Có người Nga nào, khi đọc lại những ghi chép về giai đoạn cuối của chiến dịch năm 1812, lại không nảy sinh cảm giác băn khoăn, không hài lòng và khó hiểu? Ai mà chưa từng tự hỏi tại sao quân Pháp lại không bị bắt gọn hoặc tiêu diệt sạch khi ba đạo quân của chúng ta bao vây họ với lực lượng áp đảo, khi quân Pháp đang hỗn loạn, đói rét và lũ lượt đầu hàng, và khi (như các nhà sử học thuật lại) mục tiêu của người Nga là chặn đường, cắt đứt lối thoát và bắt sống toàn bộ quân địch?

Tại sao quân đội Nga, vốn từng giao tranh ở Borodinó khi lực lượng còn mỏng hơn đối phương, lại không đạt được mục đích khi đã vây ép quân Pháp từ ba phía? Phải chăng quân Pháp mạnh đến mức kinh hồn khiếp vía, khiến cho khi đã bao vây họ bằng ưu thế lực lượng, chúng ta vẫn không thể đánh bại? Điều đó làm sao có thể xảy ra được?

Lịch sử (hay những gì được gọi bằng cái tên ấy) khi trả lời những câu hỏi này thì nói rằng, mọi chuyện xảy ra như vậy là do Kutúzov, Tormásov, Chichagóv cùng những người này người nọ đã không thực hiện được những kế hoạch tác chiến thế này hay thế kia...

Nhưng tại sao họ lại không thực hiện những kế hoạch đó? Và nếu họ có tội vì không tuân thủ kế hoạch đã định sẵn, tại sao họ không bị đưa ra xét xử và trừng phạt? Ngay cả khi chúng ta chấp nhận rằng Kutúzov, Chichagóv và những người khác chính là nguyên nhân dẫn đến thất bại của phía Nga, thì vẫn không thể hiểu nổi tại sao, ở vị thế của quân đội Nga tại Krásnoe và Berëzina (cả hai nơi chúng ta đều có ưu thế về quân số), quân đội Pháp cùng các thống chế, các vị vua và Hoàng đế của họ lại không bị bắt giữ, nếu đó thực sự là mục tiêu của người Nga.

Lời giải thích cho thực tế kỳ lạ này được các nhà sử học quân sự Nga đưa ra (rằng Kutúzov đã cản trở cuộc tấn công) là hoàn toàn vô căn cứ, bởi chúng ta đều biết rằng ông không thể nào ngăn quân lính tấn công tại Vyázma và Tarútino.

Tại sao quân đội Nga—vốn với lực lượng ít ỏi hơn đã đứng vững trước kẻ thù với toàn bộ sức mạnh tại Borodinó—lại bị đánh bại tại Krásnoe và Berëzina bởi những đám đông quân Pháp đang tan rã, trong khi lúc đó chúng ta lại chiếm ưu thế về quân số?

Nếu mục tiêu của người Nga là cắt đứt đường lui và bắt sống Napoleon cùng các thống chế của ông ta—và mục tiêu ấy không chỉ bị thất bại mà mọi nỗ lực thực hiện nó còn bị đập tan một cách nhục nhã nhất—thì giai đoạn cuối của chiến dịch này hoàn toàn đúng khi được người Pháp coi là một chuỗi chiến thắng, và hoàn toàn sai lầm khi được các nhà sử học Nga coi là thắng lợi.

Các nhà sử học quân sự Nga, chừng nào họ còn phục tùng các yêu cầu của logic, thì buộc phải thừa nhận kết luận đó. Và bất chấp những lời ca tụng đầy chất thơ về lòng dũng cảm, sự tận trung, vân vân, họ vẫn phải miễn cưỡng thừa nhận rằng cuộc rút lui của Pháp khỏi Moscow là một chuỗi thắng lợi của Napoleon và là những thất bại của Kutúzov.

Nhưng nếu gạt bỏ hoàn toàn lòng tự tôn dân tộc sang một bên, người ta sẽ thấy rằng kết luận như vậy chứa đựng một mâu thuẫn, vì chuỗi chiến thắng của quân Pháp đã dẫn đến sự hủy diệt hoàn toàn của chính họ, trong khi chuỗi thất bại của quân Nga lại dẫn đến sự tiêu diệt hoàn toàn kẻ thù và giải phóng đất nước.

Nguồn gốc của sự mâu thuẫn này nằm ở chỗ các nhà sử học, khi nghiên cứu các sự kiện dựa trên thư từ của các quân vương và tướng lĩnh, dựa trên hồi ký, báo cáo, dự án, vân vân, đã gán cho giai đoạn cuối của cuộc chiến năm 1812 này một mục tiêu chưa từng tồn tại: đó là việc cắt đứt đường lui và bắt sống Napoleon cùng các thống chế và quân đội của ông ta.

