Lam Bào Tiên Sinh

Lượt đọc: 271 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Đọc Canh Nối Nhà

❊ ❊ ❊

Những ngôi làng trên gò đất Nam Nguyên, bất kể là làng lớn ngàn bảy tám trăm hộ, hay xóm nhỏ đôi ba mươi nóc nhà, ngõ xóm đều ngay ngắn, đường sá chỉnh tề. Cổng ngõ nhà nào cũng mở dọc theo ngõ phố, tọa bắc nhất loạt tọa bắc, hướng nam nhất loạt hướng nam, bức tường đầu hồi phía đông nhà này dán sát vào tường đầu hồi phía tây nhà kia, mà tường tây nhà mình lại liền kề với tường đông nhà khác, chen chúc san sát, chẳng để lại khe hở nào. Tục ngữ có câu: "Bà con muốn tốt thì kết phương xa, láng giềng muốn hòa thì xây tường cao." Nhà nhà đều đắp tường đất vàng trong khuôn viên trang viện của mình, cốt để phòng gà bới chó chạy gây ra xích mích, cãi vã. Khoảng giữa bức tường bao giáp mặt phố mở lối đi, phía trên cổng rất chuộng việc dựng một môn lâu thật đẹp.

Nông dân nơi ấy hết sức coi trọng việc tô điểm môn lâu. Những nhà khá giả cất môn lâu bằng gạch gỗ, phần đông các gia đình thì làm bằng đất gỗ. Nhà nào không đủ sức cất môn lâu đành phải đục một lỗ tròn trên tường đất bao quanh, gắn cánh cổng phên đan bằng cành củi gai, vừa phòng trộm lại vừa ngăn chó. Người lạ bước chân vào bất kỳ thôn làng nào, rảo bước dọc theo ngõ phố, chỉ cần liếc mắt nhìn qua hai bên những môn lâu cao thấp muôn hình vạn trạng là đại khái có thể phân định được thành phần gia đình của từng nhà. Song, đó chỉ là chuyện xưa hồi đầu giải phóng. Bây giờ, quy mô và dáng vẻ của môn lâu chẳng còn mấy can hệ đến cái thành phần được định ra hồi cải cách ruộng đất nữa; nếu cứ theo thói quen cũ mà phỏng đoán, ắt sẽ chuốc lấy trò cười râu ông nọ cắm cằm bà kia.

Chính giữa môn lâu thường treo một tấm biển cổng, bên trên khắc bốn chữ lớn. Việc lựa chọn bốn chữ này thực chất chính là lời tuyên ngôn dựng nghiệp của người chủ nông gia sau cánh cổng ấy. Sau ngày giải phóng, tinh thần của người làm nông lên cao, việc chọn biển treo cổng khó tránh khỏi chịu ảnh hưởng của trào lưu thời đại. Hồi cải cách ruộng đất, nhiều người thích dùng "Phát triển sản xuất", "Làm giàu dựng nghiệp"; sang thời hợp tác hóa lại thịnh hành "Cùng chung phú quý", "Đại lộ khang trang"; trong ba năm khó khăn lại rộ lên "Tự lực cánh sinh", "Cần kiệm quản gia"; cho đến mười mấy năm liên tiếp của phong trào "Tứ thanh" và "Cách mạng Văn hóa", những khẩu hiệu chính trị như "Mặt trời đỏ chiếu rọi", "Vạn thọ vô cương", "Lấy đấu tranh làm cương lĩnh", "Học thật theo Đại Trại" quả thực đã làm mưa làm gió một thời.

