Không phải mục đích của những trang hồi ký này là mưu cầu việc phê bình các tiểu thuyết của Jane Austen. Chỉ những chi tiết nào có thể được minh họa qua các hoàn cảnh trong chính cuộc đời bà mới được lưu tâm; nhưng giờ đây tôi muốn đưa ra một vài nhận xét về chúng, và đặc biệt là về một điểm mà tuổi tác đã cho phép tôi trở thành một nhân chứng có đủ thẩm quyền—đó là sự trung thực mà qua đó chúng tái hiện lại những quan điểm và cung cách của tầng lớp xã hội nơi tác giả đã sống vào đầu thế kỷ này. Chúng thể hiện điều đó một cách càng trung thực hơn chính vì sự thiếu sót mà đôi khi người ta vẫn thường gán cho chúng—nói cách khác, là việc chúng không hề mưu cầu nâng cao chuẩn mực của đời sống con người, mà chỉ đơn thuần phản ánh nó y như vốn có. Chúng chắc chắn không được viết ra nhằm củng cố bất kỳ học thuyết nào hay nhằm khắc sâu một bài học đạo đức cụ thể nào, ngoại trừ quả thực là bài học đạo đức lớn lao vốn có thể rút ra một cách tương tự từ việc quan sát dòng chảy của cuộc đời thực tế—đó là sự ưu việt của các nguyên tắc cao cả so với tầm thường, và của sự vĩ đại so với sự hẹp hòi trong tâm trí. Những tác phẩm này tựa như những bức ảnh chụp, trong đó không có nét nào được làm mềm đi; không có biểu lý tưởng nào được lồng vào, tất cả chỉ là sự phản chiếu không phấn son của một đối tượng tự nhiên; và giá trị của một sự giống thực đến thế hẳn sẽ ngày càng gia tăng khi thời gian dần tạo ra thêm nhiều biến đổi trên chính diện mạo của xã hội. Một minh họa đáng chú ý về điều này có thể tìm thấy trong cách bà khắc họa tầng lớp giáo sĩ. Bà là con gái và là em gái của những vị giáo sĩ, những người vốn dĩ chẳng phải là những mẫu mực tồi tệ cho bậc chức sắc của họ; và bà đã chọn ba nhân vật nam chính của mình từ chính nghề nghiệp ấy; nhưng không một ai trong thời đại ngày nay có thể cho rằng Edmund Bertram hay Henry Tilney có được những ý niệm đầy đủ về bổn phận của một mục tử quản nhiệm giáo xứ. Dù vậy, đó lại là những quan điểm và thực tiễn từng phổ biến vào thời bấy giờ trong số những vị giáo sĩ đáng kính và tận tụy, trước khi tâm trí họ bị khuấy động, tiên là bởi phong trào Tin Lành, và sau đó là phong trào Anh giáo cao cấp mà thế kỷ này đã chứng kiến. Đất nước chúng ta có thể được chúc mừng khi nhìn lại một cột mốc cố định như thế và nhận thấy rằng mình đang tiến lên thay vì thụt lùi khỏi nó.
Khoảng thời gian dài trôi qua giữa lúc hoàn thành ‘Northanger Abbey’ vào năm 1798 và lúc khởi viết ‘Mansfield Park’ vào năm 1811 có lẽ đủ sức giải thích cho bất kỳ sự khác biệt nào về bút pháp có thể nhận thấy giữa ba tác phẩm đầu tay và ba tác phẩm viết sau của bà. Nếu những tác phẩm trước bộc lộ sự nguyên bản và thiên tài chẳng kém phần, thì chúng có lẽ bị xem là kém hơn về độ hoàn mỹ không tì vết và vẻ mài giũa tinh tế vốn là điểm đặc trưng của những tác phẩm sau. Tính cách của các nhân vật John Dashwood, ông Collins, và nhóm Thorpe nổi bật lên trên bức tranh canvas với một sức sống và sự độc đáo không gì sánh kịp; nhưng tôi cho rằng ở ba tác phẩm cuối cùng của bà, người ta có thể tìm thấy một sự tinh tế sâu sắc hơn về khiếu thẩm mỹ, một ý thức nhạy bén hơn về phép tắc lịch sự, và một cái nhìn thấu suốt hơn vào giải phẫu tinh vi của trái tim con người, đánh dấu sự khác biệt giữa một thiếu nữ rực rỡ và một phụ nữ trưởng thành. Hoàn toàn không phải là một trong số những người đã viết đến cạn kiệt tài năng của chính mình, có thể khẳng định rằng danh tiếng của bà sẽ đứng trên một nền tảng hẹp hơn và kém vững chắc hơn nhiều, nếu bà không sống để cầm bút trở lại tại Chawton.
