Luân Đôn, ngày 24 tháng 10 năm 189—
Pierrepont thân mến: Cha cuối cùng cũng sắp sửa về nhà rồi đây, tinh thần phấn chấn và sung sức chẳng khác nào một con ngựa khoang trong gánh xiếc. Mấy gã người Hà Lan đó hóa ra cũng không khó ưa như ngôn ngữ của họ; họ đã chữa trị bệnh thấp khớp cho cha để giờ đây cha có thể dồn lực lên chân phải mà không còn nơm nớp lo nó sắp gãy rời ra nữa.
Cha rất vui khi biết từ bức thư của con rằng công việc ở chỗ làm mới đang tiến triển thuận lợi, và cha hy vọng rằng khi cha về đến nhà, sếp của con sẽ xác thực tất cả những điều tốt đẹp mà con tự ca ngợi về bản thân mình. Tuy nhiên, từ nay về sau, con không cần phải nhọc công cập nhật cho cha về chuyện này nữa. Đó là đề tài duy nhất mà hầu hết mọi người đều vô cùng thẳng thắn, và cũng là gần như duy nhất mà người ta chẳng cần phải làm thế. Chẳng bao giờ có ích gì khi cố che giấu sự thật rằng con là một kẻ cừ khôi—rồi thể nào con cũng bị phát hiện ra mà thôi. Dĩ nhiên, con lúc nào cũng phải mở rộng tầm mắt để tìm kiếm một người tài năng, nhưng hãy noi theo tấm gương của bà cô già độc thân—hãy tìm người ấy dưới gầm giường và trong tủ quần áo, chứ không phải trong gương. Một người làm nên những chuyện lớn lao thì quá bận rộn để mà ngồi lê đôi mách về chúng. Khi cái hàm thực sự cần vận động, hãy nhai kẹo cao su.
Một số người bước qua cuộc đời này dựa theo Thuyết Nước Rễ Cây—rằng họ cứ phải ra rả hàng trăm lời ca tụng bản thân để đổi lấy mỗi đồng đô la kiếm được; và đó là một lý thuyết khá hay nếu con thu về một đô la cho mười xu giá trị nguyên liệu. Thế nhưng, một người bỏ ra một đô la giá trị bản thân để đổi lấy chín mươi chín xu thì chẳng cần phải giải thích lôi thôi gì sất.
Dĩ nhiên, con sẽ liên tục gặp những kẻ được coi là giỏi giang trong chốc lát, chỉ vì chúng tự khoe mình là người giỏi; cũng giống như vô số tờ tiền năm đô la giả đang lưu hành được chấp nhận theo đúng mệnh giá cho đến khi chúng lọt vào tay nhân viên thu ngân. Và con sẽ thấy những kẻ này nắm lấy lũ chim ó rồi phù phép biến chúng thành đại bàng để lừa gạt mọi người chừng nào chúng còn tung hê chúng lên được; nhưng sớm muộn gì chúng cũng sẽ phải sà xuống cái xác chết của mình, và con sẽ ngửi thấy cái mùi thối hoắc của loài chim ó ấy.
Hơi nóng có thể đưa khinh khí cầu bay cao, nhưng không thể giữ nó ở lại mãi trên đó được. Và khi một kẻ đang lộn nhào giữa những tầng mây, đương nhiên hắn sẽ khiến đám nông dân phải ngẩng cổ há hốc miệng trầm trồ. Thế nhưng cuối cùng thì lúc nào cũng đến cái khoảnh khắc chiếc dù không chịu mở. Cha chẳng biết có thứ gì hoàn toàn chết trân cho bằng một kẻ rơi từ độ cao ba bốn nghìn ngọn mây lao cắm đầu xuống đất.
Cách duy nhất để thỏa mãn niềm đam mê phong cảnh là leo núi. Con không lên đỉnh nhanh được, nhưng bù lại con cũng chẳng rơi xuống bất ngờ. Ngay cả khi ấy, vẫn có rủi ro là một kẻ có thể trượt chân ngã vực, trừ phi hắn đủ ngu ngốc để tìm đường tắt qua những đoạn trơn trượt; dẫu cho có những kẻ vẫn tài tình ngã lăn cù xuống cầu thang nhà mình đến gãy cổ. Con đường mòn không phải là lối đi ngắn nhất để lên đến đỉnh, nhưng nó thường là con đường an toàn nhất.