Trước giải phóng, nội dung đề tựa trên biển môn lâu đơn điệu hơn nhiều. Phàm là những gia đình sung túc cất nổi môn lâu gạch gỗ hoặc môn lâu đất gỗ coi được một chút, tuyên ngôn dựng nghiệp trên biển đề tám chín phần mười đều chọn bốn chữ "Canh độc truyền gia", dụng ý hiển nhiên vô cùng. Thôn Dương Từ chúng tôi, giữa muôn vàn làng mạc ken dày như sao sa trên gò Nam Nguyên, chỉ tính là một thôn cỡ vừa và nhỏ. Trong hơn hai trăm hộ nông dân, nhà có môn lâu tu sửa tráng lệ nhất chính là đại tài chủ Dương Quy Niên. Gạch xanh mài nước, xà chạm xà vẽ, mái cong vút góc, tựa hồ như một tòa lầu đình bốn góc nguy nga lộng lẫy. Dưới môn lâu có hai con sư tử đực bằng đá xanh ngồi chồm hổm, trên tường chạm khắc muông thú chim chóc. Chính giữa môn lâu, lồng vào bức họa hươu hạc biểu trưng cho sự cát tường vĩnh cửu, bốn chữ triện "Canh độc truyền gia" được khắc nổi, hài hòa cùng từng dải mây lành cuồn cuộn. Con trai cả của Dương Quy Niên làm quan tại huyện phủ Hàm Ninh, trong nhà có hơn trăm mẫu ruộng nước ven sông, trọn vẹn hai máng lừa cao ngựa lớn, quả thực có cày cấy có học hành, lời tuyên ngôn ăn khớp hoàn toàn với thực tế. Còn lại những gia đình phong túc tuy cất nổi môn lâu đất gỗ, cũng bắt chước một cách vụng về mà đề biển "Canh độc truyền gia", nhưng phần lớn lại có cày mà không có học, danh chẳng xứng với thực, thậm chí cả nhà già trẻ lớn bé toàn là những gã lực điền thô kệch một chữ bẻ đôi không biết. Nhưng đã là lời tuyên ngôn dựng nghiệp, lẽ tự nhiên chủ yếu để rọi sáng cho đời sau, nỗi khiếm khuyết không có người đọc sách tất sẽ do đám con cháu đời sau bù đắp.

Một gia đình khác ở thôn Dương Từ dựng nổi môn lâu gạch gỗ mà lại đúng nghĩa "Canh độc truyền gia" thì phải kể đến nhà tôi.

Ông nội tôi là Từ Kính Nho, lòng tôn sùng tinh thần "canh độc" của ông thậm chí còn thuần khiết hơn cả nhà Dương Quy Niên. Trưởng nam nhà Dương Quy Niên làm việc tại huyện phủ, chủ yếu là làm quan chứ không theo nghiệp học nữa, con trai thứ thì tòng quân múa súng gươm chứ hiếm khi động đến ngòi bút; đồng áng trong nhà toàn dựa vào tá điền dài hạn và thợ gặt ngắn ngày gieo hạt gặt hái, chẳng cần đến Dương Quy Niên phải động tay nhấc chân. Còn ông nội tôi Từ Kính Nho mới thực sự là tín đồ trung thành và người thực hành đích thực của tinh thần "canh độc".

Ông nội Từ Kính Nho của tôi, người ta gọi là Từ lão tiên sinh, là lứa tú tài cuối cùng của triều đình nhà Thanh. Vì chế độ khoa cử bị bãi bỏ nên không thể thi đỗ cử nhân để thăng tiến, ông bèn mở trường dạy học tại thôn Dương Từ, mãi cho đến khi hai bên tóc mai nhuốm màu sương trắng, ông vẫn khỏe mạnh ngồi dạy nơi học quán. Cũng chẳng rõ xuất phát từ luồng tư tưởng nào, ông nội tôi đã gỡ bỏ bức biển đề "Canh độc truyền gia" trên môn lâu xuống, thay bằng tấm biển "Đọc canh truyền gia", tráo đổi vị trí của hai chữ "canh" và "độc". Chữ là do chính tay ông tôi viết, vuông vức đĩnh đạc, gân cốt cứng cỏi, từng nét chẳng chút cẩu thả, đúng theo thể chữ Liễu, rồi để cha tôi tỉ mẩn đục khắc từng nét một. Mới đầu trông thấy, cha tôi còn ngỡ ông nội hạ bút nhầm lẫn, đến khi gặng hỏi, ông nội phất tay áo một cái, trừng mắt lườm cha tôi mà chẳng buồn đáp lời. Cha tôi không dám hỏi thêm, nhưng hiểu ra rằng đây là sự hoán đổi có chủ ý chứ không phải nhầm lẫn bút mực, đành phải từ từ ngẫm nghĩ, cúi đầu cẩn trọng đục khắc từng li từng tí.

