Trưa nay: "The New Yorker" muốn loại câu chuyện như thế nào? Về mặt đề tài, các anh có từng xảy ra xung đột không?

Hà Vĩ: Thành thật mà nói, tôi hầu như chưa bao giờ viết bản thảo theo đề xuất đề tài của họ. Các biên tập viên đã phiền lòng vì điều này trong một thời gian khá dài, cuối cùng họ đành bỏ cuộc và ngừng đưa ra yêu cầu với tôi. Thực tế, tôi không muốn đi khảo sát và phỏng vấn vì những đề tài mà họ đưa ra, phần lớn đều rất truyền thống hoặc mang tính chính trị quá mạnh, tôi cảm thấy sẽ không có sản phẩm thực tế nào được tạo ra. Tôi rất rõ mình muốn viết cái gì, nhưng rất nhiều ý tưởng cũng đã bị họ từ chối. Trong "Giáp cốt văn" có năm câu chuyện đã bị "The New Yorker" đánh trượt.

Điều đáng buồn nhất là bài viết chân dung về Khương Văn. Đó là đề tài do "The New Yorker" chỉ định, bỏ tiền ra để tôi đi phỏng vấn viết bài, lại còn phái cả một nhiếp ảnh gia. Nhưng cuối cùng họ không thích bài viết đó và mãi vẫn không đăng. Tôi rất khó chấp nhận điều này. Khương Văn đã rất hào phóng dành cho tôi rất nhiều thời gian, kết quả này khiến tôi vô cùng lúng túng. Tuy nhiên tôi biết bài viết đó rất ổn. Nếu lúc đó tôi đang ở New York, hoặc giao tiếp thật tốt với các biên tập viên, có lẽ bài viết đã được thông qua. Nhưng cuối cùng nó vẫn bị loại. May là, tôi đã đưa câu chuyện này vào cuốn sách "Giáp cốt văn". Thế nên, khi Sử Cảnh Thiên (Jonathan Spence) đặc biệt nhắc đến trong một bài bình luận sách rằng ông rất thích chương về Khương Văn đó, tôi cảm thấy vô cùng vui mừng.

Trưa nay: Anh làm thế nào để tiếp thị câu chuyện mà mình thực sự muốn viết?

Hà Vĩ: Tôi thường tiên trảm hậu tấu. Tôi biết nếu mình báo cáo một đề tài có phần khó hiểu, mười mươi là họ sẽ không muốn, thế nên dứt khoát cứ viết ra trước đã. Tôi tự chịu chi phí giai đoạn đầu, không có bất kỳ sự bảo đảm nào, rồi đánh cược xem họ có cần bản thảo này hay không. Tôi có thể làm như vậy là vì doanh số của hai cuốn sách "Giang thành" và "Giáp cốt văn" khá ổn, điều này mang lại cho tôi chút dư dả về tài chính. Rất nhiều bài viết mà tôi vô cùng yêu thích đều được viết ra theo cách này. Ví dụ, tôi từng viết một bài tùy bút về việc lái xe ở Trung Quốc, chính là áp dụng cách thức mạo hiểm đó. "Bình sơn thôn Trung Quốc" và "Bác sĩ Đường" cũng tương tự như vậy. Nếu tôi nói trước với họ rằng tôi muốn viết về một dược sĩ ở một thị trấn hẻo lánh, nhất định họ sẽ từ chối. Thế nên tôi đã mất một năm tự mình đi phỏng vấn, rồi viết xong. Đây đều là những quyết định mang tính sáng tạo, có thể thực hiện được là nhờ tôi có chút tiền tiết kiệm từ việc ra sách.

Tôi rất may mắn vì bây giờ mình có khả năng làm như vậy. Tôi cũng rất biết ơn tòa soạn, sau khi tôi gửi bài viết cho họ, nhìn chung họ đều rất cởi mở đón nhận. Họ sẵn sàng nhìn thấy bất kỳ bài phóng báo chí nào có thái độ tích cực, và cũng rất vui lòng đăng tải. Chúng tôi đã học được cách giao tiếp với đối phương. Điều đó tiêu tốn không ít thời gian, nhưng giờ đây chúng tôi có thể thấu hiểu lẫn nhau, sự hợp tác cũng vô cùng tốt đẹp. Sự giấu giếm và trải nghiệm bị từ chối bài viết trong năm sáu năm qua, nhìn lại bây giờ đều rất đáng giá. Tôi buộc phải làm việc tuần tự theo từng bước, như vậy mới có thể tiếp tục viết ra những cuốn sách như "Giáp cốt văn" và "Tầm Lộ Trung Quốc" (Đang trên đường tới Trung Quốc).

