưng tôi sẽ biết tất cả mọi thứ được viết trong đó; tôi cũng sẽ vào trường đạo, thề có Chúa là tôi sẽ vào! Các anh nghĩ tôi không thể học được chắc? Tôi sẽ học tất cả, tất cả mọi thứ.”

“Ôi trời ơi!” kẻ an ủi thốt lên, rồi gục đầu xuống bàn vì chẳng thể giữ nổi cái đầu ngẩng thẳng nữa.

Những gã Cossack khác thì bàn tán về tầng lớp quý tộc và lý do tại sao trên bầu trời lại có mặt trăng.

Khi học sinh Thomas thấy tình trạng của bọn họ, hắn quyết định chớp lấy thời cơ để trốn chạy. Trước hết, hắn quay sang gã Cossack đầu bạc — người vừa mới than khóc về sự mất mát cha mẹ. “Nhưng thưa bác,” hắn nói với gã, “sao bác lại khóc lóc thế? Con cũng là kẻ mồ côi mà! Hãy để con đi nhé, các bác giữ con lại làm gì?”

“Cho nó đi đi!” một vài kẻ nói, “nó là đứa mồ côi, cho nó đi đâu tùy ý nó.”

Họ sắp sửa tự tay đưa hắn ra ngoài thì gã tỏ ra khao khát kiến thức nọ ngăn lại, nói: “Không, tao muốn nói chuyện với nó về trường đạo; tao cũng sắp vào trường đạo đây.”

Hơn nữa, vẫn chưa chắc chắn việc học sinh triết học có thực hiện được kế hoạch tẩu thoát của mình hay không, bởi vì khi hắn định đứng dậy khỏi ghế, hắn cảm thấy chân mình cứng đờ như bằng gỗ, và trước mắt hắn xuất hiện quá nhiều cánh cửa dẫn ra khỏi phòng khiến hắn khó lòng tìm ra cánh cửa nào là chính xác.

Mãi cho đến chiều tối, đám người mới nhớ ra rằng họ phải tiếp tục hành trình. Họ chen chúc lên xe kibitka, quất roi giục ngựa và cất lên một khúc ca mà từ ngữ và ý nghĩa vô cùng khó hiểu. Suốt phần lớn đêm hôm đó, họ lang thang đi lạc con đường mà lẽ ra họ phải dò tìm được ngay cả khi nhắm mắt. Cuối cùng, họ đánh xe xuống một con dốc đứng vào một thung lũng, và học sinh triết học nhận ra hai bên đường là những hàng rào, đằng sau đó hắn thoáng thấy những tán cây nhỏ và mái nhà. Tất cả những thứ này đều thuộc điền trang của vị đại tá.

Lúc đó đã qua nửa đêm từ lâu. Bầu trời tối mịt, dù thỉnh thoảng lác đác vài ngôi sao lấp ló; chẳng có ngọn đèn nào sáng ở bất kỳ ngôi nhà nào. Họ đánh xe vào một cái sân rộng trong tiếng chó sủa vang. Bốn bề là kho chứa và những căn lều lợp mái tranh. Ngay đối diện cổng là một ngôi nhà lớn hơn hẳn những nhà khác, có vẻ là tư dinh của đại tá. Xe kibitka dừng lại trước một cái kho nhỏ, và những kẻ lữ hành vội vã lao vào trong ngả lưng xuống ngủ. Tuy nhiên, học sinh triết học vẫn cố liếc nhìn bên ngoài ngôi nhà; nhưng mặc cho hắn có dụi mắt thế nào đi nữa, hắn chẳng phân biệt được gì; ngôi nhà dường như biến thành một con gấu, còn cái ống khói thì hóa thành hiệu trưởng trường đạo. Thế là hắn từ bỏ ý định và nằm xuống ngủ.

Khi tỉnh dậy vào sáng hôm sau, cả ngôi nhà đang nhốn nháo hỗn loạn; cô tiểu thư đã qua đời trong đêm. Lũ gia người chạy ngược chạy xuôi trong trạng thái hoảng loạn; các bà cụ khóc lóc thảm thiết; và rất nhiều người tò mò đang dán mắt qua hàng rào nhìn vào sân, như thể có điều gì đặc biệt lắm ở đó. Học sinh triết học lúc bấy giờ mới bắt đầu quan sát khung cảnh và các tòa nhà mà đêm qua hắn chưa có cơ hội ngắm nghía.