Chưa bao giờ và cũng không bao giờ có thể có một mục tiêu như vậy, vì nó vô nghĩa và việc đạt được nó là điều hoàn toàn bất khả thi.

Nó vô nghĩa, trước hết, bởi vì quân đội Pháp đang tan rã của Napoleon đang tháo chạy khỏi nước Nga với tốc độ nhanh nhất có thể, nghĩa là họ đang làm chính xác những gì mọi người Nga mong muốn. Vậy thì còn việc gì phải thực hiện các chiến dịch tác chiến vào những kẻ đang chạy trốn nhanh hết mức có thể như vậy?

Thứ hai, thật vô nghĩa khi chặn đường những kẻ mà toàn bộ năng lượng của họ đều dồn vào việc tháo chạy.

Thứ ba, thật vô nghĩa khi hy sinh quân đội của mình để tiêu diệt đội quân Pháp—vốn dĩ nếu không có sự can thiệp từ bên ngoài thì cũng đã tự tiêu diệt chính mình với tốc độ nhanh đến mức, dù đường lui không bị chặn, chúng cũng không thể đưa được về nước nhiều hơn con số thực tế vào tháng Mười Hai, tức là chỉ bằng một phần trăm lực lượng ban đầu.

Thứ tư, thật vô nghĩa khi muốn bắt sống Hoàng đế, các vị vua và công tước—những kẻ mà việc bắt giữ họ sẽ là một sự lúng túng tột độ cho người Nga, như các nhà ngoại giao khôn khéo nhất thời bấy giờ (Joseph de Maistre và những người khác) đã nhận định. Lại càng vô nghĩa hơn khi muốn bắt giữ các quân đoàn Pháp, khi mà quân đội của chính chúng ta cũng đã hao hụt mất một nửa trước khi đến được Krásnoe, và cần phải có cả một sư đoàn chỉ để áp giải những tù binh này, trong khi quân lính của ta không phải lúc nào cũng được cung cấp đủ lương thực và những tù binh đã bắt được thì đang chết đói.

Tất cả những kế hoạch sâu xa về việc cắt đứt đường lui và bắt sống Napoleon cùng quân đội của ông ta cũng giống như kế hoạch của một người làm vườn khi đuổi một con bò đã giẫm nát luống hoa mình trồng ra khỏi vườn, lại chạy ra tận cổng và đập vào đầu con bò. Lời biện hộ duy nhất cho người làm vườn đó là ông ta đang quá giận dữ. Nhưng ngay cả điều đó cũng không thể dùng để bào chữa cho những kẻ vạch ra dự án này, vì chính họ đâu phải là người chịu thiệt hại từ những luống hoa bị giẫm nát.

Nhưng ngoài việc cắt đứt đường lui của Napoleon cùng quân đội ông ta là vô nghĩa, thì điều đó còn là bất khả thi.

Điều đó là bất khả thi, trước hết vì—như kinh nghiệm cho thấy việc di chuyển các đội hình trên chiến trường dù chỉ ba dặm cũng không bao giờ khớp với các kế hoạch—khả năng để Chichagóv, Kutúzov và Wittgenstein hội quân đúng giờ tại một địa điểm đã định là vô cùng xa vời, đến mức gần như không thể. Thực tế, Kutúzov cũng đã nghĩ như vậy, khi nhận được kế hoạch này, ông đã nhận xét rằng những đợt điều quân dự kiến trên khoảng cách lớn không bao giờ mang lại kết quả như mong muốn.

Thứ hai, điều đó là bất khả thi vì để ngăn chặn đà rút lui của quân đội Napoleon, cần phải có lực lượng lớn hơn quân đội Nga sở hữu gấp nhiều lần.

Thứ ba, điều đó là bất khả thi vì thuật ngữ quân sự “cắt đứt đường lui” chẳng có ý nghĩa gì cả. Người ta có thể cắt một lát bánh mì, chứ không thể cắt một quân đội. Việc cắt đứt một quân đội—chặn đường đi của nó—là điều hoàn toàn không thể, vì luôn có rất nhiều không gian để né tránh việc bị bắt, và còn có màn đêm khi chẳng thể nhìn thấy gì, như các nhà khoa học quân sự có thể tự thuyết phục mình qua ví dụ ở Krásnoe và Berëzina. Chỉ có thể bắt được tù binh nếu họ đồng ý bị bắt, cũng như chỉ có thể bắt được một con chim nhạn nếu nó chịu đậu vào tay ta. Người ta chỉ có thể bắt tù binh nếu họ đầu hàng theo các quy tắc chiến lược và chiến thuật, giống như người Đức đã làm. Nhưng quân đội Pháp đã rất đúng đắn khi không coi cách đó phù hợp với mình, vì cái chết do đói và rét đang chờ đợi họ dù là trên đường chạy trốn hay trong cảnh tù đày.