Một số người từng phỏng đoán rằng bà đã lấy các nhân vật của mình từ những cá nhân mà bà từng quen biết. Chúng sống động đến mức người ta mặc định rằng hẳn chúng từng hiện hữu ngoài đời, và dường như đã được nhấc bổng nguyên vẹn đưa vào những trang sách của bà. Nhưng chắc chắn một giả định như thế đã bộc lộ sự thiếu hiểu biết về đặc quyền cao cả của thiên tài là tự sáng tạo ra từ nguồn lực của chính mình những nhân vật tưởng tượng, những kẻ vẫn chân thực với tự nhiên và nhất quán trong bản thể của họ. Tuy nhiên, có lẽ sự khác biệt giữa việc giữ cho sát với tự nhiên và việc sao chép một cách nô lệ bất kỳ mẫu vật nào của nó thì không phải lúc nào cũng được nhận thức rõ ràng. Quả thực đúng là, đối với cả nhà văn lẫn họa sĩ, họ chỉ có thể sử dụng những nét diện mạo có sẵn, và những nét mà họ từng quan sát thấy là có thật ở các đối tượng sống; bằng không họ sẽ tạo ra những quái thai thay vì con người; nhưng ở cả hai lĩnh vực, nhiệm vụ của nghệ thuật đỉnh cao là nhào nặn những nét đặc trưng ấy thành các tổ hợp mới, đặt chúng vào những tư thế, và truyền cho chúng những biểu cảm phù hợp với dụng ý của người nghệ sĩ; sao cho chúng mang tính tự nhiên, nhưng lại không hoàn toàn là thứ tự nhiên từng đập vào mắt họ; tựa như mật ong chỉ có thể thu được từ những đóa hoa tự nhiên mà loài ong từng hút mật; thế nhưng nó không phải là sự tái tạo lại hương thơm hay mùi vị của bất kỳ loài hoa cụ thể nào, mà trở thành một thứ gì đó khác biệt sau khi đã trải qua quá trình chuyển hóa mà chú côn trùng nhỏ bé ấy có thể thực hiện được. Do đó, đối với các họa sĩ, sự ưu việt của các tác phẩm bố cục nguyên bản so với việc vẽ chân dung mới nảy sinh. Reynolds đã thể hiện một năng lực cao cấp hơn khi ông thiết kế bức tranh Hài kịch và Bi kịch đang tranh giành Garrick, hơn là khi ông chỉ đơn thuần vẽ lại bức chân dung của người diễn viên ấy. Sự khác biệt tương tự cũng tồn tại trong văn chương giữa những ý niệm nguyên bản của Shakspeare cùng một số thiên tài sáng tạo khác, và những bức chân dung toàn thân của các cá nhân cụ thể, chẳng hạn như nhân vật ‘The Talking Genteman’ do cô Mitford vẽ lại một cách thật tài tình. Năng lực của Jane Austen, dù ở bất kỳ mức độ nào mà bà sở hữu, chắc chắn thuộc về bậc cao cả ấy. Bà không sao chép các cá nhân, mà đã phú bẩm cho những sáng tạo của riêng mình một cá tính độc đáo. Một nhà phê bình trên tờ ‘Quarterly’ từng nhắc đến một người quen, kể từ sau khi cuốn ‘Pride and Prejudice’ được xuất bản, vẫn thường được bạn bè gọi là ông Bennet, nhưng tác giả lại chẳng hề quen biết ông ta. Những người thân trong gia đình bà chưa từng nhận ra bất kỳ cá nhân nào trong các nhân vật của bà; và tôi có thể nhớ lại một vài người quen của mình có những nét kỳ quặc rất mời gọi