Sự trung thực của anh nổi tiếng gần xa. Tương truyền, trong đại hội giáo viên toàn khoa, Seth luôn ngồi lặng lẽ ở góc phòng. Khi báo cáo viên vừa phát biểu xong, anh liền lập tức không chút lưu tình mà chỉ ra một, hai, ba, bốn, năm, sáu lỗ hổng của nghiên cứu đó. Khi đi tham quan Bảo tàng Quốc gia, anh chăm chú múa tay múa chân trước màn hình trải nghiệm tương tác, người qua đường không ai là không liếc nhìn, vậy mà anh lại cứ như chẳng hề hay biết. Các sinh viên vốn tưởng rằng anh cũng sẽ thẳng thừng từ chối viết thư giới thiệu vào trường sau đại học cho những người có điểm số kém hơn một chút, nào ngờ Seth lại không từ chối bất kỳ ai, thậm chí còn mở riêng một môn học để dạy sinh viên cách viết văn bản xin học. Anh dành một nửa thời gian lên lớp để trò chuyện riêng với từng người, luôn đi vòng quanh tòa giảng đường số bảy từng dùng làm thí nghiệm thang máy hết vòng này đến vòng khác. Seth rất ít khi đánh giá xem một sinh viên nào đó của mình có phù hợp hoặc có nên làm nghiên cứu khoa học hay không, nhưng chỉ cần họ mở lời xin thư giới thiệu, anh luôn viết một bức thư thật tốt.

Sau đó tôi lại cùng anh dùng bữa rất nhiều lần, lần nào cũng xuất phát từ cổng Đông của trường, đạp xe, chẳng mấy chốc đã hòa vào dòng người ở Ngũ Đạo Khẩu. Sau lần đầu tiên chiếc xe đạp bị trộm, Seth quyết định mua một chiếc trông tẻ tàn nhất trong số những chiếc xe vẫn còn chạy được, và quả nhiên chiếc xe đó cho đến nay vẫn được khóa an toàn ở dưới tòa nhà của anh. Mỗi lần đi ăn tôi lại không tránh khỏi việc đến muộn, chỉ cần quá thời gian hẹn ba mươi giây là điện thoại liền vang lên. Anh cũng không phàn nàn, chỉ hỏi tôi bây giờ đang ở đâu, còn mấy phút nữa thì đến.

Có một ngày tôi chợt cảm thấy, chúng ta đều là từng biến số trong phương trình cuộc đời của Seth Roberts. Anh tính toán chính xác lượng calo nạp vào mỗi ngày, anh thấu triệt mọi thay đổi trong môi trường xung quanh, anh có sự tò mò dùng mãi không hết, cũng chưa từng bận tâm việc người khác yêu hay ghét mình. Thế nên tôi bắt đầu đoán, chỉ là đoán thôi, nguyên nhân anh cả đời không kết hôn chưa chắc đã ẩn chứa câu chuyện trai tài gái sắc mà tất cả chúng ta đều muốn nghe. Nó đơn giản hơn thế nhiều. Có lẽ anh chỉ thích sống một mình hơn, không muốn nguồn biến số chưa biết khổng lồ mang tên "bạn đời" gây ra sai số không liên quan cho thí nghiệm của bản thân.

Cuối cùng cũng có lần anh đến muộn. Vào buổi chiều tuyết vẫn chưa tan, Seth mặc quần jean và giày tổ ong, đội một chiếc mũ len màu đen, từ xa đi dọc theo bãi cỏ tới. Tôi chưa bao giờ thấy anh cười tươi đến thế.

"Anh biết không, hôm nay tôi đã đứng một chân trên máy chạy bộ suốt hai mươi lăm phút đấy!" Phía sau anh, ánh chiều tà đang chìm dần xuống núi phía Tây.

"Tôi cực kỳ kinh ngạc! Tôi cũng không chắc tại sao lại có thể đạt tới hai mươi lăm phút, chắc chắn có liên quan đến thực đơn của tôi. Có lẽ tôi nên thử ngừng ăn các sản phẩm từ đậu nành..."