Trưa nay: Ngay cả những bài viết của "The New Yorker", đôi khi cũng khó tránh khỏi việc rơi vào lối mòn và một số khuôn sáo. Anh làm thế nào để tránh kiểu viết mang tính công thức hóa?

Hà Vĩ: Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là giữ vững sự độc lập. Tôi cố gắng duy trì một khoảng cách nhất định với tòa soạn — tôi không thường xuyên đến thăm họ, tôi cũng chẳng quen biết mấy tác giả khác của "The New Yorker". Tôi hiếm khi qua lại với các phóng viên nước ngoài khác (ngoại trừ vợ tôi!), điều này giúp tôi giữ được sự độc lập trong tư duy. Tôi không muốn tuân theo khuôn sáo của người khác. Trải nghiệm cá nhân của tôi cũng khá đặc biệt, điều này cũng giúp tôi giữ được sự độc lập. Tôi lớn lên trong một gia đình tôn giáo không mấy dư dả ở miền trung Missouri. Sau đó tôi đến Princeton, Oxford, Phù Lăng. Đại học tôi chuyên ngành văn học và sáng tác văn học nghệ thuật chứ không phải báo chí, tôi còn học tiếng Trung, đây là một con đường nhân sinh khá kỳ lạ. Sau đó tôi lại sinh sống ở Bắc Kinh, Ridgway và Ai Cập, lại càng kỳ lạ hơn! Tôi nghĩ chính những trải nghiệm này đã khiến suy nghĩ của tôi trở nên khác biệt.

Trưa nay: Anh làm thế nào để đồng thời tiến hành mấy kế hoạch viết lách?

Hà Vĩ: Tôi chưa bao giờ có thể đoán trước khi nào mình mới viết xong một bài viết, thế nên tôi thích bắt tay vào làm mấy đề tài cùng lúc hơn. Thành thật mà nói, đây là một rắc rối. Muốn làm nhiều việc cùng lúc rất khó, điều này cũng khiến các biên tập viên của tôi phát cuồng. Ví dụ, mùa xuân năm nay có một khoảng thời gian rất dài, khoảng bốn tháng trời, tôi đồng thời tiến hành năm đề tài, mỗi đề tài đều cần đối mặt nghiêm túc và tốn rất nhiều tâm sức, đều là tư liệu tôi cần cho việc viết sách và bài báo sau này. Điều này có nghĩa là tôi không thể thực sự hoàn thành bất kỳ đề tài nào trong khoảng thời gian đó — tất cả các kế hoạch đều đang trong quá trình tiến hành. Về mặt kinh tế thì không có vấn đề gì — may mắn là tiền tiết kiệm của tôi đủ để hỗ trợ tôi làm việc theo cách này, nhưng các biên tập viên đều vô cùng đau đầu, họ hy vọng nhịp độ làm việc của tôi có kế hoạch hơn một chút.

Trưa nay: Giữa những đề tài này, sẽ không ảnh hưởng lẫn nhau chứ?

Hà Vĩ: Đối với những điều mới mẻ, tôi luôn giữ thái độ cởi mở, đó cũng là một trong những biểu hiện của việc không tuân theo khuôn phép nhỉ. Tôi không thích cách thức sản sinh ra phần lớn các bài báo cáo — có ai đó nhìn thấy một tin tức, rồi họ quyết định xoay quanh chủ đề đó để viết một bài báo cáo nữa. Tôi thích nương theo sự phát triển thuận tự nhiên của sự kiện hơn. Lấy một ví dụ, khoảng một năm trước, tôi đang tiến hành khảo sát về mặt khảo cổ học tại Abydos, khu vực miền nam Ai Cập. Nhưng trong quá trình đó, tôi phát hiện ra Amarna, một khu vực khác ở miền nam Ai Cập cũng có những chuyện mới mẻ đáng để viết. Thế nên tôi đã đến đó và bắt đầu chuyến đi thực tế mới. Sau đó ở Amarna, tôi lại gặp một số người Trung Quốc sống ở đó — chẳng liên quan gì đến khảo cổ — tôi cũng nảy sinh hứng thú với họ. Thế nên từ đó về sau, mỗi khi đến miền nam Ai Cập, tôi đều đến thăm Abydos, Amarna và những người Trung Quốc đó. Thật là phát điên! Nhưng tôi biết mọi thứ cuối cùng đều sẽ có ý nghĩa, thế nên công việc quan trọng nhất hiện tại là thu thập tư liệu.

