Hồi Ký Về Jane Austen

Lượt đọc: 167 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 8

❊ ❊ ❊

Sự nổi tiếng của Jane Austen lớn lên rất chậm chạp — Những nỗ lực xuất bản đầu tiên không thành công — So sánh hai bài điểm sách về các tác phẩm của bà.

Hiếm có danh tiếng văn học nào lại phát triển chậm chạp như của Jane Austen. Độc giả ngày nay đều biết rõ vị thế thường được dành cho bà. Họ đã được Tổng giám mục Whately, trong bài điểm sách của ông về các tác phẩm của bà, và Lord Macaulay, trong bài điểm sách về các tác phẩm của Madame D'Arblay, chỉ rõ lý do tại sao vị trí cao nhất lại được trao cho Jane Austen, như một bậc thầy khắc họa tính cách chân thực, và tại sao bà được xếp vào hàng ngũ những người tiến gần nhất đến đại văn hào Shakespeare về mặt đó. Họ thấy bà được các bậc uy tín ấy đặt vào đúng vị trí của mình, không hẳn là giữa những bậc thiên tài lỗi lạc nhất, mà là ở một chốn thuộc về riêng bà trong ngôi đền văn học danh giá của nước Anh; và có lẽ thật khó để khiến họ tin rằng các tác phẩm của bà ban đầu đã được đón nhận lạnh nhạt thế nào, và có ít độc giả đến mức nào biết trân trọng những giá trị độc đáo của chúng. Đôi khi, một người bạn hoặc hàng xóm, tình cờ biết đến mối liên hệ giữa chúng tôi với tác giả, sẽ rủ lòng ban ơn mà cất lời ca ngợi chừng mực dành cho ‘Sense and Sensibility’ hay ‘Pride and Prejudice’; nhưng nếu họ biết rằng chúng tôi, trong những suy nghĩ thầm kín, từng xếp bà ngang hàng với Madame D'Arblay hay Miss Edgeworth, hay thậm chí với một số tiểu thuyết gia đương thời khác mà tên tuổi nay đã phai mờ trong trí nhớ, họ sẽ coi đó là một minh chứng buồn cười cho thói tự mãn của gia đình. Đối với đại đa số, các tác phẩm của bà có vẻ tẻ nhạt và tầm thường, nghèo nàn về sắc thái, và thiếu thốn trầm trọng các tình tiết cũng như sự lôi cuốn.

Quả thực, chúng tôi đôi khi cũng được cổ vũ khi nghe tin một phán quyết khác đã được đưa ra bởi những vị giám định có năng lực hơn: chúng tôi được kể lại rằng một vài vị chính khách lớn hay nhà thơ lỗi lạc nào đó đã đánh giá rất cao những tác phẩm này; chúng tôi có được sự thỏa mãn khi tin rằng chúng được trân trọng nhất bởi những người am tường nhất, và tự an ủi mình bằng câu nói của Horace: ‘satis est Equitem mihi plaudere.’ Sự việc đến mức một trong những người thông tuệ nhất trong vòng quen biết của tôi đã nói, bằng một giọng nửa đùa nửa thật, rằng ông đã tự đặt ra cho mình một tiêu chuẩn đánh giá năng lực mới: liệu mọi người có thể hay không thể thấu hiểu những giá trị của Miss Austen.

Thế nhưng, dù những lời khen ngợi quý giá ấy thỉnh thoảng vẫn thu hoạch được, thì cánh đồng rộng lớn của thị hiếu công chúng lại chẳng mang lại phần thưởng xứng đáng nào, dù là về mặt ngợi khen hay lợi nhuận. Phần thưởng dành cho bà không phải là sự thu hoạch nhanh chóng như thửa ruộng trồng ngô, mà là sự lớn lên chậm chạp của cội cây sẽ trường tồn qua thế hệ khác. Những nỗ lực xuất bản đầu tiên của bà vấp phải vô vàn nản lòng. Vào tháng 11 năm 1797, cha bà đã viết bức thư sau gửi ông Cadell:

‘Thưa ngài, — Tôi đang sở hữu một cuốn tiểu thuyết viết tay, gồm 3 tập, có độ dài xấp xỉ tác phẩm “Evelina” của Miss Burney. Vì tôi thừa hiểu việc một tác phẩm thế này xuất hiện lần đầu dưới một uy danh khả kính quan trọng thế nào, nên tôi mới tìm đến ngài. Do đó, tôi sẽ rất biết ơn nếu ngài cho tôi biết liệu ngài có muốn nhận phát hành tác phẩm này không, chi phí xuất bản do tác giả chịu là bao nhiêu, và ngài sẵn sàng ứng trước bao nhiêu cho bản quyền tác phẩm, nếu sau khi đọc qua ngài thấy ưng ý. Nếu ngài tỏ ý chiếu cố, tôi sẽ gửi tác phẩm đến cho ngài.