Tôi không biết phải trả lời thế nào. Nói thật lòng, tôi hầu như không có chút hứng thú nào với ăn uống, tâm trạng hay giấc ngủ. Chúng cứ thế tự nhiên diễn ra, và tôi cũng giống như bao người khác, chờ đợi chúng xảy ra. Thỉnh thoảng tôi theo đuổi món ngon, hoặc tâm trạng tốt, hay là một giấc ngủ no nê suốt đêm. Nhưng chúng chẳng qua chỉ là một chút gia vị, chứ không hề là mục đích sống của bản thân.

Bốn

Tình yêu của Seth dành cho tâm lý học sức khỏe rõ ràng đã có từ lâu. Anh nói rằng từ năm nhất đại học, ước mơ của anh đã là làm giáo sư. Sau này trở thành nghiên cứu sinh, đối tượng nghiên cứu ban đầu của anh là nhịp sinh học của chuột bạch. Loài động vật có vú này được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu khoa học vì trình tự gen tương-tự với con người và sự khác biệt giữa các cá thể cực kỳ nhỏ. Cho đến khi trở thành giáo sư trong lĩnh vực nhận thức động vật, anh tình cờ đọc được một báo cáo nghiên cứu lấy chuột bạch làm đối tượng thí nghiệm, kết luận chỉ ra rằng đường hóa học (saccharin) có tác dụng tăng cân rõ ràng. Trên cơ sở này, Seth đưa ra lý thuyết "giảm cân" của riêng mình: ăn những thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp (khả năng làm tăng nồng độ đường trong máu sau khi thức ăn phân giải) cộng với việc thường xuyên ăn sushi. Sau khi giảm được hai mươi pound (khoảng 9kg) thông qua tự thí nghiệm, anh đã xây dựng được đủ sự tự tin đối với thực đơn này. Năm 2004, Seth lại vô tình phát hiện ra trong chuyến du lịch Paris rằng một hương vị mới lạ của đồ uống có ga địa phương có thể ức chế sự thèm ăn một cách rõ ràng. Anh thu thập những cảm hứng vụn vặt trong cuộc sống này lại, rồi lần lượt kiểm chứng trên chính cơ thể mình.

Năm 2006, cuốn sách "Luận về chế độ ăn Shangri-la" (The Shangri-la Diet) của anh ra đời. Cuốn sách này đề xuất việc bổ sung thêm 100 đến 400 calo thực phẩm nhạt vị (flavorless food) vào giữa các bữa ăn hàng ngày, ví dụ như dầu ô liu cực nhạt, từ đó đạt được hiệu quả giảm trọng lượng cơ thể. Thời gian nạp thực phẩm nhạt vị phải được kiểm soát nghiêm ngặt trong khoảng thời gian từ một tiếng sau bữa ăn cho đến một tiếng trước bữa ăn tiếp theo. "Luận về chế độ ăn Shangri-la" đã leo lên bảng xếp hạng sách bán chạy của tạp chí New York Times vào tháng 5 cùng năm, bản thân tác giả cũng được mời xuất hiện trong chương trình "Chào buổi sáng Mỹ" (Good Morning America), đồng thời nhận phỏng vấn từ các truyền thông như ABC News, Washington Post,... Song song với đó, những lời chỉ trích cũng vang lên không ngớt. Ví dụ như giáo sư trường Y thuộc Đại học California tại Los Angeles (UCLA) John Ford đã chỉ ra rằng, "Luận về chế độ ăn Shangri-la" vẫn chưa trải qua sự kiểm định của nghiên cứu khoa học có mẫu lớn. Phản ứng của Seth đối với việc này là: "Bạn không cần phải bỏ ra một thí nghiệm mẫu siêu lớn để chứng minh một điều hiển nhiên."

Cập nhật blog là một thói quen quan trọng trong cuộc sống của Seth. Mọi người khắp nơi trên thế giới dùng thử các đề xuất sức khỏe mà anh đưa ra thông qua phương pháp tự thí nghiệm, đồng thời cùng anh phân tích dữ liệu của họ, chung tay kiểm chứng xem chúng có an toàn và hiệu quả hay không. Trong số các sinh viên Trung Quốc của anh cũng có không ít người thử nghiệm phương pháp giảm cân do anh phát minh ra, kết quả là ai nấy đều phàn nàn rằng mình lại béo lên. Seth ngẩn người ra một lúc, rồi đáp lại rằng: "Bạn ăn nhiều quá đấy thôi."