Nhà của đại tá là một trong những kiến trúc thấp và nhỏ, kiểu nhà từng được xây dựng phổ biến ở Nga trước kia. Nhà lợp mái tranh; một mái hiên nhỏ nhọn hoắt với ô cửa sổ hình con mắt được vẽ chi chít những bông hoa màu xanh, vàng và hình trăng lưỡi liềm đỏ; nó được đỡ bằng những trụ sồi nhỏ, phần trên tròn, dưới lục giác, với những đầu cột được trang trí bằng các hoa văn chạm trổ kỳ quặc. Dưới mái hiên này là một chiếc cầu thang nhỏ với băng ghế ở chân cầu thang hai bên.

Các bức tường nhà được chống đỡ bởi những chiếc trụ tương tự. Trước nhà mọc một cây lê lớn hình chóp, lá rung rinh không ngừng. Hai dãy nhà tạo thành một con đường rộng dẫn thẳng tới dinh thự của đại tá. Phía sau các nhà kho gần cổng ra vào có hai quán rượu ba góc, cũng lợp mái tranh; mỗi bức tường đá đều trổ cửa và được phủ kín đủ loại tranh vẽ. Trên một bức tranh vẽ một gã Cossack đang ngồi trên thùng rượu, vung chiếc vại lớn trên đầu, kèm theo dòng chữ: “Ta sẽ uống cạn tất cả!” Ở chỗ khác là hình vẽ những chai lọ lớn nhỏ, một thiếu nữ xinh đẹp, một con ngựa đang phi nước đại, một chiếc tẩu thuốc và một cái trống mang dòng chữ: “Rượu là niềm vui của người Cossack.”

Trên gác mái của một trong những nhà kho, người ta nhìn qua khung cửa sổ tròn lớn thấy một chiếc trống và vài chiếc kèn. Ngay cổng có đặt hai khẩu đại bác. Tất cả những điều này cho thấy vị đại tá là người ưa chuộng đời sống vui tươi, và nơi đây thường vang vọng âm thanh của sự hân hoan. Trước cổng có hai chiếc cối xay gió, và đằng sau nhà là những khu vườn thoai thoải; qua những tán cây, người ta thấp thoáng nhìn thấy những chiếc ống khói đen sì của nhà dân. Toàn bộ ngôi làng nằm trên một cao nguyên rộng và bằng phẳng, ở giữa sườn núi và vươn lên đỉnh dốc ở phía bắc. Nhìn từ dưới lên, nó càng trông hiểm trở hơn. Lác đác trên đỉnh, những thân cây chổi thảo nguyên dày mọc lởm chởm nổi bật lên sẫm tối trên nền trời xanh. Lớp đất sét trần trụi tạo nên một ấn tượng ảm đạm, bị nước mưa xói mòn thành những rãnh sâu. Trên chính sườn dốc đó có hai ngôi nhà nhỏ, và phủ lên một trong số đó là một cây táo khổng lồ xòe rộng các cành; bộ rễ được chống đỡ bởi những chiếc cọc nhỏ, khoảng trống nhét đầy đất mùn. Những quả táo bị gió thổi rụng lăn lóc xuống cái sân bên dưới. Một con đường uốn lượn vòng quanh ngọn núi dẫn vào làng.

Khi học sinh triết học nhìn sườn dốc đứng này và nhớ lại chuyến hành trình đêm hôm trước, hắn đi đến kết luận rằng hoặc là ngựa của đại tá rất khôn ngoan, hoặc là đám Cossack phải có cái đầu thép, khi mà chúng dám liều mình đi qua một con đường như thế với cỗ xe kibitka kềnh càng ngay cả khi đang say xỉn.