Trưa nay: Anh thường viết tay ghi chép sao?

Hà Vĩ: Trong thời gian phỏng vấn, tôi sẽ sắp xếp lại ghi chép càng sớm càng tốt. Tôi thường dùng tay viết, nhưng gần đây cũng ngày càng sử dụng nhiều máy ghi âm hơn, bởi vì người được phỏng vấn cảm thấy thoải mái hơn khi làm vậy. Nhưng ở Trung Quốc, tôi chưa bao giờ ghi âm, bởi vì điều đó khiến mọi người cảm thấy bất an và căng thẳng, đặc biệt là đối tượng phỏng vấn của tôi phần lớn là nông dân và tầng lớp lao động làm công ăn lương. Có lẽ bây giờ tình hình đã khác, mọi người đã quen thuộc với công nghệ cao rồi. Bây giờ khi tôi đến Trung Quốc phỏng vấn chắc là sẽ ghi âm đấy.

Trưa nay: Sau khi thu thập xong tất cả tư liệu, anh bắt đầu một ngày viết lách như thế nào?

Hà Vĩ: Tôi thích viết lách vào buổi sáng, nhưng sau khi có con, thời gian buổi sáng thường rất bận rộn. Thế nên bây giờ thời gian viết lách của tôi rất linh hoạt. Tuy nhiên tôi thực sự cần một không gian tương đối yên tĩnh. Nhưng cũng không nhất thiết phải thập toàn thập mỹ. Ở Ridgway, tôi viết lách trong một cái vựa lúa.

Khi viết bài cho tạp chí, nếu hiệu suất cao, tôi thường có thể viết 1000 chữ mỗi ngày. Viết sách thì nhanh hơn, bởi vì theo thời gian trôi qua, bạn sẽ càng lúc càng có khí thế. "Tầm Lộ Trung Quốc" và "Giáp cốt văn", mỗi ngày tôi có thể viết 1500 chữ. Nếu cần thiết, đôi khi tôi cũng có thể viết rất nhanh. Một số bài báo cáo về Ai Cập được viết xong dưới áp lực rất lớn. Khi đưa tin về cuộc chính biến quân sự, tôi chỉ mất bốn ngày để viết xong 7000 chữ.

Trưa nay: Ai là độc giả đầu tiên của anh?

Hà Vĩ: Độc giả quan trọng nhất của tôi là Doug Hunt, ông là một giáo sư đã nghỉ hưu của Đại học Missouri. Tôi quen biết ông từ thời đại học, bởi vì ông sống ngay gần nhà bố mẹ tôi. Ông là một biên tập viên kiêm nhà văn xuất sắc, luôn chăm sóc tôi rất chu đáo. Ông là độc giả đầu tiên của "Giang thành", kể từ đó đến nay, ông vẫn luôn là độc giả đầu tiên cho tất cả các cuốn sách cũng như bài viết của tôi. Phần lớn các trường hợp, tôi không cần đến công việc biên tập quá nhiều. Tôi đã tự viết độc lập quá nhiều năm, thế nên bản thân tôi đã trở thành một biên tập viên rất giỏi rồi. Nhưng cũng có một số lần, tôi hơi mất phương hướng, chính Doug đã giúp tôi cứu vãn một số bài viết.

Đương nhiên, tôi cũng sẽ gửi bài viết cho Leslie. Thỉnh thoảng cũng gửi cho Michael Meyer và Ian Johnson.

Trưa nay: Trước khi bản thảo được đăng tải, anh có đưa cho đối tượng phỏng vấn xem không?

Hà Vĩ: Tôi cơ bản sẽ không đưa bản thảo cho nhân vật được phỏng vấn xem trước khi đăng. Tôi sẽ đối chiếu sự thật, nhưng sẽ không để họ nhìn thấy bài viết. Đây thực tế là một quy định của "The New Yorker". Bởi vì bạn không thể lường trước được phản ứng của một nhân vật được phỏng vấn đối với bài viết sẽ như thế nào. Nhưng cũng có vài lần ngoại lệ — ví dụ, tôi đã cho Emily xem bài viết về Thâm Quyến đó. Tuy nhiên nhìn chung, tôi sẽ không để họ xem trước, đây không phải là tác phẩm đồng sáng tác, tôi mới là tác giả. Điểm này khiến mối quan hệ giữa tôi và họ trở nên vô cùng quan trọng — họ buộc phải tin tưởng tôi. Khi viết lách, tôi cũng luôn cảm nhận rõ ràng rằng mình đang gánh vác sự tin tưởng của họ.