và dễ bị châm biếm, nhưng lại hoàn toàn không để lại dấu vết nào trên trang sách của bà. Chính bản thân bà, khi được một người bạn gặng hỏi về vấn đề này, đã bày tỏ sự e sợ trước điều mà bà gọi là sự ‘xâm phạm vào các phép tắc xã giao’ như thế. Bà nói rằng bà thấy hoàn toàn hợp lý khi ghi nhận những nét kỳ quặc và điểm yếu, nhưng mong muốn của bà là sáng tạo chứ không phải tái tạo; ‘hơn nữa,’ bà nói thêm, ‘tôi quá kiêu hãnh với các nhân vật nam của mình để thừa nhận rằng họ chỉ là ông A. hay Đại tá B.’ Tuy nhiên, bà không hề cho rằng các nhân vật tưởng tượng của mình thuộc về một tầng lớp cao siêu hơn những gì có thể tìm thấy trong tự nhiên, bởi khi nói về hai nhân vật mà bà vô cùng yêu thích là Edmund Bertram và ông Knightley, bà đã phát biểu rằng: ‘Họ còn lâu mới đạt đến những gì mà tôi biết các quý ông Anh quốc thường là.’
Bà chắc chắn dành một thứ tình cảm tựa như bậc sinh thành cho những sinh linh do chính mình tạo ra, và không hề bỏ rơi họ khỏi tâm trí khi đã hoàn thành chương cuối cùng. Chúng ta đã thấy trong một bức thư của bà về nỗi niềm ái mộ cá nhân dành cho Darcy và Elizabeth; và khi gửi một bản sao cuốn ‘Emma’ cho một người bạn vừa mới sinh con gái, bà đã viết thế này: ‘Tôi tin rằng chị sẽ vui mừng biết bao khi nhìn thấy “Emma” của tôi, cũng như tôi sẽ vui mừng chừng ấy khi được nhìn thấy Jemima của chị.’ Bà rất quý mến Emma, nhưng không tính toán đến việc cô sẽ được số đông yêu thích; bởi khi bắt tay vào thực hiện tác phẩm ấy, bà từng nói: ‘Tôi sắp sửa chọn một nữ anh hùng mà sẽ chẳng có ai ngoài tôi mảy may ưa thích cả.’ Nếu được hỏi, bà sẽ kể cho chúng ta nghe rất nhiều chi tiết nhỏ nhặt về chặng đường sự nghiệp tiếp theo của một số nhân vật. Theo phương thức truyền khẩu ấy, chúng ta được biết rằng cô Steele chưa từng thành công trong việc tóm lấy vị Bác sĩ; rằng Kitty Bennet đã kết hôn một cách mãn nguyện với một vị giáo sĩ gần Pemberley, trong khi Mary chẳng vớ được gì cao sang hơn một trong số các thư ký của bác Philip, và tỏ ra hài lòng khi được xem là một ngôi sao trong xã hội ở Meriton; rằng ‘khoản tiền đáng kể’ mà bà lão Norris dành cho William Price chỉ vỏn vẹn một bảng Anh; rằng ông Woodhouse đã sống sót sau cuộc hôn nhân của con gái mình, và giữ cô cùng ông Knightley ở lại không dời đi nơi khác tại Donwell trong khoảng hai năm; đồng thời, những bức thư mà Frank Churchill đặt trước mặt Jane Fairfax, bị cô hất phăng đi mà chẳng thèm đọc, thực chất có chứa từ ‘tha thứ’. Về những con người tốt bụng trong ‘Northanger Abbey’ và ‘Persuasion’, chúng ta chẳng biết gì hơn ngoài những gì đã được viết ra: bởi trước khi những tác phẩm ấy được ấn hành, tác giả của chúng đã rời xa chúng ta, và mọi sự giao tiếp đầy thú vị như thế đã chấm dứt vĩnh viễn.