Khi học sinh triết học quay người nhìn sang hướng ngược lại, hắn lại thấy một bức cảnh hoàn toàn khác. Ngôi làng kéo dài đến tận đồng bằng; những đồng cỏ trải rộng đến tận chân trời, sắc xanh tươi của chúng chuyển dần sang sẫm tối; ở đằng xa, cách đó chừng hai mươi verst, có thể thấy rất nhiều ngôi làng khác. Bên phải những đồng cỏ ấy là những dãy đồi dập dờn, và ở tận chân trời xa tắp, người ta thấy sông Dnieper lấp lánh chói lọi như một chiếc gương bằng thép.

“Thật là một vùng đất tuyệt vời!” học sinh triết học tự nhủ. “Sống ở đây thì thích phải biết! Người ta có thể bắt cá ở sông Dnieper, trong các ao hồ, săn bắn và bẫy gà gô cùng chim đại tráp; chắc chắn ở đây có vô số kể. Rất nhiều hoa quả có thể được phơi khô và đem bán trong thị trấn, hoặc hay hơn nữa là chưng cất rượu mạnh từ chúng, vì rượu hoa quả là ngon nhất trên đời. Nhưng cái gì ngăn cản ta nghĩ đến chuyện trốn chạy cơ chứ?”

Đằng sau hàng rào, hắn nhìn thấy một lối mòn nhỏ gần như bị che khuất hoàn toàn bởi cỏ thảo nguyên cao lút đầu. Học sinh triết học tiến lại gần lối mòn một cách vô thức, ban đầu định đi dạo một lát ở đó mà không bị ai chú ý, rồi cứ thế lặng lẽ tẩu thoát ra khoảng không gian mở phía sau những ngôi nhà của dân làng. Bỗng nhiên, hắn cảm thấy sức nặng của một bàn tay khá nặng đặt lên vai mình.

Đứng sau lưng hắn chính là gã Cossack già hôm qua đã khóc lóc thảm thiết vì cái chết của cha mẹ và sự cô độc của bản thân.

“Anh đang tự rước lấy rắc rối vô ích đấy, ngài Triết gia ạ, nếu anh nghĩ mình có thể trốn thoát khỏi chúng tôi,” gã nói. “Ở đây không trốn đi đâu được đâu; và hơn nữa, đường sá quá xấu cho người đi bộ. Hãy đến gặp đại tá đi; ngài ấy đã đợi anh trong phòng từ nãy đến giờ rồi.”

“Vâng, tất nhiên rồi! Anh đang nói gì thế nhỉ? Tôi sẽ đến với niềm hân hạnh lớn nhất,” học sinh triết học đáp rồi lẽo đẽo đi theo gã Cossack.

Vị đại tá là một người đàn ông lớn tuổi; ria mép đã điểm bạc, và khuôn mặt hằn rõ những dấu vết của nỗi buồn sâu sắc. Ông ngồi trong phòng cạnh chiếc bàn, hai tay ôm lấy đầu. Trông ông khoảng năm mươi lăm tuổi, nhưng thái độ tuyệt vọng cùng vẻ mặt tái mét cho thấy trái tim ông đã tan nát từ lâu, và mọi niềm vui trước kia đã biến mất vĩnh viễn.

Khi Thomas bước vào cùng gã Cossack, đại tá đáp lại cái cúi đầu kính cẩn của họ bằng một cái gật đầu nhẹ.

“Anh là ai, từ đâu đến, và làm nghề gì hở bạn hiền?” vị đại tá hỏi bằng một chất giọng đều đều, không thân thiện cũng chẳng lạnh lùng.

“Tôi là một học sinh triết học; tên tôi là Thomas Brutus.”

“Và cha anh là ai?”

“Tôi không biết, thưa ngài.”

“Còn mẹ anh?”

“Tôi cũng không biết nốt; tôi chỉ biết rằng mình chắc chắn có mẹ, nhưng bà là ai, sinh sống ở đâu, lạy Chúa, tôi hoàn toàn không biết.”

Vị đại tá im lặng, có vẻ chìm đắm trong suy nghĩ giây lát. “Làm sao anh quen biết con gái ta?”

“Tôi không hề quen cô ấy, thưa ngài kính mến; tôi xin thề là tôi không quen cô ấy.”

