Vào ngày 25 tháng 3 năm 18—, một sự việc kỳ lạ chưa từng thấy đã xảy ra tại St Petersburg. Trên đại lộ Ascension, có một người thợ cạo tên là Ivan Jakovlevitch sinh sống. Ông đã bỏ quên họ của mình, và trên tấm biển hiệu của ông — nơi vẽ hình khuôn mặt một quý ông với một bên má được cạo bọt — chỉ duy nhất có dòng chữ: “Nhận cạo râu và trích huyết tại đây.”

Sáng hôm ấy, ông thức dậy khá sớm. Khi ngửi thấy mùi bánh mì mới nướng, ông ngẩng người dậy trên giường và nhìn thấy vợ mình — một người có sở thích đặc biệt với cà phê — đang lấy những chiếc bánh mì mới nướng ra khỏi lò.

— Hôm nay, Prasskovna Ossipovna, — ông nói, — anh không muốn uống cà phê đâu; anh thích một ổ bánh mì mới ra lò ăn kèm hành tây hơn.

— Tên đần độn ấy muốn ăn bánh mì thế nào mặc xác hắn, — vợ ông tự nhủ; — thế là mình lại có cơ hội uống cà phê rồi. Nói đoạn, bà ném một ổ bánh mì lên bàn.

Vì phép lịch sự tối thiểu, Ivan Jakovlevitch khoác vội chiếc áo khoác ngoài áo sơ mi, ngồi vào bàn, rắc chút muối, chuẩn bị hai củ hành, làm vẻ mặt thật nghiêm túc rồi bắt đầu cắt bánh mì. Sau khi cắt đôi ổ bánh, ông nhìn vào và vô cùng kinh ngạc khi thấy một vật gì đó màu trắng đục đang kẹt bên trong. Ông cẩn thận dùng dao khều xung quanh và lấy ngón tay chạm vào.

— Dính chặt thật đấy! — ông lầm bầm trong bộ râu. — Quái lạ, cái gì thế này?

Ông thò ngón tay vào và kéo ra — một chiếc mũi!

Ban đầu, Ivan Jakovlevitch bàng hoàng đến mức đánh rơi cả hai tay xuống; sau đó ông dụi mắt và sờ nắn lại cho chắc. Một chiếc mũi, một chiếc mũi bằng xương bằng thịt hẳn hoi; hơn nữa, trông nó có vẻ là chiếc mũi của một người quen! Nỗi hoảng sợ và kinh hoàng hiện rõ trên khuôn mặt Ivan; nhưng những cảm xúc ấy chẳng thấm tháp gì so với sự ghê tởm đang dâng lên trong lòng người vợ.

— Mày cắt đứt mũi của ai thế, đồ quái vật kia? — bà thét lên, khuôn mặt đỏ bừng vì giận dữ. — Đồ khốn nạn! Đồ bợm nhậu! Chính tao sẽ đi tố cáo mày với cảnh sát! Thật là một tên vô loại! Đã có bao nhiêu khách hàng phàn nàn với tao rằng khi mày cạo râu cho họ, mày nắm cái mũi chặt đến mức họ chẳng thể ngồi yên nổi.

Nhưng Ivan Jakovlevitch lúc ấy hồn vía lên mây; ông nhận ra ngay chiếc mũi này không thể là của ai khác ngoài Kovaloff, một ủy viên hội đồng thành phố mà ông vẫn thường cạo râu vào mỗi thứ Tư và Chủ nhật.

— Khoan đã, Prasskovna Ossipovna! Anh sẽ gói nó vào một mảnh vải rồi cất vào góc phòng. Tạm thời cứ để nó ở đó đã; lát nữa anh sẽ mang đi vứt.

— Không, ở cái xó nào cơ chứ? Bộ anh muốn tôi phải chịu đựng một chiếc mũi cụt lủn trong phòng mình chắc? Anh chẳng biết làm gì ngoài việc mài dao cạo. Anh hoàn toàn vô trách nhiệm và chẳng hiểu gì về nghĩa vụ của một con người đàng hoàng cả. Đồ lang thang! Đồ vô tích sự! Hay là anh muốn tôi phải gánh hết mọi tội lỗi thay cho anh ở đồn cảnh sát hả? Á à, cái đồ chuyên bôi xà phòng này! Đồ đần! Muốn mang đi đâu thì mang, nhưng đừng có để nó lởn vởn trước mặt tôi!

Ivan Jakovlevitch đứng chôn chân, ngẩn ngơ như trời giáng. Ông ngẫm nghĩ hồi lâu mà chẳng tài nào hiểu nổi.

— Quỷ tha ma bắt thế quái nào mà lại ra nông nỗi này nhỉ! — cuối cùng ông cũng thốt lên, vừa gãi đầu sau tai. — Đêm qua mình say khướt hay tỉnh, rốt cuộc mình cũng chịu chết không nhớ nổi; nhưng chắc chắn đây phải là một chuyện động trời, vì bánh mì là thứ để ăn, còn mũi lại là chuyện khác. Mình chẳng thể hiểu nổi rốt cuộc là thế nào nữa. Rồi Ivan Jakovlevitch lặng thim. Ý nghĩ cảnh sát có thể bắt giữ mình vì tội tàng trữ trái phép một chiếc mũi đã tước đi toàn bộ sự bình tĩnh trong ông. Chỉ mới tưởng tượng đến cái cổ áo màu đỏ viền bạc cùng thanh gươm đeo lủng lẳng là ông lại run lẩy bẩy từ đầu đến chân.