Tôi kính thư, Thưa ngài, Người đầy tớ khiêm nhường của ngài,

George Austen.’

‘Steventon, gần Overton, Hants,

Ngày 1 tháng 11 năm 1797.’

Lời đề nghị này đã bị từ chối ngay trong chuyến thư hồi âm! Tác phẩm bị cự tuyệt một cách phũ phàng ấy chắc hẳn chính là ‘Pride and Prejudice’.

Số phận của ‘Northanger Abbey’ lại càng muối mặt hơn nữa. Nó được bán vào năm 1803 cho một nhà xuất bản ở Bath với giá mười bảng Anh, nhưng lại bị ông ta hắt hủi đến mức thà chịu mất khoản tiền đầu tư ban đầu còn hơn là mạo hiểm tốn thêm chi phí để xuất bản một tác phẩm như vậy. Nó dường như đã nằm phủ bụi nhiều năm trong ngăn kéo của ông ta; có phần giống như những chương đầu của cuốn ‘Waverley’ từng nằm quên lãng giữa đống dụng cụ câu cá cũ kỹ trong chiếc tủ của Scott. Những nhân vật nhà Tilney, Thorpe, và Morland dường như đã bị chìm vào quên lãng vĩnh viễn! Thế nhưng, khi bốn cuốn tiểu thuyết với thành công tăng dần đều đã mang lại cho nữ tác giả chút tự tin vào bản thân, bà liền muốn lấy lại bản quyền của tác phẩm đầu tay này. Một trong những người anh của bà đã đứng ra nhận phỏng vấn dàn xếp vụ việc. Ông nhận thấy người mua rất sẵn lòng nhận lại tiền và từ bỏ mọi quyền sở hữu đối với bản quyền. Khi giao dịch hoàn tất và tiền đã được trao, nhưng mãi cho đến lúc đó, người đại diện mới thỏa lòng thông báo cho ông ta biết rằng tác phẩm từng bị coi rẻ ấy lại chính là sáng tác của tác giả cuốn ‘Pride and Prejudice’.

Tôi không cho rằng bản thân bà quá mức đau khổ trước sự thiếu vắng thành công thuở ban đầu. Bà viết văn để giải trí cho chính mình. Tiền bạc, dẫu đáng mừng, nhưng không phải là thứ thiết yếu cho những chi phí ôn hòa nơi tổ ấm yên bình của bà. Hơn hết, bà được ban tặng một bản tính vui vẻ, mãn nguyện và một tâm hồn khiêm nhường; và bà đánh giá thấp những thành quả của chính mình đến mức khi nhận được 150 bảng từ việc bán cuốn ‘Sense and Sensibility’, bà đã coi đó là một khoản thù lao khổng lồ cho thứ vốn chẳng tốn chút vốn liếng nào của mình.

Tuy nhiên, không thể cho rằng bà hoàn toàn dửng dưng trước sự vượt trội trong ngòi bút của chính mình so với một số đồng nghiệp thời đó đang tận hưởng một chút danh tiếng phù du. Quả thực, một vài nét chấm phá trong các đoạn trích sau đây từ hai bức thư của bà cho thấy bà tinh tường trước những điều ngớ ngẩn trong văn chương chẳng kém gì trước những con người bằng xương bằng thịt ngoài đời.

‘Ý kiến của ông C. đã bị gạch tên khỏi danh sách của tôi; nhưng vì bài viết của tôi chỉ xoay quanh “Mansfield Park”, tôi may mắn có thể miễn cho mình việc đả động đến ông D. Tôi sẽ chuộc lại lỗi lầm với ông ấy bằng cách viết một bản nhái thật sát theo cuốn “Self-Control” ngay khi có thể. Tôi sẽ cải thiện nó. Nữ anh hùng của tôi sẽ không chỉ được thả trôi xuôi dòng sông Mỹ trên một chiếc thuyền một mình đâu. Cô ấy sẽ băng qua Đại Tây Dương bằng đúng cách đó; và sẽ chẳng dừng lại cho tới khi cập bến Gravesend.’

