Tuyết phủ trắng xóa cánh đồng hoang, trên con đường lớn giữa chốn thôn quê. Bùn đất vốn bị giẫm nát bét lúc tan tuyết vào buổi trưa, đến ban đêm lại đông cứng thành những khối đá, mặt đường gập ghềnh lồi lõm, đi lại khó khăn. Con đường hướng về phía Nam, uốn lượn kéo dài dọc theo cánh đồng ven sườn dốc, trông như một sợi dây da vứt bừa trên nền tuyết, quanh co ngoằn ngoèo.
Ba người chúng tôi gồm lớp trưởng Lưu Kiến Quốc, chủ nhiệm lớp Vương lão sư và tôi cùng cất bước, bất chấp gió lạnh thấu xương của những ngày đại hàn đầu đông ở đồng nguyên Vị Hà, đang rảo bước hướng về phía Nam dọc theo con đường lớn ở nông thôn, để đến một ngôi làng gọi là Điền Gia Trại, tìm cha của Điền Phương là lão nông Điền Mậu Rong. Chúng tôi sẽ giao cho ông bốn trăm đồng, rồi ông sẽ chuyển lại số tiền đó cho gia đình đã hứa gả Điền Phương để trả lại sính lễ hoặc tiền nợ cưới mà ông từng nhận, dùng phương diện kinh tế để cắt đứt hoàn toàn sợi dây trói buộc Điền Phương. Quả là một hành động vĩ đại làm sao!
Bốn trăm đồng tiền được nhét trong chiếc túi sách của tôi, nặng trĩu treo trên vai, điều đó chẳng khác gì vài trăm trái tim đang đập rộn ràng, tôi sao có thể không cảm thấy nặng nề cho được!
Trong buổi tối mừng năm mới, vở nhạc kịch "Bạch Mao Nữ" của chúng tôi đã thành công rực rỡ, cái tên Điền Phương liền biến mất, những bạn học ở lớp khác quen biết hoặc không quen biết cô ấy, những giáo viên từng dạy hoặc chưa từng dạy cô ấy, hễ gặp mặt đều gọi thân mật cô ấy là Bạch Mao Nữ, học sinh lớp chúng tôi lại càng không cần phải nói. Bạch Mao Nữ trong kịch đã giành được quyền lợi có một cuộc sống mới, giành được tình yêu hạnh phúc tự do, nhưng Bạch Mao Nữ trong đời thực — Điền Phương, đám mây mù phong kiến bao trùm tâm hồn vẫn chưa tan đi.
Mặc dù từng xảy ra vụ việc cướp Điền Phương gây chấn động cả trấn nhỏ, cha cô ấy vẫn không chịu đổi ý, quyết không cho phép cô hủy bỏ hôn ước với thôn Đại Trương Trương do mai mối sáu lễ định đoạt. Người gây áp lực lớn nhất cho cô không phải là cha cô, cô từng nói rằng bản thân sẽ không bao giờ về nhà, thậm chí từ đoạn quan hệ cha con, cũng quyết không quay lại cái "giếng cạn tối thui sâu vạn trượng" đó nữa. Người gây áp lực lớn nhất cho cô chính là tám thạch lúa mạch, sính lễ mà cha cô nhận khi hứa gả cô cho thôn Đại Trương, từ lâu đã bị cả nhà lớn nhỏ ăn hết, biến thành phân tro bón vào ruộng đồng rồi. Tám thạch lúa mạch, một thạch mười đấu, một đấu ba mươi lăm cân ta, tính ra đúng là hai nghìn tám trăm cân, quy đổi thành nhân dân tệ là hơn ba trăm đồng đấy!
Một chiến dịch quyên góp đã bùng lên trong trường sư phạm!