Lại còn một chuyện ly kỳ hơn nữa. Khi tuổi già xế bóng, ông nội chia việc rất ngặt nghèo cho ba anh em cha tôi: một người kế thừa nghiệp dạy học quán của ông để thể hiện chữ "độc"; hai người còn lại chăm lo đồng áng để thể hiện chữ "canh"; cứ thế đời đời kiếp kiếp, theo lệ mà suy. Sự phân công ấy, ba anh em còn gượng chấp nhận được, thế nhưng đến lúc lâm chung trút hơi thở cuối cùng, ông nội lại để lại một bản gia huấn nghiêm ngặt, có thể tóm gọn thành di chúc "ba nên ba không". Lời giáo huấn dạy rằng: kẻ dạy học chỉ chuyên tâm làm học vấn, không được cầu quan làm chức; kẻ làm nông phải tự thân cày cấy, không được thuê mướn người làm thay; chỉ cần giữ trọn gia sản hiện có không để mất mát, không được tậu ruộng xây nhà mua lừa ngựa.

Ba anh em trừng to mắt, người nhìn tôi, tôi ngó người, chẳng biết phải làm sao. Ba người họ đương độ tráng niên, sớm đã nuôi chí đồng tâm hiệp lực thi thố tài năng, muốn so tài cao thấp với nhà Dương Quy Niên ở thôn Dương Từ. Mấy năm gần đây, nhà họ Dương binh hùng tướng mạnh, tậu ruộng cất nhà, trăm bề hưng thịnh, đã trở thành phú hộ mới nổi tiếng tăm mười dặm tám làng quanh vùng. Trông thấy nhà họ Dương phất lên như nước lũ dâng sông, ba anh em vốn đã bất mãn từ lâu với phương châm trị gia câu nệ cẩn trọng của cha, song chẳng dám hé răng, không ngờ lúc còn sống lão tiên sinh đã trói buộc chân tay họ, đến trước khi đi vẫn còn muốn trói chặt họ vào chút cơ nghiệp cỏn con này. Lão tiên sinh dường như đã liệu trước được tâm tính của ba người con trai, sợ mình đi rồi con cháu ỷ thế làm càn, bèn dứt khoát phán một câu chặn họng: kẻ nào không tuân theo lời cha dạy, ấy là giống nghịch tử! Sau này không được phép đến trước phần mộ của ông mà thắp hương hóa vàng. Ba anh em đành phải nén nhịn tủi hờn, dẫu không hiểu cũng phải chấp hành, tuân theo di huấn của lão tiên sinh, người cày cấy thì tự thân xuống đồng sớm khuya, người ngồi dạy quán thì tĩnh tâm dưỡng khí dùi mài kinh thư thánh hiền. Dân làng đem lời gia huấn kỳ quặc này của ông nội tôi đặt thành câu vè: "Nhà cần nhỏ, ruộng cần ít, nuôi con bò vàng tà tà làm." xem như chuyện cười truyền miệng.

Hỡi ôi! Đến lúc thôn Dương Từ được giải phóng, đứa con thứ hai cầm súng của nhà Dương Quy Niên đền mạng dưới mũi súng của Giải phóng quân; đứa con cả làm quan huyện bị giam trong ngục tối của nhân dân; nhà cao cửa rộng, lừa cao ngựa lớn cùng ruộng nước nương khô trong nhà đều bị tịch thu chia sạch cho bần nông và tá điền thôn Dương Từ. Đến tận hôm nay tôi vẫn không sao quên được cảnh tượng đêm hôm ấy, ba anh em cha tôi bưng tráp thờ của ông nội, dập đầu vái lạy, vừa khóc vừa cười, chẳng khác nào phát rồ phát dại. Đêm khuya thanh vắng, ba anh em lại chạy ra khu mộ tổ sau làng, phủ phục lên nấm mồ của ông nội, cào cấu, ôm ghì lấy! Hận không thể đào tung ngôi mộ lên để ôm lấy hài cốt của vị tiên tổ nhìn xa trông rộng đã để lại di huấn "ba nên ba không" kia vào lòng mà hôn hít trăm ngàn bận! Phải cảm kích biết bao nhiêu vị tiên tổ ấy — vị tiên tổ còn sáng suốt thần tình hơn cả Gia Cát Khổng Minh! Cũng may nhờ có ông sớm nhìn thấu hồng trần, để lại di huấn trị gia nghiêm cẩn, mới giúp con cháu đời sau tránh được đại họa ngập đầu như nhà họ Dương! Gia đình chúng tôi được xếp vào thành phần trung nông lớp trên, dẫu không phải đối tượng nòng cốt để tổ công tác dựa vào, nhưng cũng chẳng nằm trong vòng giai cấp bóc lột bị đả kích cô lập, thế đã là vạn hạnh lắm rồi!

