Thế rồi tôi cứ thế trải qua hai năm trời. Ngày qua ngày, hàng trăm ngày trôi dạt; chúng chẳng mang theo bất kỳ đổi thay nào ở bên ngoài, nhưng một vài điều trong số đó lại âm thầm tác động đến tâm trí tôi khi tôi đang lững lờ trôi về phía cái chết. Tôi bắt đầu chăm học hơn; biết đồng cảm hơn với những suy nghĩ của người khác được gửi gắm qua sách vở; bắt đầu đọc lịch sử, và đánh mất cái tôi cá nhân giữa đám đông từng tồn tại trước tôi. Nhờ vậy, có lẽ khi cảm giác đau đớn nhức nhối nguôi ngoai dần, tôi đã trở nên ra dáng con người hơn. Sự cô độc cũng phai nhạt bớt đi vài phần quyến rũ đối với tôi: tôi lại bắt đầu khao khát sự đồng cảm; không phải vì tôi bị cám dỗ muốn tìm về với đám đông, mà bởi tôi mong có lấy một người bạn biết thương yêu mình. Có lẽ bạn sẽ bảo rằng dần dần tôi đã trở nên thích nghi để quay lại với xã hội.
Tôi lại không nghĩ thế. Bởi vì sự khao khát đồng cảm trong tôi phải thật thuần khiết, phải rũ sạch mọi ảnh hưởng từ hoàn cảnh bên ngoài, đến mức ở giữa cõi đời này, chắc chắn tôi sẽ không tài nào tránh khỏi việc bị vấp váp bởi những chất liệu thô kệch vẫn luôn len lỏi vào ngay cả những tình cảm tốt đẹp nhất của nó. Tin tôi đi, khi ấy tôi còn kém chuẩn bị cho bất kỳ sự giao thiệp nào với đồng loại của mình hơn cả trước kia. Lúc tôi rời bỏ họ, họ từng hành hạ tôi, nhưng nỗi thống khổ ấy cũng tựa như sự đau đớn và bệnh tật có thể giày vò con người; ấy là thứ gì đó nằm ngoài tâm trí khiến nó trầy xước, và là thứ tôi hằng mong rũ bỏ. Thế nhưng giờ đây, nếu tôi đã khao khát sự đồng cảm; nếu tôi đã mong muốn gắn kết tâm hồn mình với tâm hồn của một ai đó, thì chắc chắn tôi đã tự chuốc lấy cho mình những vốc đầy thất vọng và đớn đau; bởi vì tôi mỏng manh chẳng khác nào cây trinh nữ, nhạy cảm đến từng sợi thần kinh. Tôi chẳng mong cầu sự đồng cảm và giúp đỡ trong hoài bão hay trí tuệ, mà chỉ ước ao một tình cảm ngọt ngào và tương thông; những nụ cười sưởi ấm lòng tôi và những lời vỗ về dịu dàng. Tôi khát khao một trái tim để tôi có thể trút hết những nỗi niềm thổn thức không giấu giếm, và để từ bản chất thiên phú của mảnh đất ấy, những trái ngọt lành có thể nảy mầm từ thứ hạt giống tồi tệ nhường kia. Song làm sao tôi có thể tìm được điều này? Tình yêu vốn là linh hồn của tình bạn là một cõi tinh thần dịu êm hiếm khi tìm thấy, trừ khi có hai tâm hồn đáng mến gắn kết từ thủa niên thiếu, hay khi họ bị ràng buộc bởi những cay đắng và theo đuổi chung một con đường; nó đến với một vài kẻ được chọn một cách bất ngờ chẳng mẩu cầu xin; nó ngự xuống như giọt sương lành trên những chốn đia phương dẫu trước kia có cằn cỗi đến đâu thì dưới ảnh hưởng ôn hòa của nó cũng trở nên màu mỡ sinh sôi trăm loài hoa trái ngọt ngào; thế nhưng hễ khi người ta cất lời mong ước thì nó lại vụt bay; nó chế giễu những lời cầu khẩn của các tín đồ; nó chỉ muốn ban phát chứ nhất định không chịu để người ta tìm kiếm.