Trưa nay: Nói về việc viết lách, anh từng nói "Tầm Lộ Trung Quốc" là cuốn sách chín muồi nhất. Ý anh cụ thể là ở mặt nào?

Hà Vĩ: Tôi nghĩ, từ kỹ thuật viết mà nói — bút điệu, hình ảnh, nhịp điệu hành văn — "Tầm Lộ Trung Quốc" đều là cuốn tốt nhất. Tôi cũng từng nói, về mặt cấu trúc và tư liệu, "Giáp cốt văn" là cuốn phong phú nhất. Khi viết "Tầm Lộ Trung Quốc", tôi muốn thử nghiệm một số phương thức khác biệt. Tôi đã cân nhắc về các thể loại văn học khác nhau mà mình từng viết — văn học du ký, tường thuật mang nhiều trải nghiệm cá nhân hơn, cùng với các bài báo cáo mang tính chất chủ yếu là phỏng vấn lớn. Tôi hy vọng viết ra một cuốn sách đồng thời chứa đựng cả ba phong cách này. Rất vui vì tôi đã làm được điều đó — mục tiêu của tôi luôn là viết ra ba cuốn sách có phong cách hoàn toàn khác biệt. Tôi không muốn chúng có cấu trúc hay giọng điệu tương tự nhau.

Nhưng dẫu vậy, tôi vẫn cảm thấy phần giữa của "Tầm Lộ Trung Quốc", chính là các chương về Tam Thoa Thôn, cho đến nay là phần được viết hay nhất. Mặc dù phần nội dung ở Chiết Giang có sự khảo sát và quan sát rất tỉ mỉ, nhưng cảm xúc cá nhân mà tôi đầu tư vào Tam Thoa Thôn thì không thể sao chép sang nơi khác được. Tôi cảm thấy bản thân có mối liên kết sâu sắc về mặt tình cảm với Tam Thoa Thôn và gia đình Ngụy Tử Kỳ. Hơn nữa khi tôi sống ở đó, đã có một số sự việc vô cùng kịch tính xảy ra. Bệnh tình của Ngụy Giai là sự việc tốn sức lực và căng thẳng nhất mà tôi từng trải qua ở Trung Quốc. Tôi rất lo lắng thằng bé sẽ chết. Khoảng thời gian đó tôi vẫn luôn ở bên cạnh Ngụy Tử Kỳ. Chúng tôi vẫn luôn nghĩ mọi cách để tranh thủ y tế tốt hơn cho đứa trẻ. Năm 2007 trước khi rời khỏi Trung Quốc, tôi đã quay lại Tam Thoa để chào tạm biệt họ. Tôi đã ăn một bữa cơm chia tay cùng gia đình họ Ngụy, Ngụy Tử Kỳ và tôi đã khóc suốt ba tiếng đồng hồ dọc đường. Bữa tối vừa dọn lên là chúng tôi đã bắt đầu khóc, hoàn toàn không thể dừng lại được. Bao nhiêu năm nay, chúng tôi đã cùng nhau trải qua quá nhiều chuyện.

Trưa nay: Lillian Ross của "The New Yorker" từng viết hơn chục lời khuyên dành cho phóng viên. Trong đó có một câu nói, đừng viết về những người mà bạn không thích. Mối quan hệ giữa anh và các nhân vật trong câu chuyện của anh như thế nào?

Hà Vĩ: Nghe có vẻ là một lời khuyên rất hay. Tuy nhiên tình hình thực tế là, bạn thường không thể biết trước được. Nhưng nhìn chung mà nói, những nhân vật tôi từng viết đều là những người tôi ngưỡng mộ, tôi rất tận hưởng khoảng thời gian ở bên họ, trong số đó có một số người còn trở thành bạn tốt của tôi. Ngụy Tử Kỳ, Tào Xuân Mai, đương nhiên còn có Emily và Willy. David Spindler và Rajeev Goyal cũng thường xuyên liên lạc với tôi, tôi rất kính trọng họ. Tôi cũng giữ mối liên hệ chặt chẽ với Don Colcord ở Nucla. Tôi hy vọng có thể liên lạc được với những người ở Lệ Thủy từng được tôi viết qua, nhưng người nhập cư mới thường xuyên thay đổi số điện thoại, thế nên dần dần mất liên lạc.

