Buổi trưa: Nhưng liệu các nhà văn có cần tiếp thị bản thân trong thời đại này không?

Hà Vĩ: Đây cũng là một phần lý do khiến tôi không thích Twitter. Đối với một nhà văn, một phần lớn tác dụng của Twitter là tuyên truyền. Tôi cho rằng nếu một nhà văn quá mức quan tâm đến việc tự quảng bá bản thân thì không được lành mạnh cho lắm. Đồng thời, tôi cũng cảm thấy rằng đối với các phóng viên thường trú nước ngoài, đây là một hình thức đưa tin tồi tệ. Tôi không muốn đăng một bản tin ngắn chỉ có 140 chữ để kể về những gì đang xảy ra ở Ai Cập. Khi bạn đưa tin từ Ai Cập hoặc Trung Quốc, bạn cần cung cấp một số bối cảnh cần thiết chứ không phải chỉ là những lời nói chắp vá, chưa kể đến việc bắt những tác giả làm công việc viết bài dài phải suy nghĩ theo định dạng giới hạn này là một điều tồi tệ đến nhường nào.

Buổi trưa: Chắc là anh cũng có những lúc viết không nổi phải không?

Hà Vĩ: Tôi rất ít khi gặp vấn đề trong việc viết lách, nhưng đôi khi tôi thấy phần mở đầu rất khó khăn. Tôi cố gắng không lo lắng, giữ bình tĩnh và kiên nhẫn, việc viết lách cần nhiều thời gian hơn, tôi chấp nhận thực tế đó. Mười lăm năm qua, tôi đã viết rất nhiều bài, điều này giúp tâm tôi bình tĩnh hơn một chút. Tôi biết mình có thể làm được. Tôi cũng hiểu rằng, rất nhiều câu chuyện mà bản thân tôi rất thích lại có phần khởi đầu không mấy suôn sẻ. Việc viết lách không có mạch rõ ràng nào để lần theo cả. Đôi khi một bài viết diễn ra vô cùng trôi chảy, ví dụ như "Bác sĩ Đường" — tôi đã viết xong rất nhanh. Nhưng trong quá trình viết "Xin lỗi đã nói thẳng" (All Due Respect) thì lại gặp rắc rối, bản thảo đầu tiên đã phải sửa đổi rất lớn. Tuy nhiên, cuối cùng khi hoàn thành thì nó lại trở thành một trong những bài viết yêu thích nhất của tôi. Thế nên tôi luôn ghi nhớ điều này — tôi luôn có dư địa để sửa đổi, đôi khi những bài viết có phần mở đầu khó khăn cuối cùng lại là những tác phẩm vô cùng đặc sắc.

Hơn nữa, khi viết tôi luôn đọc lại những nhà văn mà mình yêu thích. Tôi sẽ đọc vài trang của Hemingway, hoặc McPhee, hoặc F. Scott Fitzgerald, hoặc Joan Didion. Họ mang lại cho tôi cảm hứng, giúp tôi giữ được sự bình tĩnh.

Buổi trưa: Vậy điều phiền phức nhất là gì?

Hà Vĩ: Nhìn chung, tôi cảm thấy việc viết lách tương đối dễ, còn việc khảo sát và phỏng vấn thì khó hơn rất nhiều. Tất cả các kế hoạch viết lách của tôi đều không thể đoán trước được, điều này tạo cho tôi rất nhiều áp lực. Hơn nữa, khi bạn viết về những con người ít được biết đến và chưa bao giờ được truyền thông đưa tin, trọng tâm của bài viết sẽ không còn quá rõ ràng. Với tư cách là một người phỏng vấn, bạn cần phải có nhiều trí tuệ và sự kiên nhẫn hơn. Tôi thường lo lắng rằng mình chưa thu thập được những tài liệu xác thực nhất, hoặc câu chuyện không thể tiếp tục tiến triển được nữa. Tôi cũng lo lắng rằng mình đã lãng phí thời gian của nhân vật được phỏng vấn. Để viết "Bác sĩ Đường", tôi đã mất hơn một năm để thu thập tư liệu, khoảng thời gian đó tôi thực sự không biết bài viết này có ra lò được hay không. Cho đến phút cuối cùng, mọi thứ mới đâu ra đấy.

Câu chuyện

Không cố ý sâu sắc, tùy sự việc uốn khúc.