Cuộc đời không phải là một cú bứt tốc ngắn ngủi, mà là một cuộc leo dốc bền bỉ và dài lâu. Con không thể chạy một mạch lên dốc mà không phải dừng lại để ngồi nghỉ. Một số người làm việc cật lực một ngày rồi dành cả sáu ngày lêu lổng ngắm nhìn chiến tích của chính mình. Họ lao vào một việc với tiếng hò reo inh ỏi và tiêu tốn toàn bộ hơi sức vào đó. Và khi đã nghỉ ngơi hồi sức, họ lại hò reo và lao đi theo một hướng mới lạ hoắt. Họ nhầm lẫn giữa ý định với sự quyết tâm, và sau khi đã huênh hoang kể lể những gì mình dự tính làm rồi đến sát nút phải thực hiện, họ liền xìu xu như bánh đa nhúng nước.
Cha đã nghe khối chuyện trong đời về sự ngu ngốc của lũ gà mái, nhưng nếu nói về cái sự ngu ngốc tột độ, ngu ngốc đến nơi đến chốn, thì cứ trao vương miện cho lũ gà trống, chẳng trật đi đâu được. Nó lúc nào cũng ưỡn ngực, vươn cổ, gáy ò ó o và khoác lác về những thứ chẳng dính dáng gì đến mình. Khi mặt trời mọc, con cứ ngỡ chính nó là kẻ tạo ra toàn bộ ánh sáng chứ không phải toàn bộ tiếng ồn; khi người làm vườn quăng thức ăn thừa vào ổ gà, nó gáy vang lừng như thể nó là kẻ chu cấp cho cả cái nông trại và đang đọc lời cầu nguyện ban phước cho thức ăn; khi nó gặp một con gà trống khác, nó gáy; và khi con gà trống kia nện cho nó một trận tơi bời, nó vẫn gáy; cứ thế nó tiếp tục sủa vang suốt cả ngày trời. Thậm chí nó còn tỉnh giấc giữa đêm hôm khuya khoắt để gáy le te vài tiếng chỉ vì những nguyên lý chung chung. Thế nhưng khi con nghe thấy tiếng của một con gà mái, ấy là lúc nó vừa đẻ xong một quả trứng, và nó chẳng thèm làm ầm ĩ lên vì điều đó làm gì.
Cha nhắc đến những điều này một cách khái quát, bởi vì cha muốn con luôn ghi nhớ rằng công việc đều đặn, âm thầm, bền bỉ và chân phương là thứ không gì có thể bắt chước hay thay thế được bởi bất kỳ thứ gì gọi là "tốt ngang ngửa", và cũng bởi vì yêu cầu xin việc cho Courtland Warrington của con tự nhiên lại gợi nhắc đến chúng. Con viết rằng Court bảo một người từng giữ vị thế trong xã hội thì dĩ nhiên không thể tự hạ thấp bản thân bằng cách bước xuống làm mấy cái công việc lặt vặt tẻ nhạt nơi cậu ta sẽ phải làm những chuyện mất thể diện.
Cha muốn nói thẳng thừng ngay từ đầu rằng cha rành rẽ Court và cả cái dòng họ nhà nó chẳng khác nào một xưởng keo dán, và chúng ta không thể dùng cậu ta vào việc kinh doanh của mình được. Cậu ta là một trong những kẻ thích bắt đầu từ đỉnh cao rồi tự nhiên trôi tuột xuống đáy xã hội, bởi vì đó mới là nơi đích thực thuộc về cậu ta. Cha cậu ta đã cho cậu một phần cổ phần trong công ty khi cậu ra trường, và kể từ khi ông cụ phá sản cách đây ba năm rồi phải nhận lương để sống, Court toàn bám váy cha mình và ngồi ì ra chờ đợi một công việc tử tế, có thể diện tự động sà đến cướp lấy cậu ta đi. Thế nhưng chúng ta không làm nghề bắt cóc tống tiền.
Công việc mất thể diện duy nhất mà cha biết chính là sự lười biếng trây lì, và chẳng gì có thể hạ thấp giá trị của một kẻ chuyên đi ăn bám thay vì lùng sục bất kỳ công việc nào, bởi vì bản thân hắn ta vốn dĩ đã rẻ mạt hết chỗ nói rồi. Cha chưa bao giờ tài nào hiểu nổi những kẻ sẵn sàng đè nén mọi bản năng tử tế để giữ gìn sĩ diện hão, và sẵn sàng luồn cúi trước bất kỳ sự hèn hạ thực sự nào để vun vén cho cái tôi ảo tưởng của mình.
