Một trong những bước đi rõ ràng và lợi hại nhất, đi ngược lại cái gọi là luật lệ chiến tranh, chính là hành động của những nhóm quân phân tán chống lại những đội quân đang co cụm lại thành một khối. Kiểu hành động này luôn xuất hiện trong những cuộc chiến mang tính chất quốc gia. Trong những cuộc chiến như vậy, thay vì hai đám đông đối đầu nhau, binh lính tự phân tán, tấn công đơn lẻ, bỏ chạy khi bị lực lượng mạnh hơn vây đánh, nhưng lại quay sang tấn công ngay khi có cơ hội. Đây là cách làm của lực lượng du kích ở Tây Ban Nha, của các bộ tộc miền núi ở vùng Caucasus, và của người Nga vào năm 1812.

Người ta gọi kiểu chiến tranh này là "chiến tranh du kích" và mặc nhiên cho rằng chỉ cần gọi tên như vậy là đã hiểu được ý nghĩa của nó. Nhưng kiểu chiến tranh này chẳng tuân theo bất kỳ quy tắc nào cả và trực tiếp chống lại một nguyên tắc chiến thuật nổi tiếng vốn được coi là không thể sai lầm. Nguyên tắc đó nói rằng kẻ tấn công nên tập trung lực lượng để có thể mạnh hơn đối phương tại thời điểm giao tranh.

Chiến tranh du kích (luôn thành công như lịch sử đã chứng minh) lại trực tiếp vi phạm nguyên tắc đó.

Sự mâu thuẫn này nảy sinh từ thực tế là khoa học quân sự giả định sức mạnh của một đội quân đồng nhất với quân số của nó. Khoa học quân sự cho rằng càng đông quân thì sức mạnh càng lớn. Les gros bataillons ont toujours raison.*

* Các tiểu đoàn lớn luôn chiến thắng.

Đối với khoa học quân sự mà nói, điều này giống như việc định nghĩa động lượng trong cơ học chỉ bằng khối lượng: tuyên bố rằng các động lượng bằng nhau hoặc không bằng nhau chỉ đơn giản vì khối lượng tham gia bằng nhau hoặc không bằng nhau.

Động lượng (lượng chuyển động) là tích của khối lượng và vận tốc.

Trong các công việc quân sự, sức mạnh của một đội quân là tích của khối lượng và một ẩn số x nào đó.

Khoa học quân sự, khi chứng kiến vô số trường hợp trong lịch sử cho thấy quy mô của một đội quân không trùng khớp với sức mạnh của nó và những phân đội nhỏ đánh bại những đội quân lớn hơn, đã mơ hồ thừa nhận sự tồn tại của nhân tố ẩn số này và cố gắng tìm ra nó—lúc thì trong đội hình hình học, lúc thì trong trang thiết bị được sử dụng, và phổ biến nhất là trong thiên tài của các chỉ huy. Thế nhưng, việc gán cho nhân tố này những ý nghĩa khác nhau như vậy không đem lại kết quả phù hợp với các sự kiện lịch sử.

Tuy nhiên, chỉ cần từ bỏ cái nhìn sai lệch (vốn được chấp nhận để làm hài lòng các "anh hùng") về tính hiệu quả của những chỉ thị được đưa ra trong thời chiến bởi các chỉ huy, là ta có thể tìm ra đại lượng ẩn số này.

Đại lượng ẩn số đó chính là tinh thần của đội quân, hay nói cách khác, đó là mức độ sẵn sàng chiến đấu và đối mặt với hiểm nguy nhiều hay ít mà tất cả những người lính trong quân đội đều cảm nhận được, hoàn toàn độc lập với việc họ có đang chiến đấu dưới sự chỉ huy của một thiên tài hay không, trong đội hình hai hay ba hàng, với dùi cui hay với những khẩu súng trường bắn liên thanh ba mươi phát một phút. Những người lính muốn chiến đấu sẽ luôn tự đặt mình vào những điều kiện có lợi nhất để chiến đấu.