Có lẽ anh thực sự có năng lực tự chủ trời phú, cả đời anh luôn nghiêm khắc với bản thân – mặc dù thái độ sống này nghe qua thì hoàn toàn trái ngược với tính cách luôn theo đuổi sự thú vị của anh. Đêm Giáng sinh năm 2013, Seth đặc biệt bắt taxi đến Tam Lô Tôn (Sanlitun), tìm một nhà hàng từng lên trang bìa tạp chí. Hai người Úc đang nướng bánh nướng trong cửa hàng rộng năm mét vuông này, trên tường dán chi chít các bài báo cắt ra và lời nhắn của những thực khách cuồng nhiệt. Seth gọi một phần bánh nướng thịt bò, rưới nước sốt thịt, ăn kèm đậu Hà Lan và khoai tây. Cắn miếng đầu tiên, anh nói: "Tôi quyết định ăn thêm cái nữa."

"Thế mới đúng chứ! Hôm nay là Giáng sinh cơ mà!" Tôi hỏi anh: "Anh định mừng thế nào đây?"

"Lát nữa về tôi sẽ gọi Skype với người nhà."

"Còn gì nữa không?"

"Chỉ thế thôi, gọi Skype."

Seth ăn xong chiếc bánh nướng thứ hai, bày tỏ rằng sau này anh còn muốn tới nữa. Anh mê mẩn quầy phim tài liệu của tiệm đĩa, cũng như người thợ thủ công làm kẹo cứng trái cây phía sau cửa sổ kính, lại rất thích ánh đèn Giáng sinh của quảng trường mua sắm, thành phố cách xa ngàn dặm này hóa ra lại náo nhiệt hơn cả Giáng sinh ở Berkeley, California — nơi mà các cửa hàng thường đóng cửa ngừng kinh doanh, mọi người ai nấy đều về nhà đoàn tụ.

Trên chiếc taxi rời khỏi khúc ca vui tươi ngày Giáng sinh, Seth Roberts nói mục tiêu sống hiện tại của mình là viết một cuốn sách để giúp người Mỹ sống khỏe mạnh và hạnh phúc hơn.

Có lẽ cảm thấy lý tưởng này nghe có vẻ gần như trừu tượng, anh lại nói thêm một câu: "Khiến mọi người học cách tự giúp mình, chứ đừng suốt ngày đi tìm bác sĩ. Y tế nước Mỹ quá đắt đỏ, mà rất nhiều khi con người ta hoàn toàn có thể thông qua việc thay đổi thói quen sinh sống để trở nên khỏe mạnh hơn."

Cuốn sách này vẫn chưa viết xong. Cùng với một số dữ liệu gốc và bản thảo phỏng vấn chờ đối chiếu, đều nằm lại trong chiếc máy tính trên giá đỡ máy chạy bộ của anh. Những chữ Trung Quốc trên tường đã đổi qua một đợt khác, trình độ tiếng Trung của anh vẫn chưa đủ để gọi một đĩa sủi cảo rau dại chiên.

Năm

Vào cuối tháng 4 năm 2014, Seth Roberts đã ngất xỉu khi đi bộ đường dài trong núi Berkeley ở California, và qua đời vào tối hôm đó. Di nguyện mà người nhà công bố chỉ có một câu, anh hy vọng tất cả người thân bạn bè muốn tặng quà kỷ niệm cho anh hãy chuyển hóa chúng thành khoản quyên góp cho Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International). Đây là một tổ chức theo dõi nhân quyền quốc tế được thành lập vào năm 1961.

Tại buổi lễ tưởng niệm ở khách sạn Bancroft thành phố Berkeley, người nhà của Seth rất thân thiện và hài hước. Họ hoàn toàn không bận tâm đến lời đánh giá rất phiến diện, gần như vô lễ của tôi dành cho người thầy của mình. Nhưng tôi nghĩ Seth chẳng phải vẫn là con người như thế đó sao. Nếu anh đến tham dự buổi lễ tưởng niệm của chính mình, anh cũng chắc chắn sẽ vì những chuyện ngốc nghếch bị bạn bè bóc mẽ mà bật cười thành tiếng.