Nghĩ lại quá trình trước và sau chiến dịch quyên góp này, đến nay tôi vẫn vô cùng xúc động. Ban đầu, đó chỉ là hành động của vài cậu con trai trong đội bóng rổ chúng tôi, không ngờ lại lan rộng ra toàn trường. Ngày hôm đó, sau trận đấu bóng rổ với bộ vũ trang huyện kết thúc, tôi và đội trưởng Hà Trường Hải trên đường về trường, cứ lải nhải bàn về chuyện Điền Phương bị cướp đã qua. Tôi nói, nếu tôi có ba bốn trăm đồng, tôi sẵn sàng lấy ra để giải thoát món nợ trong lòng cô ấy. Hà Trường Hải nói, đội bóng chúng ta góp lại xem có đủ không nhỉ? Mười mấy thành viên đội bóng rổ chụm đầu bàn tới bàn lui, cũng chỉ được mấy chục đồng, hoàn toàn không đủ. Về đến trường, tin tức lan truyền đến các bạn nam nữ trong lớp, mọi người lần lượt đến quyên góp tiền cho tôi. Tiếp theo đó, học sinh các lớp khác cũng chạy đến ký túc xá, phòng học của tôi để quyên góp, thậm chí có cả mười mấy giáo viên cũng đóng góp... Chà! Chỉ trong vòng ba bốn ngày ngắn ngủi, chiếc túi sách của tôi đã nhét đầy hơn năm trăm đồng, vượt quá số tiền cần thiết. Sau khi tôi bàn bạc với chủ nhiệm lớp là Vương lão sư, quyết định trả lại hơn một trăm đồng dư cho những thầy cô và học sinh quyên góp nhiều nhất, giữ lại bốn trăm đồng là đủ dùng.
"Để đập tan xích xiềng phong kiến! Tôi góp ba đồng..."
"Không thể dung thứ cho các chị em chúng ta làm vật hy sinh cho hôn nhân phong kiến nữa! Tôi góp một đồng..."
"Vì giải phóng, vì tự do! Tôi góp..."
Từng khuôn mặt nam sinh và nữ sinh cứ chồng chất trước mắt tôi, từng lời nói hào sảng vang vọng bên tai tôi, khắc ghi suốt đời không quên! Mọi người không chỉ đồng cảm với hoàn cảnh của Điền Phương, mà đó còn là một yêu cầu chung của thời đại, thế hệ thanh niên đầu tiên của Tân Trung Quốc vừa giành được giải phóng và tự do, ý thức phản phong kiến mạnh mẽ là tiếng nói chung. Những học sinh trường sư phạm này, đặc biệt là học sinh lớp cấp tốc, xuất thân từ tầng lớp đáy của xã hội, không chỉ căm thù địa chủ tư bản, mà đặc biệt căm ghét hôn nhân phong kiến. Rất nhiều người có hoàn cảnh tương tự như Điền Phương, việc ly hôn và hủy bỏ hôn ước ở trường sư phạm không những không bị người ta chê cười, mà còn nhận được sự đồng tình và ủng hộ rộng rãi.
"Cậu ly hôn rồi à?"
"Ly rồi!"
"Xong xuôi sạch sẽ chưa?"
"Xong rồi. Còn cậu?"
"Tớ vừa đề xuất, đang làm thủ tục ly đây!"
"Mau ly đi! Để tìm lại tự do..."
Đó là một cuộc trò chuyện công khai, sẽ không khiến người ta bàn tán... Một Bạch Mao Nữ thu hút sự chú ý như Điền Phương, việc nhận được sự quyên góp nhiệt tình cũng là điều không có gì lạ.
Tôi ấn ấn cặp sách, bốn trăm đồng nhân dân tệ đang nằm gọn trong lòng bàn tay, trái tim tôi không kìm được mà thấy ấm lên, ngọn gió lạnh thấu xương buổi sáng trên cánh đồng hoang giữa mùa đông giá rét cũng không còn quá buốt giá nữa.
Ba người chúng tôi bước vào Điền Gia Trại, hỏi thăm qua lại mấy lần, cuối cùng cũng tìm được cửa nhà Điền Phương.
Hai gian nhà phụ, thậm chí còn không có cả tường rào, nhìn lướt qua là biết đây là một gia đình nông dân cực kỳ nghèo khó. Ba người chúng tôi đứng trước cửa nhà phụ, một người phụ nữ bước ra, khoảng hơn bốn mươi tuổi, nhìn là có thể khẳng định chắc nịch đây là mẹ của Điền Phương, khuôn mặt quá giống nhau. Bà ấy vừa nhìn thấy ba người có cách ăn mặc không giống người làm ruộng này, liền ngẩn người ra một lúc, có chút hoảng sợ hỏi: "Tìm ai?"