Thứ tư và quan trọng nhất, điều đó là bất khả thi vì chưa bao giờ kể từ khi thế giới bắt đầu, một cuộc chiến lại diễn ra trong những điều kiện như năm 1812, và quân đội Nga trong cuộc truy đuổi quân Pháp đã phải căng sức đến mức tối đa và không thể làm gì hơn nếu không tự hủy diệt chính mình.

Trong quá trình di chuyển từ Tarútino đến Krásnoe, quân đội Nga đã mất năm mươi nghìn người do ốm đau hoặc lạc ngũ, con số tương đương với dân số của một thị trấn lớn. Một nửa quân số đã rơi rụng khỏi quân đội mà chẳng cần một trận đánh nào.

Và chính trong giai đoạn này của chiến dịch—khi quân đội thiếu giày, thiếu áo khoác da cừu, thiếu lương thực và rượu vodka, phải cắm trại ngoài trời hàng tháng trời trong tuyết với nhiệt độ âm mười lăm độ, khi chỉ có bảy hoặc tám giờ ban ngày và phần còn lại là đêm tối—nơi kỷ luật không thể duy trì, khi con người bị đưa vào vùng đất của cái chết nơi kỷ luật thất bại, không phải trong vài giờ như trong trận chiến mà là hàng tháng trời, nơi mỗi khoảnh khắc họ đều phải chiến đấu chống lại cái chết vì đói và rét, nơi một nửa quân đội đã bỏ mạng chỉ trong một tháng—vậy mà các nhà sử học lại kể cho chúng ta nghe rằng Milorádovich lẽ ra nên thực hiện một cuộc hành quân bọc sườn đến nơi này nơi kia, Tormásov đến nơi khác, và Chichagóv nên vượt qua (chỗ tuyết ngập quá đầu gối) đến một chỗ nào đó nữa, và rằng người này người kia đã “đánh tan” và “cắt đứt” quân Pháp ra sao, vân vân và vân vân.

Những người Nga, một nửa trong số họ đã bỏ mạng, đã làm tất cả những gì có thể và nên làm để đạt được một mục tiêu xứng đáng với quốc gia, và họ không đáng bị trách móc chỉ vì những người Nga khác, đang ngồi trong các căn phòng ấm áp, lại đề xuất rằng họ nên làm những việc bất khả thi.

Tất cả sự mâu thuẫn kỳ lạ, giờ đây khó lòng thấu hiểu, giữa các sự kiện và những ghi chép lịch sử chỉ nảy sinh vì các nhà sử học khi viết về vấn đề này đã viết nên lịch sử của những lời hoa mỹ và tình cảm của các vị tướng, chứ không phải lịch sử của chính các sự kiện.

Đối với họ, những lời của Milorádovich có vẻ rất thú vị, những suy đoán và phần thưởng mà vị tướng này hay vị tướng kia nhận được cũng vậy; nhưng câu hỏi về năm mươi nghìn người đã bị bỏ lại trong các bệnh viện và những ngôi mộ kia thậm chí còn không khiến họ quan tâm, vì nó không nằm trong phạm vi nghiên cứu của họ.

Tuy nhiên, chỉ cần gạt bỏ việc nghiên cứu các báo cáo và kế hoạch chung sang một bên, rồi xem xét bước đi của hàng trăm nghìn con người trực tiếp tham gia vào các sự kiện đó, thì tất cả những câu hỏi tưởng chừng không thể giải đáp kia sẽ dễ dàng và đơn giản nhận được một lời giải đáp chắc chắn và tức thì.

Mục tiêu cắt đứt đường lui của Napoleon và quân đội của ông ta chưa bao giờ tồn tại, ngoại trừ trong trí tưởng tượng của một tá người. Nó không thể tồn tại vì nó vô nghĩa và bất khả thi.

Người dân chỉ có một mục tiêu duy nhất: giải phóng đất nước khỏi sự xâm lược. Mục tiêu đó, trước hết, đã tự đạt được khi quân Pháp bỏ chạy, vì vậy chỉ cần không cản trở cuộc tháo chạy của họ là đủ. Thứ hai, nó đạt được nhờ cuộc chiến tranh du kích đang tiêu diệt quân Pháp, và thứ ba, nhờ thực tế là một đội quân Nga hùng hậu đang theo sát quân Pháp, sẵn sàng sử dụng sức mạnh trong trường hợp cuộc tháo chạy của họ dừng lại.

Quân đội Nga đã phải hành động như chiếc roi da đối với một con vật đang chạy trốn. Và người đánh xe giàu kinh nghiệm biết rằng tốt hơn là giữ chiếc roi giơ lên như một lời đe dọa, còn hơn là quất vào đầu con vật đang chạy.