[illus016]
“Jim Hicks thách Fatty Wilkins ăn một nhúm đất.”

Chúng lúc nào cũng khiến cha nhớ đến cậu nhóc Fatty Wilkins, kẻ đã đến sinh sống ở thị trấn chúng ta thời cha còn là một cậu nhóc ở Missouri. Mẹ cậu ta cưng chiều Fatty hết mực, và bản thân Fatty cũng tự ái vô bờ bến với cái dạ dày của mình, suy cho cùng thì cũng là một giuộc cả. Trông cậu ta cứ như thể bước ra từ một cuốn truyện cười. Hồi đó cậu ta nổi tiếng là kẻ phàm ăn. Ních thức ăn vào bụng cho đến khi lớp da căng phồng lên như cái dồi lợn, rồi lại tru tréo lên đòi thuốc giảm đau. Ném sạch tiền lẻ vào mấy tiệm bánh ngọt, bởi vì kẹo bánh thì không đủ làm đầy cái bụng. Cậu ta ngốn ngấu chúng ngay trong cửa hàng vì sợ rằng nếu ăn ngoài đường thì sẽ phải chia cho ai đó một miếng.
Mấy đứa trẻ khác chẳng ưa gì Fatty, và chúng cũng chẳng thèm giấu giếm điều đó khi cậu ta xuất hiện quanh quẩn ở đây. Cậu ta là một cậu nhóc cực kỳ dũng cảm, cực kỳ khỏe mạnh và cực kỳ kiêu hãnh—chỉ bằng cái miệng; thế nhưng cậu ta luôn xoay sở chuồn êm khỏi bất kỳ cuộc ẩu đả nào bằng cách viện cớ bị đau tay hoặc mắc bệnh quai bị. Sự thật phũ phàng là cậu ta sợ tất cả mọi thứ trên đời ngoại trừ thức ăn, và chính thứ đó lại là thứ đang tàn phá cậu ta nhiều nhất. Rất hiếm khi nào có chuyện một kẻ sợ hãi đúng cái thứ mà đáng lẽ hắn phải sợ trên cõi đời này.
Dĩ nhiên, giống như hầu hết những kẻ hèn nhát, trong khi Fatty luôn có sẵn cái cớ để thoái thác việc gì đó có thể làm tổn hại đến bộ da của mình, thì cậu ta lại sẵn sàng nhận lời thách thức làm bất kỳ điều gì có thể tổn hại đến lòng tự trọng của bản thân, vì sợ rằng lũ trẻ sẽ cười chê, hoặc bảo rằng cậu ta hèn nhát nếu dám từ chối. Thế là vào một ngày giờ ra chơi nọ, Jim Hicks đã thách cậu ăn một miếng đất. Fatty chần chừ giây lát, bởi vì dù cậu ta có hơi bừa bãi trong chuyện tống thứ gì vào dạ dày đi nữa, thì cậu ta chưa bao giờ đưa đất cát vào thực đơn của mình cả. Thế nhưng khi đám trẻ bắt đầu trêu chọc rằng cậu ta sợ, Fatty liền vùng lên và nuốtửng nó vào bụng.
Và khi cậu ta thách thức những đứa trẻ khác làm điều tương tự mà chẳng đứa nào dám nhận lời, điều đó khiến cậu ta vô cùng kiêu hãnh và nở mũi tự đắc. Cậu ta bắt đầu thu tiền của mấy đứa lớn hơn và mấy kẻ lảng vảng trước bưu điện một xu để được chứng kiến cậu ăn một miếng đất to bằng hạt hồ đào. Nhận thấy kiếm tiền từ việc này quá ngon ăn, cậu ta bèn mở rộng kinh doanh sang món châu chấu với giá hai xu một con. Thấy chúng quá đắt hàng, cậu ta liền chuyển sang bán bọ xít hôi với giá năm xu, và vớ bẫm được bộ khối tiền. Lần gần đây nhất cha nghe tin về Fatty là cậu ta đang làm việc trong một Viện Bảo Tàng Mười Xu, hưởng cùng lúc hai khoản lương—một khoản với tư cách là “Gã Béo”, và khoản còn lại với tư cách là “Launcelot, Kẻ Ăn Châu Chấu, Người Đàn Ông Duy Sống Sót Có Dạ Dày Sắt Đá Trên Đời.”