Tôi thừa biết tất cả những điều ấy nên chẳng hề đi tìm sự đồng cảm; thế nhưng tại chốn hoang vu quạnh hiu của tôi, dưới mái tranh nghèo nơi vây quanh chỉ toàn là bãi đất hoang, nó đã đến với tôi tựa tia nắng mùa đông vừa để tô điểm vừa giúp làm tan đi lớp tuyết dầy đặc. —Than ôi, ánh mặt trời ấy lại chiếu rọi lên một thứ quả sâu mọt; tôi chẳng hề hồi sinh dưới ánh hào quang của nó bởi vì tâm hồn tôi đã quá đỗi tàn tạ để có thể cảm nhận được nguồn sức mạnh ân cần ấy. Cha tôi từng hiện hữu và ký ức về Người chính là mạch sống của đời tôi. Tôi có thể cảm thấy lòng biết ơn với một ai đó nhưng chẳng bao giờ còn có thể yêu thương hay hy vọng như xưa được nữa; tất cả chỉ còn là đớn đau; ngay cả những niềm vui của tôi cũng là thứ phải cắn răng chịu đựng chứ chẳng hề tận hưởng. Tôi giống như một chốn đơn độc giữa muôn trùng núi non bị bao bọc tứ bề bởi những vách đá đen dựng đứng; nơi không một tia nhiệt nào có thể lọt thấu; và từ đó chẳng có lối thoát nào dẫn đến những miền nắng ấm hơn. Và cứ thế, dẫu cho tinh thần của tình bạn có xoa dịu tôi đôi chút thì nó cũng chẳng thể khôi phục lại con người tôi. Nó đến tựa một cuộc viếng thăm dịu ngọt; rồi đi và tôi hầu như chẳng mảy may cảm thấy mất mát gì. Ngọn lửa tồn tại trong tôi đã lụi tàn; vậy nên xin chớ ngạc nhiên khi nó đến tôi chẳng lấy thế làm vui mừng hơn, hay lúc nó ra đi tôi cũng chẳng than khóc cay đắng hơn cho món quà tuyệt vời nhất của thiên đường — ấy là một người bạn.
Tên của người bạn ấy là Woodville. Tôi sẽ thuật lại ngắn gọn cuộc đời chàng để bạn có thể phán xét xem trái tim tôi hẳn phải lạnh lùng nhường nào mới không thể được sưởi ấm bởi những lời đầy hùng biện cùng sự đồng cảm dịu dàng của chàng; và rằng chàng cũng là kẻ bất hạnh khốn cùng ra sao để chúng tôi rất đỗi xứng đôi vừa cặp làm chỗ dựa an ủi lẫn nhau, giả như tôi không bị hóa đá bởi cái đầu Medusa của Nỗi Bất Hạnh. Những tai ương của Woodville không cắm rễ tận đáy tâm can như của tôi; nỗi buồn của chàng là một nỗi buồn tự nhiên, không nhằm tàn phá mà để gột rửa tâm hồn, và để rồi khi cái bóng u sầu ấy lướt qua, chàng có thể tỏa sáng rực rỡ và hạnh phúc hơn trước bội phần.
Woodville là con trai của một mục sư nghèo và đã thụ hưởng nền giáo dục kinh điển. Chàng là một trong số rất ít những người được vận mệnh ưu ái từ khi lọt lòng; kẻ mà số mệnh ban cho mọi ân huệ về trí tuệ lẫn dung mạo với một sự hào phóng không bờ bến, và là người nằm dưới sự bảo bọc đặc biệt của nàng, chẳng một tì vết dẫu nhỏ nhoi hay một nỗi thất vọng dẫu thoáng qua nào được phép chạm tới. Vận mệnh dường như đã nhào nặn tâm trí chàng từ thứ phẩm chất tuyệt mỹ mà không thứ cặn bã nào có thể làm vấy bẩn, và sự hiểu biết của chàng thâm sâu đến mức không một sai lầm nào có thể làm lệch lạc. Thiên tài của chàng siêu việt nhường nào, và khi nó vươn lên tựa vì sao sáng ở phương đông, muôn ánh mắt đều hướng về đó đầy ngượng mộ. Chàng là một Thi sĩ. Cái tên ấy nay đã bị hạ thấp quá nhiều đến nỗi chẳng thể truyền tải hết ý nghĩa về tất cả những gì mà chàng vốn có. Chàng tựa như một thi sĩ thuở xa xưa từng được các nàng thơ đội mão ngay từ trong nôi, và được loài ong mật nuôi dưỡng trên đôi môi. Khi chàng bước đi giữa những người khác, chàng như được bao bọc bởi một vầng hào quang thiên giới giúp tách biệt và nâng chàng vượt lên trên tất cả bọn họ. Chính vẻ đẹp vượt trội, ánh lửa chói lọi trong đôi mắt, cùng những lời ca với âm điệu phong phú khiến người nghe phải chìm đắm trong sự kinh ngạc câm lặng và ngất ngây, đã làm cho chàng vượt lên trên hết thảy mọi người, khiến trước mặt chàng, họ dường như chỉ được sinh ra để phục vụ cho sự xuất chúng siêu việt của chàng mà thôi.