‘Chúng tôi đã có cuốn “Rosanne” trong Câu lạc bộ của mình, và thấy nó y hệt như những gì chị mô tả; rất hay và khôn ngoan, nhưng lại dài dòng lê thê. Sở trường lớn của Mrs. Hawkins nằm ở các đề tài nghiêm túc. Có một số cuộc trò chuyện và chiêm nghiệm hết sức thú vị về tôn giáo: nhưng về các chủ đề nhẹ nhàng hơn, tôi nghĩ bà ấy vướng vào không ít điều vô lý; và xét về tình yêu, nữ anh hùng của bà ấy có những cảm xúc thật buồn cười. Có hàng ngàn điều vô lý trong câu chuyện. Chị còn nhớ hai cô nàng Ormsden xuất hiện ngay đoạn cuối không? Thật nhạt nhẽo và gượng gạo. Madelle. Cossart mới chính là niềm say mê của tôi.’

❀ ❀ ❀

Hai bài nhận định về các tác phẩm của bà đã xuất hiện trên tạp chí ‘Quarterly Review’. Một bài vào tháng 10 năm 1815, và một bài khác, hơn ba năm sau khi bà qua đời, vào tháng 1 năm 1821. Bài viết sau được biết là do chính tay Whately, người sau này là Tổng giám mục Dublin, chấp bút. Chúng khác nhau rất nhiều về mức độ ca ngợi mà chúng dành tặng, và tôi nghĩ cũng có thể nói là cả về tài năng mà chúng được viết ra. Bài đầu tiên ban tặng chút ít sự tán thành, nhưng bài thứ hai lại bày tỏ sự ngưỡng mộ nồng nhiệt nhất. Người ta khó lòng cảm thấy thỏa mãn với sự nhạy bén phê bình của vị tác giả thứ nhất, người khi bàn về ‘Sense and Sensibility’, đã hoàn toàn phớt lờ sức sống mãnh liệt được thổi vào nhiều nhân vật, mà lại tuyên bố rằng ‘sức hút và giá trị của tác phẩm phụ thuộc hoàn toàn vào cung cách ứng xử của người chị cả!’

Và ông ta cũng chẳng công bằng khi, trong ‘Pride and Prejudice’, lại mô tả sự thay đổi tình cảm của Elizabeth đối với Darcy là do được tận mắt nhìn thấy ngôi nhà và điền trang của hắn. Nhưng sự khác biệt lớn nhất giữa hai nhà phê bình lại nằm ở cách họ đánh giá những nhân vật ngớ ngẩn và ngốc nghếch xuất hiện trong các tiểu thuyết này. Về điểm này, sự khác biệt gần như chạm ngưỡng mâu thuẫn, giống như người ta đôi khi thấy được bày ra trên các cột song song, khi người ta muốn kết tội một nhà văn hay một chính khách nào đó vì tính bất nhất. Nhà phê bình năm 1815 viết rằng: ‘Những hạt sạn trong các tác phẩm này xuất phát từ những chi tiết tỉ mỉ mà dự định của tác giả bao hàm. Những nhân vật ngốc nghếch hoặc khờ khạo, như ngài Woodhouse già và Miss Bates, quả là lố bịch khi lần đầu xuất hiện, nhưng nếu bị lôi ra quá nhiều lần, hoặc sa đà quá lâu, những lời lải nhải của họ rất dễ trở nên nhàm chán trong tiểu thuyết cũng như ngoài đời thực.’

Trái lại, nhà phê bình năm 1821 lại tách những kẻ ngốc ra làm ví dụ đặc biệt cho tài năng của nữ tác giả, và tuyên bố rằng về mặt này, bà thể hiện một sự quan tâm đến tính cách nhân vật chẳng kém mấy so với chính Shakespeare. Đây là những lời của ông: ‘Giống như ông ấy (Shakespeare), bà thể hiện sự phân định tài tình không kém đối với tính cách của những kẻ ngốc so với những người khôn ngoan; một phẩm chất hoàn toàn không hề tầm thường. Quả thực, để sáng tạo ra một cuộc trò chuyện đong đầy trí tuệ hoặc sự hóm hỉnh đòi hỏi bản thân nhà văn phải sở hữu năng lực; nhưng điều ngược lại thì không đúng, chẳng có kẻ ngốc nào lại có thể miêu tả những kẻ ngốc một cách xuất sắc cả; và nhiều người từng thành công khá rỗi trong việc khắc họa các nhân vật thượng lưu lại thất bại trong việc thổi hồn cá tính vào những nhân vật yếu kém hơn vốn cần thiết phải đưa vào để tạo nên một bức tranh chân thực về đời sống thực tế: họ bày ra trước mắt chúng ta sự ngu ngốc thuần túy nói chung, mà quên mất rằng dưới con mắt của một nhà tự nhiên học lão luyện, những con côn trùng trên một chiếc lá cũng mang những sự khác biệt rộng lớn chẳng kém khoảng cách giữa con sư tử và con voi.’