Vương lão sư giải thích thân phận của chúng tôi, sự hoảng sợ trên mặt mẹ Điền Phương lập tức tan biến, thay vào đó là vẻ càng thêm bối rối. Bà mời chúng tôi vào nhà, nhưng lại chẳng cách nào khiến chúng tôi ngồi xuống được. Trên chiếc giường kang, dưới một tấm chăn rách rưới, bốn đứa trẻ cả trai lẫn gái đang vây quanh ngồi sát nhau, dưới đất tuyệt nhiên không có nổi một chiếc ghế nào để khách ngồi. Bà lau tay, lách mình bước ra ngoài, lúc bước vào lại thì bưng theo một chiếc ghế dài, có lẽ là mượn từ nhà hàng xóm. Dù sao thì ba người chúng tôi cũng chen chúc ngồi sát bên nhau trên chiếc ghế dài.
Bà tất bật rót nước, lấy thuốc lá, mang ra một chiếc hộp gỗ đựng sợi thuốc lào, nhưng lại tìm mãi không thấy tẩu thuốc. Vương lão sư châm điếu thuốc cuộn của mình, khuyên bà đừng phiền phức nữa. Bà ngồi xuống chiếc thớt gỗ dưới bếp lửa, nhưng lại chẳng biết nên nói gì cho phải. Những người phụ nữ nông thôn chưa từng trải sự đời, cũng chưa từng qua lại với cán bộ của nhà nước, thường đều có vẻ mặt thế này. Mặc dù Vương lão sư rất ôn tồn, hỏi han tình hình gia đình, nhưng bà ấy vẫn cúi gằm mặt châm lửa, đáp lại một câu ngắn ngủn rồi nửa buổi lại chẳng nói năng gì thêm. Cha của Điền Phương đi nhốt phân rồi, bà ấy bảo chúng tôi thế, rồi tiện thể sai đứa con trai đang ngồi trên giường kang đi gọi.
Lão già đã trở về, đầu quấn một chiếc khăn vải đen, chiếc mũi đỏ ửng vì lạnh, vừa bước vào cửa đã cất giọng lớn: "Ba vị tiên sinh đến rồi! Hút thuốc nào—" Ông chìa chiếc tẩu hút thuốc lá sợi cán ngắn mời lần lượt ba chúng tôi, rồi ngồi phịch xuống bậu cửa ra vào.
"Ba vị đến đây có việc gì thế?" Ông ngẩng đầu hỏi.
Vương lão sư bàn với ông về chuyện hôn sự của Điền Phương, giải thích cho ông nghe đạo lý tự do hôn nhân trong xã hội mới. Lão nông cúi đầu, hút thuốc, tỏ ra thái độ kiên nhẫn lắng nghe. Ngay khi Vương lão sư ngừng lời, ông ngẩng mặt lên, làm ra vẻ thấu triệt đại nghĩa, nói: "Xã hội mới tốt, nông dân chúng tôi ủng hộ Đảng Cộng sản. Chuyện cưới xin gả chồng của con cái, nên do trong nhà quản lý, chính phủ và nhà trường quản những chuyện này làm gì?"
Vương lão sư lại kiên nhẫn giải thích lý do vì sao nhà trường nên quản.
"Nói lời mà không giữ lấy lời, chẳng biết thế có được không." Cha của Điền Phương nói, "Các cậu đều là người có tri thức, hiểu biết nhiều hơn tôi, tôi đã nói một lời với người ta, sính lễ mai mối đầy đủ, hàng xóm láng giềng ai ai cũng biết, mà nay nước trôi sạch sành sanh, tôi ở Điền Gia Trại này còn được tính là con người nữa không?"
Trong lòng tôi thầm kinh ngạc. Người nông dân già này, mặc một bộ áo bông quần bông vải thô tự dệt màu đen, miếng vá chồng lên miếng vá, chỗ khuỷu tay lòi ra những nhúm bông gòn đã ngả màu đen, khuôn mặt chằng chịt nếp nhăn, chóp mũi đọng một giọt nước mũi trong veo như nước, những ngón tay cầm tẩu thuốc nứt nẻ như vỏ cây, thế mà trong miệng lại thốt ra từng chuỗi từ ngữ nửa nạc nửa mỡ. Tôi sớm đã nghe Điền Phương kể rằng cha cô là một gã nhà nông cục mịch chữ dẻo bẻ đôi không biết chữ nào. Một gã nhà nông cục mịch không biết một chữ bẻ đôi, lúc nói chuyện lại cứ phải mở miệng ra là đạo lý chữ tín, xen lẫn vài từ cổ ngữ nửa hiểu nửa không. Nếu là cha tôi nói năng như vậy thì cũng chẳng có gì lạ, nhưng cha của Điền Phương lại khiến tôi thấy lạ lùng.