Chàng rực rỡ từ thuở niên thiếu. Ai nấy đều yêu quý chàng; chẳng một bóng tối ghen tị hay căm hờn nào, dẫu xuất phát từ tâm trí hèn mọn nhất, từng rơi xuống cuộc đời chàng. Chàng tựa như đứa con cưng được các vị thần đặc biệt yêu chiều, được rào gián và che chở bởi chính sự thần thánh của bản thân, đến mức chẳng có gì ngoài tình yêu và sự ngưỡng mộ có thể đến gần chàng. Trái tim chàng ngây thơ như một đứa trẻ, chẳng vướng chút ngạo mạn hay kiêu kỳ. Chàng hòa mình vào xã hội mà hoàn toàn không hay biết về sự vượt trội của mình so với những người xung quanh, không phải vì chàng coi thường bản thân mà bởi chàng không nhận ra sự kém cõi của người khác. Chàng dường như không thể hình dung nổi toàn bộ mức độ quyền năng mà sự ích kỷ và cái ác đang ngự trị trên cõi đời này: khi tôi quen biết chàng, dẫu từng nếm trải nỗi thất vọng trong những hoài bão lớn lao nhất, chàng chưa từng trải qua bất kỳ nỗi buồn nào bắt nguồn từ sự ti tiện và lòng ích kỷ của con người: địa vị của chàng quá cao để có thể chịu đựng tổn thương qua sự nhẫn tâm của họ; lại cũng quá thấp để nếm trải sự vong ân bội nghĩa và thói ích kỷ lấn lướt: đó chính là một trong những hồng phúc của một gia cảnh vừa phải, khi việc ngăn không cho chủ nhân ban phát những ân huệ tiền tài cũng đồng thời ngăn người ấy dấn thân vào chốn thâm cùng của sự yếu đuối hay ác tâm nhân loại — Ban phát cho đồng loại là một đặc tính tựa thần linh — Quả thực là vậy và vì thế nó chẳng phải thứ dành cho cõi phàm trần; — kẻ ban ơn, hệt như Adam và Prometheus, phải trả cái giá cho việc vươn lên khỏi bản chất tự nhiên của mình bằng cách trở thành kẻ chịu tử đạo cho chính sự xuất chúng của bản thân. Woodville hoàn toàn thanh thản khỏi những điều ác nghiệt ấy; và nếu có đôi chút ví dụ nhỏ nhoi lướt qua đời chàng thì chàng cũng chẳng màng chú ý mà cứ thế bước đi trên con đường của mình như một thiên thần chắp cánh có thể lướt qua trần gian mà không bị cản trở bởi tất cả những chướng ngại vật nhỏ nhặt mà chúng ta, những kẻ có gốc gác trần thế, vẫn thường vấp phải. Chàng là một tín đồ của thần tính thiên tài và luôn đối chọi lại bằng sự hoài nghi cứng rắn trước những lời phản đối của đám tiểu nhân soi mói cùng giới phê bình vụn vặt luôn muốn kéo tất cả mọi người xuống vũng bùn khốn nạn ngang bằng với họ — “Ta sẽ đưa ra một phép so sánh khoa học,” chàng thường nói, “[i]n theo cách thức, nếu bạn muốn, của Tiến sĩ Darwin — Ta coi những sai lầm bị gán ghép cho một thiên tài cũng giống như sự bất định của các định tinh. Chính khoảng cách của chúng ta từ họ cùng những phương tiện giao tiếp còn nhiều thiếu sót mới khiến chúng trông có vẻ chuyển động; thực chất chúng vẫn luôn đứng yên, một tâm điểm vinh quang, trao cho chúng ta bài học tuyệt vời về sự khiêm nhường giả như chúng ta chịu đón nhận nó theo cách ấy.”[53]