— Đường Độ

Nhà thơ đi công tác

Bài_Lý Thuần

Một

Thụ tựa lưng vào chiếc ghế mây gỗ, gần như sắp ngủ thiếp đi. So với thời trẻ, vóc dáng của anh hầu như không thay đổi gì, thậm chí còn gầy gò trơ xương hơn. Chúng tôi hẹn gặp ở một quán cà phê khiêm nhường trên đường Phục Hưng, Thượng Hải. Tôi bước lại gần gọi anh tỉnh lại, bắt tay nhẹ nhàng, đã bước vào đầu xuân nhưng nhiệt độ lại giảm đi vài độ, anh kéo cuộn chiếc áo khoác lông vũ tối màu.

"Trải qua mười hai năm, có một số thứ đã thay đổi." Cậu ấy nói như thể sợ làm phiền đến những người xung quanh, giọng nói dịu dàng, hầu như không nghe ra sự lên xuống của ngữ điệu. Tôi dần nhận ra những thay đổi mà anh nhắc tới — trước đó, tôi từng gặp một số nhà thơ ở Bắc Kinh, những mảnh thông tin chắp vá về Thụ bay ra từ miệng họ, nghe qua đích thị là một thanh niên trôi dạt Bắc Kinh với đầy vết nhơ.

"Thụ là một tên bợm rượu, cậu ta có thể uống rượu suốt 24 không ngừng nghỉ, trước đây chúng tôi hay đùa rằng nuôi Thụ rất dễ, mua một cây thuốc lá một thùng rượu là cậu ta có thể uống cả ngày."

"Tôi nhớ là năm 2003, khoảng ba bốn giờ sáng, đồn công an gọi điện cho tôi, Thụ uống say rồi đá xe cảnh sát, bị phạt hai nghìn tệ, tôi là người bảo lãnh cậu ta ra."

"Đám cưới của Thụ là đám cưới tuyệt nhất mà tôi từng thấy, ánh đèn từ từ sáng lên, cậu ta vừa hát vừa từ từ bước ra từ chỗ tối, Thụ vẫn luôn cho rằng mình hát khá hay."

Còn bây giờ, trước mặt tôi là một người cha ở độ tuổi ngoài bốn0. Con gái anh đã gần ba tuổi, anh đang mở album ảnh trên điện thoại di động với vẻ tự hào mang theo chút kiêu hãnh để cho tôi xem bức chân dung anh vẽ con gái mình — cơ thể béo vo tròn lại như một quả bóng. "Sao anh không vẽ con bé đẹp hơn một chút?" "Nó chính là như thế đấy, tôi không thích tô vẽ." Anh tin Phật, cai rượu, và trở thành một người ăn chay.

Đây không phải là lần đầu tiên tôi "nhìn thấy" Thụ. Hơn một tháng trước, ở Bắc Kinh, tôi đã xem bộ phim "Nhà thơ đi công tác", đạo diễn Cư An Kỳ. Đó là một bộ phim được quay vào năm 2002, nhưng mười hai năm sau mới hoàn thành việc dựng phim, năm 2015 giành giải Phim hay nhất châu Á tại Liên hoan phim Rotterdam. Thụ chính là nam chính của bộ phim này.

Mở đầu bộ phim là một căn phòng trọ tồi tàn ở Tân Cương, Thụ vừa mới có một cuộc mây mưa dữ dội với một cô gái điếm. Cô gái điếm kiễng chân trên đôi giày cao gót để mặc quần áo, Thụ khoanh chân, toàn thân trần trụi ngồi trên giường hút thuốc. Anh nhả ra một câu tiếng Thượng Hải u ám: "Tôi là một nhà thơ, tôi chưa từng đi công tác bao giờ. Mùa thu năm 2002, tức là mười hai năm trước, tôi quyết định tự phái mình đi Tân Cương công tác một chuyến, trên đường đi công tác, tôi đã viết 16 bài thơ."

Cũng giống như trong phim, Thụ là một nhà thơ.

Thân phận nhà thơ vẫn luôn đồng hành, giày vò đồng thời cũng an ủi cuộc sống của Thụ. Là một nhà thơ vô danh tiểu tốt, anh không thể dựa vào việc viết lách để nhận được sự đồng tình và tôn trọng từ những người xung quanh. Người khác hỏi anh: "Anh làm nghề gì?" Anh đáp: "Không có công việc, tôi là một nhà thơ." "Viết thơ có nuôi sống được bản thân không?" "Không thể. Phải đi vay tiền để sống." "Vậy anh viết thơ để làm gì?" "Không viết không được, giống như một bản năng vậy, sao tôi có thể tự thiến đi bản năng của chính mình chứ?"