Vương lão sư dứt khoát hỏi thẳng về chuyện tám thạch lúa mạch.
"Có chuyện này." Cha của Điền Phương nhận ngay lập tức, "Con gái nhà nào cũng phải bán lấy tiền, con trai nhà nào cưới vợ chẳng tốn kém. Tôi đã ăn lúa mạch của nhà người ta, tôi không thể làm trái lương tâm..."
Vương lão sư lại giảng giải đạo lý, nói rằng chuyện đó hoàn toàn không phải là trái lương tâm. Tôi liền một tay lấy ra bốn trăm đồng tiền: "Đây là chút thành ý của các bạn học và thầy cô chúng tôi, mục đích chỉ có một, để Điền Phương có thể yên tâm học tập, đừng ép nó lên kiệu hoa nữa..."
Lão nông trợn tròn mắt, nhìn chằm chằm xấp tiền dày cộp tôi đưa đến trước mặt, sững sờ mất một lúc. Rõ ràng ông không ngờ tới hành động này của chúng tôi. Ngẩn người một hồi lâu, như chợt bừng tỉnh, ông đột nhiên vươn hai tay ra, đẩy tay tôi ra rồi đứng phắt dậy: "Thế này thì không được, thế này tuyệt đối không được!"
"Chúng tôi là vì tương lai của Điền Phương..." Tôi nói.
"Vì cái gì thì cũng không thể thất tín được!" Lão nông nói.
"Nếu ông không nhận, thì chúng tôi đành——" Vương lão sư thấy không thể thuyết phục nổi, liền tung ra chiêu cuối cùng mà chúng tôi đã bàn bạc trên đường, "Sẽ giao lại cho chính quyền hương, để chính quyền hương giao cho gia đình bên thôn Đại Trương. Đương nhiên, cứ theo đà này, người mai mối và ông chắc chắn sẽ khó mà ăn nói cho êm xuôi được. Cậu biết đấy, vụ cướp người lần trước, huyện đã giam ba người ở thôn Đại Trương, vừa mới được thả ra thôi..."
“Trời ạ!” Cha của Điền Phương chán nản ngồi thụp xuống bậu cửa, ôm đầu thở dài.
Vương lão sư ra hiệu cho tôi đặt tiền xuống, tôi nhìn chiếc bàn nhỏ rách rưới có mấy cái chân quấn dây thừng, trên đó bày đủ loại chậu lọ bát đũa, liền đặt xấp tiền lên đó.
“Chúng tôi đi đây.” Vương lão sư đứng dậy nói.
Cha của Điền Phương ngẩng đầu lên, nhìn thấy xấp tiền trên bàn, không từ chối nữa, trên mặt lộ rõ vẻ hổ thẹn khôn cùng, dang rộng hai tay chặn cửa lại: “Nói thế nào thì cũng không thể đi được… Không ăn cơm thì cũng phải ngồi thêm lát nữa…”
Ba chúng tôi lại ngồi xuống.
“Haizz, ba vị đồng chí…” Ông lắc lắc đầu, khuôn mặt tràn đầy vẻ thành khẩn cùng sự bối rối hổ thẹn, “Giải phóng rồi, lẽ nghi ngày trước đều không còn hợp thời nữa sao?”
Vương lão sư mỉm cười: “Cũng không hẳn là nói vậy. Ông, một bần nông, đã đổi đời rồi, cứ chăm chỉ làm ruộng của mình, sống cho ngày tháng ngày càng khá lên, còn bận tâm đến nhiều cái lễ nghĩa hủ bại ấy làm gì?”