Tôi đã nói rằng chàng là một thi sĩ: khi vừa tròn hai mươi ba tuổi, chàng xuất bản tập thơ đầu tay, và nó được toàn thể quốc gia chào đón bằng sự nhiệt thành cùng niềm vui sướng khôn tả. Ngôi sao may mắn của chàng chưa bao giờ ngừng chiếu rọi; chưa từng có một danh tiếng nào được tạo dựng nhanh chóng đến thế: nó mang tầm vóc toàn quốc. Quần chúng ca tụng chính những tập thơ từng khiến bậc hiền triết trong phòng nghiên cứu phải kinh ngạc: chẳng hề có lấy một tiếng nói bất đồng nào.[54]
Chính vào thời điểm này, khi đỉnh cao vinh quang đang rực sáng, chàng quen biết Elinor. Nàng là một nữ thừa kế trẻ tuổi sở hữu nhan sắc kiều diễm tuyệt trần đang sống dưới sự bảo trợ của người giám hộ: ngay từ khoảnh khắc họ được nhìn thấy đi bên nhau, trông họ như thể sinh ra là dành cho đối phương. Elinor không có tài năng thiên bộc của Woodville nhưng nàng hào hiệp, cao thượng, và được nâng niu bởi tuổi trẻ cùng tình yêu mà nàng khơi gợi ở khắp mọi nơi vượt lên trên mọi sự hiểu biết về bất cứ điều gì ngoài đức hạnh và sự ưu tú. Nàng đáng yêu; phong thái cởi mở và giản dị; đôi mắt xanh thẳm ngập tràn ánh sáng chỉ có thể có được từ sự nhạy cảm hòa quyện cùng trí tuệ.
Họ được tạo ra là dành cho nhau và chẳng mấy chốc họ đã yêu nhau. Lần đầu tiên trong đời, Woodville cảm nhận được niềm hạnh phúc của tình yêu; còn Elinor thì ngây ngất khôn cùng khi chiếm trọn trái tim của một kẻ đẹp đẽ và vĩ đại đến vậy giữa chốn đồng loại. Liệu có thứ gì ngoài niềm vui trọn vẹn có thể tuôn trào từ một cuộc tình như thế?
Woodville là một Thi sĩ — chàng được săn đón bởi mọi tầng lớp xã hội và mọi ánh mắt đều đổ dồn về một mình chàng khi chàng xuất hiện; thế nhưng chàng chỉ là con trai của một mục sư nghèo còn Elinor lại là một nữ thừa kế giàu có. Người giám hộ của nàng không hề tỏ ra khó chịu trước tình cảm tương thông giữa hai người; tài năng của Woodville quá đỗi lỗi lạc để có thể chịu những lời xì xào bàn tán chỉ vì sự thua kém về gia thế; dẫu vậy di chúc cận kề ngày mất của người cha lại không cho phép nàng kết hôn trước khi đủ tuổi trưởng thành và khối gia tài của nàng phụ thuộc hoàn toàn vào việc nàng phải tuân theo mệnh lệnh này. Nàng vừa bước sang tuổi đôi mươi, và chàng cùng người yêu buộc phải nhẫn nhịn tuân theo khoảng thời gian trì hoãn ấy. Thế nhưng họ vẫn luôn quấn quýt bên nhau và hạnh phúc của họ tựa như chốn thiên đường: họ cùng nhau học tập; vạch ra những kế hoạch cho tương lai, và cùng uống cạn tình yêu lẫn niềm vui từ ánh mắt cùng lời nói của đối phương đến mức họ hầu như chẳng buồn phiền gì về khoảng thời gian chậm trễ trước khi được chính thức nên duyên vợ chồng. Woodville không ngừng vươn cao trong vinh quang; còn Elinor ngày một trở nên xinh đẹp và khôn ngoan hơn dưới sự chỉ bảo của người người tình uyên bác.