Khi bạn hoàn thành một bài phóng sự, việc giữ liên lạc với những nhân vật mà bạn từng viết, là một trong những điều quan trọng nhất. Bạn phải xem xét bài phóng sự đã ảnh hưởng đến họ như thế nào, tôi nghĩ điều đó giúp bạn có trách nhiệm hơn trong công việc tiếp theo. Lý do tôi sẵn sàng viết về những người đó là vì họ thú vị, tạo được thiện cảm, chứ không chỉ đơn thuần là một nhân vật giỏi trong sách của bạn. Thế nên tôi không muốn họ cảm thấy rằng, một khi sách hoặc bài phóng sự đã được ấn hành, thì tôi đã mất đi sự hứng thú đối với họ.

Trưa nay: Mọi người luôn nói những người anh viết đều là người bình thường, nhưng thực ra nhìn kỹ những nhân vật đó, mỗi người đều có một mặt vô cùng độc đáo. Điều thu hút anh nhất ở họ là gì?

Có lẽ là vì thực ra họ không bình thường chút nào. Ngay cả Ngụy Tử Kỳ, thực tế cũng không phải là một người nông dân bình thường. Anh ấy thông minh vượt trội, và tập trung vào việc hoàn thiện bản thân. Là một nhà văn, bạn luôn bị thu hút bởi những người có sức hút lớn hơn. Tôi cảm thấy điều này rất bình thường, bởi vì trong lúc miêu tả thế giới của họ, bạn cũng giúp độc giả hiểu rõ hơn về họ. Đối với tôi, một trong những điều quan trọng nhất, chính là tìm kiếm một người chưa nổi tiếng đến vậy. Con người một khi đã có danh tiếng, sẽ có ý thức chú ý đến việc duy trì hình ảnh của bản thân, bạn sẽ rất khó tiếp cận được những thứ chân thật hơn. Họ biết cách ứng phó với giới truyền thông, thường thì cũng sẽ không cởi mở tấm lòng với bạn.

Tôi luôn bị thu hút bởi những người tha hương, có lẽ điều này có liên quan đến trải nghiệm sau khi trưởng thành của cá nhân tôi. Từ Missouri đến Princeton là một khoảng thời gian đầy biến động, sau đó đến Oxford rồi đến Trung Quốc lại càng như vậy. Tôi đã học được cách làm cho bản thân quen thuộc với góc nhìn của một kẻ tha hương, và tôi nghĩ điều này cũng giúp tôi quan sát xung quanh tốt hơn. Điều này còn có nghĩa là tôi có sự đồng cảm sâu sắc với những người tha hương này. Tôi có thể cảm nhận được mối liên kết tình cảm giữa tôi với Emily ở Thâm Quyến, Rajeev ở Washington hay David Spindler trên Vạn Lý Trường Thành. Tôi biết rằng, việc rời khỏi môi trường thoải mái để ra thế giới bên ngoài mạo hiểm cần rất nhiều dũng khí, đây cũng là một trong những lý do tôi thích sống ở Trung Quốc — tôi ngưỡng mộ tất cả những con người rời quê bỏ xứ, cố gắng thay đổi vận mệnh của chính mình mà tôi từng gặp gỡ. Họ là nguồn cảm hứng của tôi.

Trưa nay: Sau khi sách được phát hành, anh có tự mình đi tiếp thị nó không?

Hà Vĩ: Tôi không cho rằng việc tiếp thị lại quan trọng đến thế. Trọng tâm của việc tiếp thị luôn tập trung vào giai đoạn đầu mới xuất bản — tức là năm đầu tiên sau khi lên kệ. Nhưng điều thực sự quan trọng, là đánh giá mà một cuốn sách nhận được sau năm năm, mười năm hoặc thậm chí thời gian dài hơn nữa, mà bạn thì không thể tiếp thị lâu đến thế. Thế nên bạn chỉ cần dốc hết sức viết ra một cuốn sách hay, rồi mặc kệ nó phát triển tự nhiên, hy vọng có thể có độc giả tìm được sự đồng điệu.

Khi "Giang thành" được xuất bản, tôi hầu như không làm bất kỳ công tác tuyên truyền nào. Không có chuyến ký tặng sách bìa cứng xuyên quốc gia, nhà xuất bản cũng chẳng quảng cáo gì cả. Tôi cũng không nhận được lời mời nào kiểu như hội thảo văn học. Nhưng tôi cảm thấy thế cũng khá tốt. Tôi không dành thời gian vào việc tiếp thị, mà tập trung tinh lực để chuẩn bị cho "Giáp cốt văn". Đến khi "Giáp cốt văn" xuất bản, trọng tâm của tôi đã đặt lên "Tầm Lộ Trung Quốc" rồi.