Con sẽ còn gặp gỡ vô số những kẻ kiểu như Fatty, xét cho cùng, những kẻ sẵn sàng ăn một chút đất “cho vui” hoặc để ra oai, và sẽ ăn thêm một chút nữa khi nhận ra rằng ở đó có sẵn tiền dễ kiếm hoặc thời vận ngon nghẻ. Thật khó để lay chuyển những kẻ này, bởi vì ngay cả khi đã đánh mất mọi thứ đáng tự hào, chúng vẫn giữ khư khư cái sĩ diện hão huyền. Con cứ đoán chắc rằng khi lòng tự trọng của một kẻ khiến hắn trở nên nhạy cảm cáu kỉnh, thì ấy là vì ở đó có những vết thương lòng đang rớm máu.
Theo kinh nghiệm của cha, niềm kiêu hãnh thường là động lực thúc đẩy kẻ mạnh và là chiếc neo kìm hãm kẻ yếu. Nó đẩy con người mạnh mẽ tiến về phía trước và kéo kẻ yếu ớt thụt lùi lại phía sau. Nó khiến kẻ có ý chí sắt đá và cái cằm bạnh mỉm cười trước những lời giễu cợt và cười nhạo trước những lời lăng mạ; nó giữ cho lương tâm ngay thẳng và tấm lưng còng xuống vì công việc; nó khiến hắn biết trân trọng những điều nhỏ nhặt và chiến đấu vì những mục tiêu lớn lao. Thế nhưng nó lại khiến kẻ có trán thụt lùi làm những việc trông có vẻ đúng đắn thay vì những việc thực sự đúng; nó khiến hắn sợ hãi những tiếng cười chê và teo tóp lại trước một cái bĩu môi; nó khiến hắn sống hôm nay bằng tiền lương của ngày mai; nó biến hắn thành một bản sao rẻ tiền của một công tử bột nào đó có nhiều tiền hơn hắn một chút, mà chẳng có nổi một chút nhiệt huyết để tự mình bước ra ngoài kia và ép vận may phải mỉm cười.
Cha chưa bao giờ nhìn thấy mấy kẻ cứ phổng mũi tự đắc với cái niềm kiêu hãnh vặt vãnh ấy mà lại không nhớ về một trải nghiệm nhỏ thời thơ ấu của mình. Một lão già đã bắt quả tang cha đang hái trộm dưa hấu trong ruộng của lão vào một buổi chiều nọ, và thay vì cốc cho cha một cú rồi thả cho đi như cha từng tưởng tượng nếu bị tóm, lão đã xách tai cha lôi xềnh xệch về nhà giao tận tay cho u, rồi mách lại toàn bộ chiến tích của cha.
Bà nội của con được nuôi dạy theo nề nếp cũ, và bà chưa từng nghe đến mấy lý thuyết hiện đại kiểu mới là phải ôn tồn giảng giải với một đứa trẻ cho đến khi môi dưới nó trề ra và mắt ngấn lệ vì nhận ra sai lầm của bản thân. Bà quả thực đã làm cho mắt ngấn lệ, nhưng bà làm điều đó bằng một chiếc dây lưng va li hoặc một chiếc dép. Và bà nội con lại là một phụ nữ vô cùng lực điền. Chẳng có chút gì gọi là dịu dàng đằm thắm trong cái chân của bà, và chẳng có chút gì mỏng manh sương khói trong chiếc dép của bà cả. Khi bà xử lý xong thì cha biết chắc mình vừa ăn đòn nhừ tử—được uốn nắn thẳng cẳng từ đầu đến chân—rồi bà bắt cha về phòng và dặn không được thò mũi ra ngoài cho đến khi nào học thuộc lòng mười điều răn và bài học trường Chủ nhật.
Cả một chương kinh thánh hẳn hoi, lại còn là một chương thuộc Cựu Ước nữa chứ, thế mà cha vẫn lao vào học ngấu nghiến vì cha thừa hiểu u, và bữa tối thì chỉ còn cách vỏn vẹn hai tiếng đồng hồ. Đến tận bây giờ cha vẫn có thể đọc làu làu chương đó, xuôi lẫn ngược, mà không vấp một từ hay phải dừng lại lấy hơi.