‘Slender, Shallow, và Aguecheek, qua ngòi bút của Shakespeare, dù đều là những kẻ ngốc nghếch, nhưng chẳng giống nhau hơn Richard, Macbeth, và Julius Cæsar; và những nhân vật Mrs. Bennet, Mr. Rushworth, và Miss Bates của Miss Austen cũng chẳng giống nhau hơn các chàng Darcy, Knightley, và Edmund Bertram của bà. Quả thực, một số người từng phàn nàn rằng họ thấy những kẻ ngốc do bà tạo ra quá giống đời thực và hậu quả là gây nhàm chán. Chẳng có gì để tranh cãi về gu thẩm mỹ cả; tất cả những gì chúng ta có thể nói là những nhà phê bình như vậy (dù bề ngoài họ có tỏ ra cung kính đến đâu trước những quan điểm được thừa nhận) chắc chắn sẽ thấy các vở “Merry Wives of Windsor” và “Twelfth Night” vô cùng tẻ nhạt; và rằng những ai ngắm nhìn các bức tranh của Wilkie, hay của trường phái hội họa Hà Lan, với niềm hân hoan, thì phải thừa nhận rằng sự xuất sắc trong nghệ thuật bắt chước có thể mang lại sức hút cho những thứ vốn dĩ sẽ rất tẻ nhạt hoặc khó chịu trong thực tế.’

Sự tỉ mỉ đến từng chi tiết của bà cũng từng bị bắt bẻ; nhưng ngay cả khi nó mang lại một mức độ nhàm chasnhất định vào lúc đó, chúng ta cũng chẳng thể chắc chắn liệu điều đó có thực sự đáng bị coi là một vết nhơ hay không, trong khi nó lại là yếu tố tuyệt đối cốt yếu để đạt đến một đỉnh cao nghệ thuật tuyệt vời. Giờ đây, hoàn toàn không thể, nếu thiếu đi điều này, tạo ra sự thấu hiểu tường tận về các nhân vật—điều vốn cần thiết để khiến độc giả thực sự tâm huyết gắn bó với họ. Hãy thử để bất kỳ ai cắt bỏ khỏi cuốn “Iliad” hay các vở kịch của Shakespeare mọi thứ (chúng tôi không hề cho rằng người này hay người kia không thể lược bỏ một số phần để tốt hơn, nhưng hãy để người ấy loại bỏ tất cả mọi thứ) vốn hoàn toàn không có tầm quan trọng và sự hấp dẫn tự thân; và người ấy sẽ nhận ra rằng phần còn lại sẽ mất đi hơn một nửa sức quyến rũ của nó.

Chúng tôi tin chắc rằng một số nhà văn đã làm giảm đi hiệu quả tác phẩm của mình vì quá mức câu nệ không cho phép bất cứ thứ gì lọt vào trang sách nếu nó không mang lại một giá trị tuyệt đối và độc lập nào đó. Họ hành xử giống như những kẻ tước bỏ hết lá của một cây ăn quả, cho rằng tự thân chiếc lá chẳng có tích sự gì, với mục đích dồn nhiều dưỡng chất hơn cho quả—thứ mà trên thực tế chẳng thể đạt đến độ chín mồi và hương vị trọn vẹn nếu thiếu đi những chiếc lá ấy.

Thế giới, tôi nghĩ, đã đồng tình với quan điểm của nhà phê bình sau này; nhưng sẽ là bất công nếu quy trọn vẹn sự bất đồng giữa hai bài viết lên đầu vị tác giả đi trước. Thực tế là trong khoảng thời gian năm năm ở giữa, các tác phẩm ấy đã được đọc đi đọc lại bởi rất nhiều tên tuổi hàng đầu trong giới văn học. Thị hiếu công chúng đã tự định hình trong suốt khoảng thời gian đó, và ‘lớn lên nhờ những gì nó dung nạp’. Những cuốn tiểu thuyết này thuộc về một dòng tác phẩm càng đọc lại càng thấy hay hơn là mất đi, và có lẽ mỗi nhà phê bình đều phản ánh khá công bằng những quan điểm thịnh hành của độc giả vào năm mà họ đặt bút viết.

Kể từ thời điểm đó, những lời ca ngợi dành cho các tác phẩm của Jane Austen vẫn tiếp diễn không ngừng và gần như đồng thuận tuyệt đối. Chúng thường xuyên được viện dẫn như những hình mẫu; và chúng cũng chẳng hề đánh mất đi đặc quyền ban đầu là vô cùng được lòng những tầng lớp trí tuệ lỗi lạc nhất. Tôi xin phép được tự thưởng cho mình bằng cách tổng hợp lại vào chương kế tiếp những minh chứng về sự tôn sùng mà những con người ấy dành cho bà.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.