Có người nói từ nhỏ anh đã lạc lõng không hòa hợp, là fan trung thành của tạp chí Spy. Có người nói sự tò mò của anh hệt như mười vạn câu hỏi vì sao, đến bạn cùng phòng cũng thấy anh quá kỳ lạ. Có người nói vào năm thứ ba đại học, ngay ngày đầu tiên làm trợ lý nghiên cứu, anh đã bị sa thải, nguyên nhân thì đến nay bản thân anh vẫn chưa rõ. Thỉnh thoảng cũng có người nhắc đến sự tốt bụng, thích giúp đỡ người khác của Seth, nhưng những phẩm chất nhỏ bé không quan trọng này luôn nhanh chóng bị nhấn chìm trong những chiến tích kỳ quái khác.

Ngay cả người nhà của anh cũng chọn ra mấy trang nhật ký phô tô, dán cùng với những bức ảnh từ nhỏ đến lớn của anh lên cùng một tấm bìa các-tông. Chữ viết tay bằng bút mực xanh ngoằn ngoèo trong nhật ký, dòng này ghi lại mấy cảm hứng thí nghiệm hôm nay, dòng kia lại viết: "Hôm nay thời tiết rất đẹp, muốn đi bơi. Bể bơi, gái đẹp, mùa hè." Bên cạnh, người trong bức ảnh đen trắng tốt nghiệp tiến sĩ hơi ngẩng đầu lên, khẽ cau mày, giống như vừa vươn mình ngoi lên khỏi cuộc phiêu lưu dưới hai vạn dặm đáy biển, ngơ ngác chào đón ánh ban mai, trên mặt vẫn vương đầy vẻ kiêu hãnh.

Toàn là những chuyện nhỏ nhặt trong cuộc sống, ngược lại chẳng có ai chủ động trưng bày thành tích học thuật của Seth Roberts. Nhưng vào ngày trước lễ tưởng niệm, những nhà nghiên cứu có cùng chí hướng với anh đã tự phát tổ chức buổi báo cáo tưởng niệm chuyên đề kéo dài năm tiếng đồng hồ, chia sẻ những thành quả có liên quan trong lĩnh vực nhận thức động vật và tâm lý học sức khỏe.

Người nhà ít nhiều cũng được an ủi. Sự việc xảy ra đột ngột, không ai biết Seth vẫn luôn mắc bệnh động mạch vành, hồ sơ y tế ở cả hai nơi Bắc Kinh và Berkeley cho thấy trong nhiều năm qua anh thậm chí chưa từng đi khám bác sĩ – dường như anh không tin tưởng họ. Trạng thái cơ thể của anh vẫn luôn rất tốt, lại còn duy trì thực đơn mà anh cho là lành mạnh nhất. Cho đến khi em gái anh công bố tin qua đời trên blog, ít nhất một nửa độc giả vừa mặc niệm vừa hy vọng người nhà công bố tình hình phát bệnh. Họ coi nguyên nhân cái chết của anh như bộ dữ liệu cuối cùng của phương pháp tự thí nghiệm, chốt hạ đầy hoài nghi rằng thực đơn của anh chưa chắc đã hoàn hảo như anh vẫn hằng tin tưởng.

Nhưng anh quả thực là người hiểu rõ bản thân mình nhất trong số chúng ta. Việc ghi chép lại các chỉ số sinh lý và tâm lý suốt hơn hai mươi lăm năm ngày qua ngày quả thực khiến người ta kinh ngạc, nhưng kỳ lạ hơn nữa là dường như anh lúc nào cũng có thể tùy tâm sở dục: sưu tầm tạp chí Spy, nghiên cứu chuột bạch, thử nghiệm thực đơn mới, chuyển khỏi nước Mỹ... Mỗi khi đứng trước ngã rẽ, lựa chọn của anh luôn là cái không làm bản thân mình ấm ức nhất.

Trong tâm lý học có rất nhiều thang đo lường sự hạnh phúc, còn Seth chỉ đơn giản đáp lại rằng: "Tôi ở mức hạnh phúc trên mức trung bình trong phần lớn các ngày. Đúng vậy, tôi khá vui vẻ. Còn bạn thì sao?"