Tinh thần của đội quân là nhân tố mà khi nhân với khối lượng sẽ cho ra lực lượng thực tế. Việc xác định và biểu đạt ý nghĩa của nhân tố ẩn số này—tinh thần của đội quân—là một bài toán cho khoa học.

Bài toán này chỉ có thể giải được nếu chúng ta ngừng thay thế một cách tùy tiện ẩn số x bằng chính những điều kiện mà tại đó lực lượng ấy bộc lộ—chẳng hạn như mệnh lệnh của tướng lĩnh, trang thiết bị được sử dụng, vân vân—rồi nhầm lẫn những thứ đó với ý nghĩa thực sự của nhân tố này, và nếu chúng ta công nhận đại lượng ẩn số này, trong toàn bộ ý nghĩa của nó, chính là lòng khao khát chiến đấu và đối mặt với hiểm nguy nhiều hay ít. Chỉ khi đó, bằng cách biểu đạt các sự kiện lịch sử đã biết qua các phương trình và so sánh ý nghĩa tương đối của nhân tố này, chúng ta mới có thể hy vọng xác định được ẩn số đó.

Mười người, tiểu đoàn hoặc sư đoàn, chiến đấu với mười lăm người, tiểu đoàn hoặc sư đoàn, giành chiến thắng—nghĩa là tiêu diệt hoặc bắt sống—toàn bộ đối phương, trong khi chính bản thân họ mất đi bốn người, vậy là bên này mất bốn người còn bên kia mất mười lăm người. Hệ quả là bốn người ngang bằng với mười lăm người, và do đó 4x = 15y. Hệ quả là x/y = 15/4. Phương trình này không cho chúng ta giá trị của nhân tố ẩn số mà cho chúng ta tỷ lệ giữa hai ẩn số. Và bằng cách đưa các đơn vị lịch sử được chọn lọc khác nhau (các trận đánh, các chiến dịch, các thời kỳ chiến tranh) vào các phương trình như vậy, ta có thể thu được một chuỗi các con số, trong đó những quy luật nhất định nên tồn tại và có thể được khám phá.

Nguyên tắc chiến thuật rằng một đội quân nên hành động theo khối lượng khi tấn công, và theo các nhóm nhỏ hơn khi rút lui, đã vô thức xác nhận sự thật rằng sức mạnh của một đội quân phụ thuộc vào tinh thần của nó. Để thúc đẩy binh lính tiến lên dưới làn đạn, cần có kỷ luật cao hơn (điều chỉ đạt được khi di chuyển theo khối lượng) so với mức cần thiết để kháng cự các cuộc tấn công. Nhưng nguyên tắc này, khi không tính đến tinh thần của quân đội, liên tục chứng tỏ là không chính xác và đặc biệt tương phản rõ rệt với các sự thật khi xảy ra một sự lên xuống mạnh mẽ nào đó trong tinh thần của binh lính, như trong tất cả các cuộc chiến tranh dân tộc.

Người Pháp, khi rút lui vào năm 1812—mặc dù theo chiến thuật, đáng lẽ họ phải tách ra thành các phân đội để tự vệ—lại co cụm thành một khối vì tinh thần của quân đội đã sa sút đến mức chỉ có khối lượng mới giữ được quân đội lại với nhau. Ngược lại, người Nga, theo chiến thuật thì đáng lẽ phải tấn công theo khối lượng, nhưng trên thực tế họ lại chia nhỏ thành các đơn vị, vì tinh thần của họ đã dâng cao đến mức từng cá nhân riêng lẻ, không cần mệnh lệnh, đã tự mình giáng những đòn chí mạng vào quân Pháp mà không cần bất kỳ sự cưỡng ép nào để thúc đẩy họ dấn thân vào gian khổ và hiểm nguy.