Cuối cùng, ông cũng mặc xong quần áo, và trong tiếng mắng mỏ xối xả của người vợ, ông bọc chiếc mũi vào một mảnh vải rồi bước ra đường.

Ông định bụng tìm cách vứt nó đi đâu đó — hoặc ở trước cửa nhà ai, hoặc ở một quảng trường công cộng, hay trong một con hẻm nhỏ hẻo lánh; nhưng đúng lúc ấy, để hoàn tất vận đen của mình, ông lại chạm mặt một người quen cứ tò mò hỏi han đủ điều: “Ôi chao, chào Ivan Jakovlevitch! Anh chuẩn bị đi cạo râu cho ai mà sớm thế?” v.v., khiến ông chẳng thể tìm được cơ hội thích hợp để ra tay. Mãi lúc sau, ông định thả rơi chiếc mũi xuống, thì một tên lính canh lao đến cầm theo chiếc giáo mác và hô lớn: “Này! Anh đánh rơi cái gì kìa!”, thế là Ivan Jakovlevitch đành ngậm ngùi nhặt lên và nhét lại vào túi.

Một cảm giác tuyệt vọng bắt đầu bủa vây lấy ông, nhất là khi đường phố mỗi lúc một đông đúc hơn và các tiểu thương bắt đầu mở cửa hàng. Cuối cùng, ông quyết định đi ra cầu Isaac, nơi may ra ông có thể ném nó xuống sông Neva.

Nhưng lương tâm tôi bỗng thấy hơi áy náy vì vẫn chưa kể chi tiết về Ivan Jakovlevitch, một con người đáng kính ở nhiều phương diện.

Cũng giống như bao tiểu thương người Nga chân chính khác, Ivan Jakovlevitch là một kẻ nát rượu kinh niên, và dù ngày nào ông cũng cạo râu cho người khác, nhưng mặt mũi ông thì lúc nào cũng rậm rạp râu ria. Chiếc áo khoác của ông (ông chưa bao giờ mặc áo măng-tô) loang lổ đủ màu, nghĩa là nó vốn có màu đen nhưng đã chuyển sang vàng sẫm; phần cổ áo bóng nhẫy, và thay vì ba chiếc cúc áo, người ta chỉ còn thấy những sợi chỉ trơ trọi từng dùng để đính chúng lại.

Ivan Jakovlevitch là một kẻ bất cần đời, và khi Kovaloff, vị ủy viên hội đồng thành phố, thường nói với ông trong lúc đang được cạo râu rằng: “Tay anh lúc nào cũng có mùi thế nhỉ, Ivan Jakovlevitch!”, thì ông liền đáp lại: “Thì nó có mùi gì ạ?” — “Tôi chịu, bạn ạ, chỉ thấy mùi nồng nặc.” Hít một hơi thuốc lá xong, Ivan Jakovlevitch sẽ để trả đũa mà bôi xà phòng lên má, lên môi trên, sau tai, dưới cằm và khắp mặt vị khách.

Con người đáng kính ấy giờ đây đang đứng trên cầu Isaac. Ban đầu ông đảo mắt nhìn xung quanh, sau đó tựa người vào lan can cầu như thể đang chăm chú ngắm mấy con cá bơi lội dưới dòng nước, rồi lén lút ném chiếc mũi được bọc trong mảnh vải xuống sông. Ông cảm thấy nhẹ nhõm như vừa trút được gánh nặng ngàn cân khỏi lồng ngực và cười vang đầy sảng khoái. Thế nhưng, thay vì đi cạo râu cho các vị quan chức, ông lại rẽ hướng đến một quán nước có tấm biển ghi dòng chữ “Tại đây có phục vụ trà” để làm một ly punch. Bỗng nhiên, ở đầu bên kia cầu, ông nhìn thấy một viên thanh tra cảnh sát với vẻ ngoài uy nghi, để ria mép dài, đội mũ tam giác và đeo gươm bên hông. Ông suýt ngất xỉu tại chỗ; nhưng viên thanh tra cảnh sát đã vẫy tay ra hiệu và cất giọng bảo: “Mời ngài lại đây một lát.”

Vì biết rõ phép tắc ứng xử của một người lịch sự, Ivan Jakovlevitch vội vàng cởi nón, tiến về phía viên thanh tra cảnh sát và chào: — Kính chúc ngài vạn an.

— Khỏi cần bận tâm đến sức khỏe của tôi. Nói cho tôi nghe, bạn tôi ạ, tại sao nãy giờ anh cứ lảng vảng đứng trên cầu làm gì?

— Thưa ngài đại nhân kính mến, lạy Chúa, tôi đang trên đường tới chỗ khách hàng, tiện thể cúi xuống xem dòng nước chảy xiết thế nào thôi ạ.

— Nói dối! Trò bịp bợm ấy không qua mắt được tôi đâu. Khai thật mau.

— Tôi sẵn sàng cạo râu miễn phí cho Đại nhân hai hoặc thậm chí ba lần một tuần ạ, — Ivan Jakovlevitch van nài đáp.

— Thôi, khỏi cần phiền phức thế, bạn tôi! Đã có ba người thợ cạo đang phục vụ tôi và họ coi việc được thể hiện tài nghệ trước mặt tôi là một vinh dự lớn rồi. Giờ thì khai mau! Anh đang làm gì ở đó?

Ivan Jakovlevitch tái xanh mặt mày. Nhưng đến đây, tình tiết kỳ lạ ấy bỗng tan biến vào sương mù, và những chuyện xảy ra tiếp theo thì không ai còn hay biết nữa.