Năm năm trước khi nhắm mắt xuôi tay, ông nội đã chọn sẵn cha tôi làm người kế tục ông để đến ngồi dạy học tại tư thục của thôn Dương Từ. Nghe đâu, qua quan sát lâu dài, lão tiên sinh nhận thấy bác cả tôi giỏi toan tính, thạo mưu mẹo, mang nặng hơi hướng của phường buôn bán. Bác hai tính tình bướng bỉnh ngang ngạnh, chỉ hợp làm một kẻ vũ phu. Cha tôi từ nhỏ đã thông minh sáng dạ, chẳng giảo quyệt như bác cả, cũng chẳng ương bướng như bác hai, rất được lão tiên sinh yêu thương coi trọng, lại thêm ông rất ưng tướng mạo của cha tôi (theo lời ông nội thì vầng trán đầy đặn, mày cao mắt sáng, sắc da nhuận nhuận), thế nên sau khi ông qua tuổi hoa giáp, chiếc ghế thái sư màu đen khiến người đời kính ngưỡng nơi tư thục đã được trao lại cho cha tôi ngồi.

Tôi còn nhớ mang máng, sau khi ông nội qua đời, cha tôi cởi bỏ chiếc áo dài màu lam, đổi sang mặc chiếc áo vải màu lam thẫm, vừa để biểu thị lòng giữ trọn hiếu nghĩa thủ tiết với linh hồn của ông nội, vừa đánh dấu việc ông đã bước qua tuổi ba mươi, đến lúc phải cởi bỏ chiếc áo lam của thời trai trẻ. Ấn tượng trong tôi sâu sắc vô cùng, từ sau khi ông mất, cha tôi dường như thoắt cái đã biến thành một con người khác, xương mày gồ cao hơn, tựa như một vách đá chắn ngang phía trên đôi mắt, ánh mắt cũng tan biến sạch vẻ linh hoạt sáng láng, thuần túy trở thành một thần thái lạnh lùng uy nghiêm. Trong lớp học, ông chẳng bao giờ cười cợt, ngồi ngay ngắn thẳng lưng trước chiếc bàn gỗ bốn ngăn kéo, từ sáng tới tối chẳng hề lộ vẻ mệt mỏi, chỉ cần một tiếng ho hắng của ông cũng đủ khiến lũ học trò nghịch ngợm giật thót mình. Trên đường đi lại giữa nhà và lớp học, sải bước qua nửa con ngõ trong thôn, ông luôn ngẩng đầu ưỡn ngực, mắt nhìn thẳng tắp, chẳng bao giờ chủ động chào hỏi bất kỳ ai. Khi người khác bắt chuyện hỏi thăm, ông chỉ khẽ gật đầu một cái rồi rảo bước đi qua chứ không dừng lại. Về đến nhà, ngoài việc chuyện trò với hai bác, ông tuyệt nhiên không hé răng nói nửa lời với hai bác dâu và bảy tám đứa cháu trai cháu gái. Ngoại trừ hai bác ra, chẳng ai là không khiếp sợ ông. Mỗi khi cha tan học trở về, vừa bước qua cánh cổng ngõ, chỉ cần hắng giọng một tiếng, trong nhà ngoài sân lập tức im phăng phắc như tờ, lũ cháu trai cháu gái ngừng ngay trò đùa nghịch, tiếng bác dâu và mẹ tôi nhóm bếp kéo bễ cũng trở nên nhỏ nhẹ, đều đặn hẳn đi. Lũ anh em họ chúng tôi nếu có đánh nhau cãi vã, chẳng may thấy bóng dáng cha đứng trước mặt, chẳng cần ông phải động tay động chân, chỉ cần liếc mắt nhìn một cái là đứa nào đứa nấy đều câm như hến. Ông thực ra chưa từng ra tay đánh con trẻ bao giờ, nhưng cũng chẳng bao giờ tỏ ra dù chỉ một chút thân mật vỗ về với ai, dường như tôi còn sợ cha hơn cả các anh em họ.