“Vậy sao con bé lại chọn anh, chứ không phải ai khác, để cầu nguyện cho nó?”

Học sinh triết học nhún vai.

“Chúa mới biết được. Ai chẳng biết những người quyền quý thường đòi hỏi những thứ mà người uyên bác nhất cũng chẳng tài nào hiểu nổi; và chẳng phải tục ngữ có câu: ‘Hãy nhảy đi hỡi ác quỷ, theo lệnh của Chúa’ đấy sao!”

“Anh đang nói nhảm gì thế, ngài Triết gia?”

“Nguyện xin sét đánh chết tươi tại chỗ nếu tôi nói dối nửa lời.”

“Giá như con bé sống thêm được một lúc nữa,” đại tá buồn bã nói, “thì ta chắc chắn đã tìm ra mọi chuyện. Con bé nói rằng: ‘Đừng để ai cầu nguyện cho con, nhưng thưa cha, hãy phái người đến trường đạo ở Kieff ngay lập tức để đón học sinh Thomas Brutus; cậu ta sẽ cầu nguyện ba đêm liền cho linh hồn tội lỗi của con — cậu ta biết.’ Nhưng rốt cuộc cậu ta biết điều gì thì con bé không bao giờ nói ra được nữa. Tội nghiệp con chim bồ câu của ta, nó chẳng thể cất lời được thêm nữa và đã chết. Người anh em, có lẽ anh nổi tiếng vì sự thánh thiện và lối sống đạo đức, nên con bé mới nghe tiếng về anh.”

“Cái gì? Về tôi ư?” học sinh triết học thốt lên, lùi lại một bước đầy kinh ngạc. “Tôi mà lại thánh thiện á!” hắn kêu lên, trân trân nhìn vị đại tá. “Lạy Chúa cứu thế, thưa ngài kính mến! Ngài đang nói gì vậy? Mới năm ngoái vào Lễ Thứ Năm Tuần Thánh, tôi còn ghé qua hàng bánh ngọt cơ mà.”

“Thôi đi, dù sao đi nữa con bé cũng phải có lý do nào đó khi đưa ra sắp đặt ấy, và anh phải bắt đầu công việc của mình ngay hôm nay.”

“Tôi muốn thưa với ngài — đương nhiên bất cứ ai hiểu biết đôi chút về Kinh thánh ở mức độ nào đó — nhưng tôi tin rằng trong trường hợp này, tốt hơn hết là nên gọi một thầy phó tế hoặc phó tế phụ. Họ là những người uyên bác, và họ biết chính xác phải làm những gì. Tôi không có giọng hát hay, cũng chẳng có chức sắc gì.”

“Anh muốn nói gì thì nói, nhưng ta sẽ thực hiện mọi nguyện vọng của con bồ câu nhỏ. Nếu anh đọc kinh cầu nguyện cho nó suốt ba đêm theo đúng cách, ta sẽ hậu tạ anh; còn nếu không — ta khuyên cả ma quỷ cũng đừng hòng chống lại ta!”

Vị đại tá thốt những từ cuối cùng với giọng điệu quả quyết đến mức học sinh triết học hiểu ngay lập tức.

“Theo ta!” vị đại tá nói.

Họ bước vào sảnh. Vị đại tá mở một cánh cửa nằm đối diện phòng mình. Học sinh triết học đứng khựng lại vài phút ở sảnh để đảo mắt quan sát xung quanh; rồi hắn rón rén bước qua ngưỡng cửa với một nỗi sợ hãi nhất định.

Toàn bộ sàn phòng được phủ một tấm thảm màu đỏ. Trong góc phòng, dưới những bức linh ảnh của các thánh, trên một chiếc bàn phủ khăn vải nhung viền vàng, là thi thể của người thiếu nữ. Những ngọn nến cao, quấn quanh những cành hoa “calina”, được đặt ở đầu và chân nàng, đang cháy lung linh trong ánh ban ngày rộng mở. Không thể nhìn rõ khuôn mặt người đã khuất, vì người cha đau đớn tột cùng đang ngồi trước con gái, quay lưng về phía học sinh triết học. Những lời lẩm bẩm của vị đại tá lọt vào tai khiến hắn dâng lên một nỗi sợ hãi nhất định:

“Cha không đau buồn, con gái ta ạ, vì khi tuổi đời đang độ xuân sắc, con đã vội vã rời bỏ thế gian này để lại cho cha niềm tiếc thương; nhưng cha đau buồn, con bồ câu của ta, vì cha không biết kẻ thù không đội trời chung nào đã gây ra cái chết của con. Giá mà cha biết được có kẻ dám nảy sinh ý định sỉ nhục con, hay thốt ra một lời thiếu tôn trọng với con, cha thề có Chúa là hắn sẽ không bao giờ được nhìn thấy những đứa con của mình nữa, dù hắn có già bằng tuổi cha; hay cha mẹ hắn, nếu hắn còn trẻ. Và cha sẽ ném thây hắn cho chim chóc trên không trung và dã thú ngoài thảo nguyên. Nhưng khốn khổ cho ta, bông hoa của ta, con bồ câu của ta, ánh sáng đời ta! Ta sẽ dành quãng đời còn lại trong cô quạnh, lau những giọt cay đắng tuôn rơi từ đôi mắt già nua, trong khi kẻ thù của ta sẽ hả hê và cười thầm trong bóng tối trước người già nua bất lực này!”

Ông ngừng lời, bị nghẹn ngào bởi nỗi đau tột độ, và dòng lệ tuôn rơi lã chã trên đôi má.

Học sinh triết học vô cùng xúc động trước cảnh tượng đau buồn không thể nguôi ngoai ấy. Hắn khẽ hắng giọng để làm sạch cổ họng. Vị đại tá quay lại và ra hiệu cho hắn bước vào vị trí ở đầu giường người thiếu nữ đã khuất, trước một chiếc bàn đọc kinh nhỏ có đặt vài cuốn sách.

“Ta có thể cố gắng trụ lại ba đêm,” học sinh triết học thầm nghĩ; “và rồi vị đại tá sẽ nhét đầy hai túi của ta bằng những đồng ducat.”

Hắn tiến lại gần người thiếu nữ đã khuất, hắng giọng thêm lần nữa, rồi bắt đầu đọc kinh, gạt bỏ mọi suy nghĩ khác và kiên quyết không nhìn vào khuôn mặt nàng.

Chẳng mấy chốc căn phòng chìm vào tĩnh lặng tuyệt đối, và hắn nhận ra vị đại tá đã rời đi từ lúc nào. Chậm rãi, hắn quay đầu lại để ngắm nhìn cái xác. Một cơn lạnh thấu xương chạy dọc sống lưng; trước mặt hắn là một dung nhan kiều diễm hiếm thấy trên đời. Hắn có cảm giác như chưa từng có khuôn mặt nào hội tụ nhiều biểu cảm mãnh liệt và sự hài hòa tuyệt mỹ đến thế. Trán nàng, mềm mại như tuyết và tinh khiết như bạc, trông như đang đắm chìm trong suy tư; đôi lông mày tinh tế, thanh tú ngạo nghễ che khuất đôi mắt nhắm nghiền, hàng mi khẽ khép trên đôi má như đang rực hồng nỗi khát khao thầm kín; đôi môi vẫn phảng phất nụ cười. Nhưng đồng thời, hắn cũng nhận ra ở những đường nét ấy một điều gì đó khiến hắn khiếp sợ; một sự u sầu khủng khiếp bóp nghẹt lấy trái tim hắn, giống như cảm giác khi giữa lúc ca múa tưng bừng thì bỗng có ai đó cất lên khúc nhạc tiễn đưa. Hắn có cảm giác như đôi môi đỏ mọng ấy được tô điểm bằng chính dòng máu trong tim mình. Hơn thế nữa, khuôn mặt ấy trông quen thuộc đến rợn ngợp.

“Mụ phù thủy!” hắn hét lên bằng một giọng nghe xa lạ với chính mình; rồi hắn quay phắt đi và bắt đầu đọc những lời cầu nguyện với sắc mặt tái mét. Đó chính là mụ phù thủy mà hắn đã giết chết.