Thỉnh thoảng lão bác sĩ Hoover lại ghé qua lớp học trường Chủ nhật để dọa mấy đứa học trò sợ khiếp vía bằng cách đi vòng quanh từ lớp này sang lớp khác để đặt câu hỏi. Chủ nhật tuần đó, lần đầu tiên trong đời, cha lại cảm thấy vui mừng khi thấy lão ghé đến, và cha chẳng thèm tìm cách né tránh sự chú ý khi lão di chuyển đến nhóm của chúng ta. Suốt mười phút liền, cha cứ chực chờ lão gọi mình đọc một câu trong bài học, và khi lão cất lời, cha liền tuôn một hơi đọc sạch cả chương và hào phóng tặng thêm Mười Điều Răn làm vốn.
Lão bác sĩ có vẻ sững sờ, bởi vì trước đó mỗi khi cần tìm hiểu về Cựu Ước người ta toàn phải hỏi cha, và chúng ta thì chưa bao giờ học vượt quá đoạn, Và Ahab sinh ra Jahab, hoặc đại loại thế. Thế nhưng khi hoàn hồn sau cú sốc, lão bắt cha đứng hẳn lên trước toàn thể trường học để đọc lại một lần nữa. Lão vỗ đầu cha và khen ngợi rằng cha là “niềm tự hào của gia đình và là tấm gương sáng cho bạn bè cùng trang lứa.”
Cha đã cúi gằm mặt suốt thời gian đó, vừa cảm thấy vô cùng kiêu hãnh vừa sợ hãi tim đập chân run, nhưng đến lúc đó cha không tài nào cưỡng lại được việc ngước lên để nhìn xem lũ bạn trầm trồ ngưỡng mộ mình ra sao. Thế nhưng người đầu tiên đập vào mắt cha lại chính là bà nội, đang đứng ở cuối phòng—nơi bà dừng chân chốc lát trên đường đến nhà thờ—và đang lườm cha với một ánh mắt vô cùng khó chịu.
“Nói cho chúng nó nghe đi, John,” bà cất giọng oang oang trước mặt tất cả mọi người.
Chẳng có cách nào để chuồn cả, bởi vì ông Trưởng lão đang nắm chặt tay cha, và cũng chẳng có chỗ nào để trốn, dù cha thà rằng chui tọt vào một cái lỗ chuột còn hơn. Thế nên, để kéo dài thời gian, cha bèn lắp bắp thốt lên:
“Thưa u, bảo chúng con nói gì cơ ạ?”
“Nói cho chúng nó nghe vì sao con lại thuộc bài học đến thế.”
Cha đã căm ghét sự nổi tiếng ngay từ khoảnh khắc đó, nhưng cha biết rằng không thể đánh trống lảng sang chuyện thời tiết với bà khi bà đã muốn bàn chuyện đạo lý. Thế nên cha nhắm nghiền mắt lại và cứ để mọi thứ tuôn ra, mặc cho nó nghẹn ứ ở cổ họng đôi ba bận trên đường thốt ra ngoài.
“Bởi vì con vừa hái trộm một quả dưa hấu ạ, thưa u.”
Chẳng cần phải giải thích thêm chi tiết nào với đám đông đó nữa, và chúng liền cười rộ lên khoái chí. U lôi thẳng cha lên ghế ngồi của gia đình, và tuyên bố rằng bà sẽ "giải quyết" cha vào ngày thứ Hai vì tội bôi gio trát trấu vào mặt gia đình ở nơi công cộng—và quả nhiên bà đã làm thế thật.
Đó là một liều thuốc nặng mười grain, chẳng được bọc chút đường nào, nhưng nó đã đánh bay ra khỏi cơ thể cha nhiều thói đạo đức giả và sĩ diện hão hơn cả khối lượng mà cha có thể tích tụ lại trong suốt hai mươi năm sau đó. Cha đã học được cách khiêm nhường ngay tại thời điểm đó, một phẩm chất quan trọng hơn rất nhiều so với việc biết cách tỏ ra kiêu hãnh. Trên đời này có rất ít kẻ cần phải học thêm những bài học về sự kiêu hãnh.
Cha yêu của con,
John Graham.