Tôi không chắc mình có dám nói vậy không. Tôi nhớ lại một hai lần gặp gỡ cuối cùng của chúng tôi, tôi đang liều mạng nộp đơn xin thực tập tại một trường đại học bờ Tây, tôi nghĩ ngày nhận được thông báo trúng tuyển có lẽ tôi sẽ hạnh phúc được rồi.

Sau đó tôi nhận được thông báo, hạnh phúc một lúc, rồi tối hôm đó liền bắt đầu chuẩn bị cho công việc mới. Trước lúc lên đường, Seth mời tôi ăn cháo tại một tiệm nhỏ người Triều Châu bên cạnh Cổ Lâu (Gulou). Anh hỏi tôi có rất mong chờ nước Mỹ không, tôi cứ nhét đầy sủi cảo hấp vào miệng, bảo anh rằng tôi rất mong chờ, nhưng lại sợ chết khiếp.

Hai tháng sau, trận đấu Super Bowl, các đồng nghiệp đều ôm pizza và cô-ca túc trực trước tivi ở phòng nghỉ từ rất sớm. Giờ Bắc Kinh vẫn là buổi chiều, Seth đến quán bar Mexico ở Ngũ Đạo Khẩu để xem phát sóng trực tiếp, cùng tất cả người dân Mỹ coi Super Bowl như một dịp lễ hội để ăn mừng. Anh cảm thấy rất vui vì trong quán bar chỉ có mỗi mình anh là khách hàng, vừa ăn bánh ngô giòn, vừa chấm sốt salsa.

Tôi chưa từng hỏi anh có nhớ nhà hay không.

Chẳng bao lâu sau, Seth quá cảnh tại Seoul bay thẳng đến bờ Tây. Chuyến này anh về nước là để thăm người mẹ đang lâm bệnh nặng. Từ sân bay quay về Berkeley cần phải lái xe qua cầu vịnh. Cầu treo bằng thép này là một phần của Xa lộ Liên bang số 80, nối liền San Francisco và Oakland. Nước biển Thái Bình Dương bên dưới cầu mang màu xanh ngọc bích. Sau nhiều năm ở tầng hầm, cuối cùng anh cũng mua được một căn hộ mới ở tầng cao ngay sát bờ biển.

Trong bức thư điện tử cuối cùng, anh viết: "Cảm giác về nhà thật tuyệt. Căn hộ của tôi rất đẹp... Lần trước tôi ở đây có vài tuần rồi lại về Bắc Kinh, bây giờ tôi có thể ở lại lâu hơn một chút. Cảnh sắc ven biển tươi đẹp, không khí trong lành, nhưng lại kỳ lạ là ồn ào hơn cả Bắc Kinh. Nếu tôi muốn ngắm phong cảnh, thì phải nghe tiếng xe cộ... Hơn nữa, tôi có thể mua được bất cứ thứ gì mình muốn ăn, ví dụ như cá hồi. Lại còn có thể tìm thấy bất cứ cuốn sách nào mình muốn đọc ở thư viện, chưa kể internet cũng đều dùng được hết... Ở đây không có tiếng ồn của máy lọc không khí, chắc bạn cũng biết, căn hộ của tôi ở Bắc Kinh có tận năm chiếc máy lọc không khí." Cuối thư, anh ký tên: "Hoan nghênh bạn đến San Francisco."

Tôi đến tham dự lễ tưởng niệm, ngồi tàu điện ngầm từ San Francisco đến Berkeley, không thể ngắm nghía khung cảnh tuyệt đẹp của Thái Bình Dương. Thế nhưng tôi đã thu nhặt được một bí mật còn đẹp hơn thế từ những bức thư điện tử của anh, trong lòng vô cùng mãn nguyện.