Nói được nửa chừng, anh trầm mặc vài giây, "Mọi chuyện đã qua cả rồi".

Hai

Có một lần, Thụ từng định tự tử. Đó là năm 1999, anh làm thiết kế tại một công ty internet ở Thượng Hải, cuộc sống vụn vặt và tẻ nhạt. Anh ngồi ở tầng trên của chiếc xe buýt hai tầng, xe buýt chạy trên đường Hoài Hải sầm uất, cảnh phố về đêm trông muôn màu muôn vẻ, anh giống như một kẻ thừa thãi, cảm thấy mọi thứ vô vị đến cùng cực. Trở về nhà, anh bật ga, dùng khăn ướt nhét kín các khe cửa, đột nhiên điện thoại reo lên, ai lại đi gọi điện cho anh vào lúc sắp chết chứ? Anh tò mò nhấc máy, là điện thoại của nhà thơ Ô Thanh. Hồi đó Ô Thanh cũng túng quẫn giống anh, ngoài việc vay tiền ra thì thường chẳng bao giờ gọi điện cho anh cả. Anh bảo Ô Thanh, đọc số thẻ cho cậu đấy đọc mật khẩu cho cậu đấy, tự cậu lấy đi, tôi chuẩn bị đi tự tử đây. Cúp điện thoại chưa lâu thì cảnh sát tìm đến tận nhà. Thụ tự tử bất thành, anh vừa chửi rủa vừa làu bàu: Mẹ kiếp, thằng nhóc Ô Thanh này được đấy, vậy mà còn dám báo cảnh sát cơ chứ.

Sau lần đó, Thụ liền gặp vận đỏ, phát một khoản tiền hoạnh tài — thơ ca của anh được ông chủ của một trang web nhìn trúng, cho anh một vạn tệ nhuận bút. Cầm số tiền này, anh kích động nộp đơn nghỉ việc chuẩn bị đến Thành Đô tìm Hà Tiểu Trúc và Dương Lê. Nhưng đó sớm đã không còn là thời đại của thơ ca nữa, phong trào thơ ca thế hệ thứ ba bùng phát vào cuối những năm 80 với ngọn cờ phản thơ ca mờ ảo đã lụi tàn, những kẻ xoay chuyển thời vận của thập niên 90 đã là những kẻ kiến tạo tài sản. Dương Lê với tư cách là một trong những đại diện của phái thơ "Phi Phi" trong phong trào thơ ca thế hệ thứ ba, sau khi trải qua làn sóng tập thể "Phi Phi" nhảy xuống biển kinh doanh, đang rảnh rỗi đánh mạt chược ở Thành Đô để giết thời gian. Thụ kéo theo Ô Thanh và một người bạn khác đến Thành Đô, hội ngộ với hai vị tiền bối thơ ca tại một quán lẩu. Ba người trẻ tuổi lần lượt đọc thơ của mình cho các tiền bối nghe, đó là một bữa lẩu đồng cảm — "giống như tổ chức đảng cuối cùng cũng tìm được căn cứ địa".

Ở Thành Đô, Thụ nhanh chóng kết giao với một nhóm bạn có chung chí hướng, anh ở lại Thành Đô tham gia sáng lập một diễn đàn thơ ca do Dương Lê, Hàn Đông, Hà Tiểu Trúc xướng họa — trang web văn học tiên phong Cao Su (Rubber). Anh biết chút ít về mỹ thuật, làm thiết kế trang web. Chẳng bao lâu sau, anh rơi vào một mối tình cuồng loạn với một nữ nhà thơ đến từ Bắc Kinh, và cùng cô đến Bắc Kinh sinh sống. Ba tháng sau, ngọn lửa đam mê cạn kiệt, họ chia tay, Thụ trở về Thượng Hải.

Ở Thượng Hải, Thụ nhận làm công nhân vận chuyển ống thông gió nhà bếp, vận chuyển các đường ống bằng nhôm từ Thượng Hải đến các thành phố khác. Anh mê mẩn những bộ phim xa lộ miền tây nước Mỹ, vô cùng có hứng thú với điều đó. Cho đến nửa năm sau, anh gặp một kẻ "điên".