“Giải phóng thì tốt! Quả thực rất tốt! Không bắt lính đi tráng đinh nữa, không thu thuế nặng nữa, quan lại không còn ức hiếp bách tính nữa, quả thực rất tốt! Nhưng cái xã hội mới này—” Cha của Điền Phương lúc này bộc lộ sự ngây ngô của một lão nông cày cấy lâu năm, nói, “Sao mà đều lớn nhỏ chẳng phân biệt gì cả thế? Nam nữ không phân chia nam bắc nữa sao? Không cần thể diện nữa sao?”
Vương lão sư cười lớn, lắc lắc đầu.
“Các cậu xem—” Lão nông đưa ra ví dụ, “Ở Điền Gia Trại chúng tôi, có năm họ, họ Điền là chủ, số còn lại là chuyển đến sau này. Người ta nói, ‘Nhà U Hồ, nhà đảo Tần, quỷ ác sinh ở nhà họ Lưu, họ Lý, trọng nhân nghĩa lễ trí nhất là nhà họ Điền’, mà nay, người họ Điền cũng chẳng thèm giảng lễ nghĩa nữa! Các cậu xem đấy, đám nam nữ thanh niên kia, người thì ly hôn, kẻ thì tự do! Làm cho mọi thứ rối tung lên cả rồi… Đương nhiên, đến cả đứa con gái của tôi mà tôi còn chẳng quản nổi nữa là!”
“Ông quản chuyện nhà người ta làm gì chứ?” Vương lão sư cười hỏi, “Đám thanh niên người ta, nghe hay không nghe cái gì, người ta tự có chủ kiến của mình rồi! Ông cứ đem cái tư tưởng phong kiến hủ lậu ấy ra để quản họ, chắc chắn là quản không nổi đâu!”
Cha của Điền Phương thở dài: “Mấy đời nhà chúng tôi chưa từng nói năng bậy bạ với ai bao giờ, nghèo thì nghèo thật, nhưng chưa từng làm việc gì để người ta chỉ trỏ sau lưng…”
“Ông đè nén tôi cả một đời!” Mẹ của Điền Phương lên tiếng, “Mà nay con cái không chịu cúi đầu nghe lời nữa rồi… thế mới là tốt lắm chứ lị!”
“Bà—” Cha của Điền Phương đỏ bừng cả mặt, “Tôi thấy tôi sống không nổi nữa mất!”
“Nghèo rớt mồng tơi mà cái thói lễ nghĩa hủ bại thì lắm thế!” Người phụ nữ càng thêm gan góc, “Hồi cải cách ruộng đất, tổ công tác phân cho nhà mình một cái bàn, hai cái ghế, còn ông ấy thì sao? Đêm đến lén lút mang trả lại cho người ta, bị dân binh bắt được, thẩm vấn suốt nửa đêm, bảo ông ấy có cấu kết với địa chủ, ông ấy chỉ nói… tôi không thể nhận không của cải bất nghĩa… Ba vị nghe thử xem, đây chính là cái lễ nghĩa của ông ấy đấy!”
Từ biệt cha mẹ của Điền Phương, ba người chúng tôi quay trở về. Mặt trời mọc lên ở phía chân trời xám ngắt của ngày đông, cái lạnh đã tan bớt, mặt đường bắt đầu rã băng, bùn lầy lội khắp con đường lớn trong thôn. Ba người chúng tôi vừa ngẫm lại cuộc trò chuyện thú vị ban nãy với cha của Điền Phương, vừa nói vừa cười, đi đến đỉnh sườn dốc.
Trước mắt là khung cảnh hùng vĩ của cánh đồng hoang vùng đồng bằng Vị Hà, phẳng lặng bát ngát, trải dài tận chân trời, những ngôi mộ lớn nhỏ của các vị hoàng đế, mưu sĩ, võ tướng thời cổ đại nằm rải rác trên các thửa ruộng, được phủ lên một lớp tuyết trắng, họ đã ngủ say trong cung điện dưới lòng đất ít ra cũng ngàn năm hơn, thế nhưng giáo điều phong kiến mà họ tạo ra lại cùng với những thứ ô uế trong cung điện của họ bị thải ra ngoài tường cung, ngấm vào ruộng đồng, ngấm vào huyết mạch của thần dân họ, truyền lại qua từng thế hệ, để rồi tạo ra những kẻ trọng lễ nghĩa như cha tôi và cha của Điền Phương ư?