Giờ đây, nguyên nhân duy nhất tôi có thể lý giải cho sự thay đổi tính cách ấy của cha, chính là sự biến chuyển về địa vị của ông trong đại gia đình mười lăm mười sáu miệng ăn này sau ngày ông nội mất. Khi lâm chung, ông nội đã phá vỡ quy tắc truyền thống trưởng tử đứng đầu một cách đầy bất ngờ, giao phó toàn bộ việc nhà cho cha tôi thống quản. Nghe nói ông nội sợ bác cả quá toan tính khôn lỏi mà tổn hại tình làng nghĩa xóm, đè nén anh em trong nhà; lại sợ bác hai tính tình nóng nảy hung bạo mà rước vạ vào thân, thế nên mới để cha tôi là con út đứng ra gánh vác gia đình. Ông phải đứng trên hai người anh và hai người chị dâu, phải dàn xếp mọi mâu thuẫn giữa ba anh em, ba chị em dâu cùng chín đứa cháu và con đẻ của mình, phải ứng đối mối quan hệ với hàng mấy chục nhà bà con thân thích gần xa lớn nhỏ, lại phải lo liệu đối đãi với hơn hai trăm hộ xóm giềng cùng họ lẫn khác họ trong thôn Dương Từ, quả thực quá đỗi phức tạp! Khi ấy tôi còn chưa thấu hiểu được những cảnh ngộ khó xử của cha, chỉ thấy rằng trên gương mặt ông, nụ cười đã vĩnh viễn biến mất.

Dẫu cho cha tôi trong gia đình này luôn nghiêm khắc với người nhà mình — mẹ tôi, chị gái, em trai và tôi, nhưng lại khoan dung độ lượng với người ngoài — hai bác, hai bác dâu cùng các anh chị em họ, thế nhưng những va chạm lục đục trong nhà vẫn chẳng khi nào dứt, chỉ là chưa đến mức công khai đòi chia gia tài mà thôi. Bác cả vốn dĩ đã cảm thấy mất mặt vì để em út cai quản việc nhà, lại thêm ba điều di chúc trói chặt tay chân nên trong lòng luôn ấm ức không thôi. Con trai lớn của bác đã trưởng thành, bác muốn đưa lên Tây An học nghề buôn bán, nhưng vì cha tôi kiên quyết giữ đúng di huấn nên không thể thực hiện được, có bực dọc mà chẳng biết trút vào đâu, bèn xúi giục bác hai tính tình bộc trực đứng ra gây chuyện. Cha tôi nhìn thấu hết thảy mọi việc, chỉ nhẫn nhịn ngậm bồ hòn làm ngọt, chẳng thèm chấp nhặt những cơn thịnh nộ vô lối của bác hai, khiến bác cả cũng đành bất lực.

Cứ tiếp diễn mãi thế này chung quy không phải kế lâu dài, cha tôi không thể giương mắt nhìn cái gia đình vốn nức tiếng lễ nghi gia phong mẫu mực nhất làng lại tan đàn xẻ nghé dưới bàn tay mình, để cho người thôn Dương Từ chê cười. Ông dứt khoát quyết định cáo lui khỏi học đường trở về nhà, toàn tâm toàn ý quán xuyến gia sự. Bản thân ông đứng lớp dạy học, một lòng khó lòng phân hai mối, lo được việc trường thì chẳng lo nổi việc nhà, mà chăm chăm lo việc nhà lại sợ lỡ dở việc học hành của con em người khác. Điều quan trọng hơn cả là trong lúc ông ngày ba buổi ngồi chôn chân nơi học đường, ở nhà và ngoài đồng ruộng đã tạo ra khoảng trống thời gian và không gian quá lớn cho bác cả mặc sức bày trò thị phi, khuấy đảo chuyện nọ chuyện kia. Thế là, vào đúng năm tôi vừa tròn mười tám tuổi, cha tôi đã đẩy tôi lên ngồi vào chiếc ghế thái sư màu đen mà ông từng ngồi.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.