Hôm đó, anh cùng mấy người vận chuyển hàng đến một nhà kho nào đó ở Thượng Hải. Sau khi dỡ hàng xong, những người công nhân ngồi xổm trên mặt đất hút thuốc. Ở đằng xa, những tầng mây rực lửa trên bầu trời chồng chất lên nhau, ánh đỏ dường như nhuộm thẩđẫm cả thế giới. Thụ ngẩng đầu lên, nhìn thấy trên ban công của tòa nhà cao tầng, có một người đàn ông đang đứng trên chiếc ghế đẩu, nhìn xuống mặt đất, vung vẩy hai cánh tay giống như Hitler, đầy hùng biện và nhiệt huyết: "Tất cả các người đều là những kẻ không biết thiên ý, tất cả các người đều đang làm những việc trái với lương tâm của mình, sớm muộn gì các người cũng sẽ gặp báo ứng!" Cảnh tượng đó, "giống như một lời tiên tri tận thế".

Những công nhân bàn tán xôn xao: "Chắc chắn là một kẻ thần kinh rồi!"

Hỏi ngược lại: "Tôi cảm thấy những gì anh ta nói rất có lý, vậy chẳng lẽ tôi cũng là một kẻ thần kinh sao?" Thụ vặn hỏi.

Những người công nhân đáp: "Đúng vậy, nhìn cậu trông cũng xấp xỉ là loại người này rồi đấy."

Người đàn ông đó đã để lại cho Thụ một ấn tượng sâu sắc không thể phai mờ. Anh ta không phải là một người thô lỗ, ngược lại, giọng điệu khi nói chuyện không cao, trông có vẻ nho nhã lịch sự. Thế nhưng trong thâm tâm của anh ta, lúc nào cũng cảm thấy sự lạc lõng với những người xung quanh. Chạy đi chạy lại mãi mấy tuyến đường, anh ta đâm ra chán ngấy, mỗi ngày tiêu tốn quá nhiều thời gian trên đường quốc lộ, đã chiếm mất năng lượng đọc sách và viết lách của anh ta. Hồi đó, rất nhiều nhà thơ khắp nơi trên cả nước lũ lượt kéo đến Bắc Kinh, họ tụ tập lại với nhau nhiệt tình thảo luận về thơ ca và sáng tác văn học, Dương Lê gọi điện cho Thụ: "Đến Bắc Kinh đi, cậu ở Thượng Hải làm cái quái gì thế?" "Làm công nhân bốc vác." "Cậu bị điên à, mau qua đây đi."

Thụ bắt đầu một cuộc sống mang tính chất không tưởng ở Bắc Kinh. Ban đầu, Thụ cùng hai nhà thơ khác thuê một căn hộ chung cư, sau đó số lượng cứ thế tăng lên, các nhà thơ đến nương nhờ cứ nối tiếp nhau. Họ bố trí một chiếc giường lớn giống như chiếc kháng (kang - giường sưởi) ở phòng khách, năm sáu người nằm sóng xoài ngủ cạnh nhau. Họ thích uống rượu, dưới gầm giường quanh năm chất đống vô số vỏ chai bia, khung cảnh vô cùng ngoạn mục.

Họ đặt tên cho nơi mình ở là "Nhà khách Hỏa Tinh", giống như một căn cứ địa, dung nạp những người yêu thích thơ ca từ khắp nơi đổ về. Có một lần, chủ nhà mở cửa ra, giật mình hoảng hốt, mười mấy nam nữ ngủ chung với nhau, dưới đất bừa bộn khắp nơi là vỏ chai bia. Họ bị chủ nhà đuổi cổ ra ngoài, chuyển đến vùng ngoại ô.

Tại "Nhà khách Hỏa Tinh" ở Thông Châu, Thụ cùng những người bạn ngày đêm bàn luận về thơ ca, đề tài từ một bài thơ hay một nhà thơ mà suy rộng ra, thảo luận đến cuối cùng thường hướng đến một mệnh đề lớn lao nào đó — thơ là gì, mối quan hệ giữa thơ và ngôn ngữ, làm thế nào để viết thơ. Cuộc thảo luận không nghi ngờ gì là vô cùng nghiêm túc và đầy cảm xúc kích động, hai nhà thơ trò chuyện hồi lâu, người này chỉ vào mặt người kia mắng: "Cậu hoàn toàn chẳng biết thơ ca là cái quái gì cả." Có người từ nơi khác vội vã chạy đến, rồi lại lập tức quay đầu chạy mất dép.