Câu chuyện của Seth là về việc một con người tìm thấy vị trí của mình ở thế giới này. Tôi chợt nhớ tới Lão Xá từng nói, mỗi người ở trên đời này, giống như tám trăm vị La Hán, ai nấy đều có vị trí của riêng mình. Bạn thực sự không thể giống như phủi lớp bụi trên bàn, tiện tay lấy chiếc giẻ lau là đã có thể xóa sổ tôi đi được. Thái Bình Dương quả thực cũng là một đại dương ấm áp. Nó dung thứ cho một kẻ kỳ quái, cứ thế lớn lên thật đường đường chính chính, thực hiện ước mơ, sở hữu những cuốn sách, sở hữu khung cảnh tuyệt đẹp ở tầng cao nhất hướng ra biển, sở hữu chiếc tủ lạnh chất đầy cá hồi. Cuộc đời vừa cô độc vô hạn lại vừa mỹ mãn vô hạn này.

Mỗi khi tôi nghi ngờ liệu cuộc đời mình rốt cuộc có ý nghĩa gì hay không, tôi lại nghĩ đến con người kỳ quái là Seth. Tôi sẽ kinh ngạc không hiểu tại sao từ ngọn nguồn, điều mà ai nấy đều mong muốn chẳng qua chỉ là một cuộc đời hạnh phúc. Kết quả là đi mãi đi mãi, lại biến thành một cuộc đời "độc thướng cao lâu, cao xứ bất thắng hàn" (một mình lên lầu cao, chốn cao rét mướt khôn màng gió sương), biến thành một cuộc đời "thập niên sinh tử lưỡng mang mang" (mười năm sinh tử mịt mờ đôi nơi), biến thành ngày qua ngày, năm lại năm, mong mỏi có một ngày có thể thu về chiến quả, toại nguyện ước mong, rồi cuối cùng mới được vui vẻ.

Lúc chúng ta tiếp tục chờ đợi, anh lại nhảy tót xuống biển mò cua, chẳng mấy chốc đã chạy ra xa mất rồi. Tôi có chút ghen tị.

Sáu

Trong phòng tiệc của khách sạn Bancroft, ai nấy đều giống như tôi, đều ghen tị với anh. Nhà đầu tư Thung lũng Silicon, giáo sư Berkeley, nghệ sĩ vĩ cầm dàn nhạc giao hưởng San Francisco, bất kỳ ai cũng muốn có thêm nhiều hạnh phúc, thế nhưng chúng ta chưa từng có con đường nào khác. Nghiên cứu cả đời của anh rốt cuộc không thể cung cấp liều thuốc giải vạn năng cho hạnh phúc của nhân loại, thế nhưng lại trả lời cho những câu hỏi vô lý ít ỏi của chúng ta.

Ví dụ như bạn thấy sinh viên đại học Trung Quốc thế nào, ước mơ của bạn vào tuổi đôi mươi là gì, bạn sống có hạnh phúc hay không.

Điều duy nhất không được nhắc tới, chính là người thứ hai trong thế giới không tưởng đó. Thỉnh thoảng có lúc câu chuyện lái đến gần, thì luôn chưa kịp hỏi kỹ đã lỡ mất rồi. Hơn nữa, số lượng đối tượng thí nghiệm của tất cả các thí nghiệm của anh đều là một, thực sự chẳng có chút manh mối nào để phán định xem người kia rốt cuộc có tồn tại hay không. Tôi dần dà nhận ra điểm nực cười khi tâm lý học dùng giá trị trung bình để rút ra một số kết luận về bản chất con người: sự khác biệt giữa người với người quá lớn, khiến cho mẫu số một nghìn người và một người, đều cách xa chân lý một khoảng cách như nhau. Từng có dữ liệu của một vạn người cho thấy sự chăm chỉ mang lại thành công, cộng thêm ba trăm nghiên cứu ủng hộ mối quan hệ đường cong hình chuông giữa tiền bạc và hạnh phúc, thế nhưng trên đời có quá nhiều kẻ kỳ quái, những kết luận áp dụng cho quần thể này chắc chắn không thể khớp hoàn hảo với bất kỳ cá thể nào. Đây chính là điểm khác biệt giữa quần thể nhân loại và loài chuột bạch, mà Seth đã nhìn thấu từ rất sớm.

Địa chỉ hòm thư của anh tạm thời vẫn nằm trong danh sách liên hệ thường dùng, "Hai người ở thế giới không tưởng", mặc dù sớm muộn gì cũng có ngày bị thay thế.

Anh cho tôi thấy rằng, sống qua một đời như thế này cũng HOÀN TOÀN ỔN.