Chỉ còn hai tháng nữa là Elinor tròn hai mươi mốt tuổi: mọi thứ đã được chuẩn bị sẵn sàng cho lễ cưới của họ. Làm sao tôi có thể thuật lại thảm họa giáng xuống một niềm vui lớn lao đến thế; thế nhưng trái đất này sẽ chẳng còn là trái đất đầy rẫy sâu mọt và đau thương nếu một đôi uyên ương tựa những sinh linh thiên sứ ấy được phép tồn tại vì nhau: hãy lùng sục khắp thế gian và bạn sẽ chẳng thể tìm thấy thứ hạnh phúc trọn vẹn mà cuộc hôn nhân của họ đáng lẽ đã mang lại cho họ tận hưởng; hẳn phải có một cuộc cách mạng trong trật tự vạn vật đã được thiết lập giữa những kẻ phàm trần khốn khổ chúng ta mới có thể dung chứa nổi niềm vui tột đỉnh dường ấy. Xiềng xích của định mệnh luôn mang theo đau khổ lẽ ra đã phải bị đập nát và thế lực tàn độc cai quản nó tuyệt đối không cho phép sự phá vỡ các quy luật vĩnh cửu của mụ ta xảy ra. Nhưng cớ sao tôi phải buồn rầu về điều này? Nỗi thống khổ chính là nguyên tố của tôi, và chẳng gì ngoài những thứ bi thảm mới có thể đến gần tôi; giả như Woodville có được hạnh phúc thì tôi đã chẳng bao giờ biết đến chàng. Và liệu tôi, kẻ suốt nhiều năm trời được nuôi dưỡng bằng nước mắt, và lớn lên dưới giọt sương của nỗi buồn, có thể dừng chân để kể lại một câu chuyện về bi thương và cái chết hay sao?[55]
Woodville buộc phải có một chuyến đi về vùng nông thôn và bị giữ chân ngày qua ngày trong sự vắng bóng đầy bức bối xa rời người vợ chưa cưới kiều diễm. Chàng nhận được một lá thư từ nàng báo rằng nàng đang lâm bệnh nhẹ, nhưng đồng thời giục chàng hãy mau chóng trở về bên nàng, rằng từ đôi mắt chàng nàng sẽ nhận lại sức khỏe và sự hiện diện của chàng sẽ là liều thuốc chữa bệnh chắc chắn nhất cho nàng. Chàng bị giữ lại thêm ba ngày nữa và rồi vội vã phóng đi tìm nàng. Trái tim chàng, chẳng hiểu sao, cứ dự cảm về điềm gở; chàng chẳng nhận thêm được tin tức nào từ nàng nữa; chàng sợ rằng tình hình của nàng có thể đã tồi tệ hơn và nỗi sợ này khiến chàng trở nên nôn nóng, bồn chồn mong mỏi khoảnh khắc được nhìn thấy nàng một lần nữa đứng trước mặt mình trong vóc dáng khỏe mạnh và xinh đẹp; bởi vì một giọng nói kỳ quái cứ lẩn khuất thì thầm bên tai chàng rằng, “Ngươi sẽ chẳng bao giờ còn được ngắm nhìn nàng như trước nữa.”
Khi chàng đặt chân đến tư dinh của nàng, mọi thứ bên trong đều chìm trong tĩnh lặng: chàng lần bước qua mấy căn phòng; ở một gian phòng nọ, chàng thấy một người hầu đang khóc nấc từng hồi: chàng lả đi vì sợ hãi và hầu như không thể cất lời hỏi, “Nàng chết rồi ư?”, để rồi chỉ kịp nghe câu trả lời đinh tai nhức óc, “Chưa đâu ạ.” Những lời nói chấn động tâm can ấy dội vào chàng với ý nghĩa ít đáng sợ hơn nhiều so với những gì chàng từng hình dung; và việc biết rằng nàng vẫn còn trên cõi đời này, rằng chàng vẫn còn có thể hy vọng chính là một sự xoa dịu đối với chàng. Chàng sực nhớ đến những dòng trong lá thư của nàng và ôm ấp cái ý nghĩ điên rồ rằng những nụ hôn mang theo hơi ấm tình yêu và sự sống của chàng sẽ truyền ngọn lửa mới vào cơ thể nàng, rằng có chàng ở bên thì nàng không thể chết; rằng sự hiện diện của chàng chính là lá bùa hộ mệnh cho sinh mệnh của nàng.
Chàng vội vã lao vào căn phòng bệnh của nàng; nàng đang nằm đó, hai má bừng cháy vì cơn sốt, thế nhưng đôi mắt lại nhắm nghiền và dường như đã mất hết tri giác. Chàng ôm chầm lấy nàng vào lòng; liên tiếp in lên đôi môi đang hừng hực ấy những nụ hôn gấp gáp; chàng cất tiếng gọi nàng bằng giọng nghẹn ngào kìm nén cùng những biệt danh thân thương nhất; “Hãy tỉnh lại đi Elinor; anh đang ở đây với em đây; sinh mệnh của em, tình yêu của em. Hãy tỉnh lại đi; người yêu dấu ơi, em từng hứa với anh ân huệ này, rằng anh sẽ mang lại sức khỏe cho em cơ mà. Hãy để tâm hồn ngọt ngào của em bừng tỉnh; em không thể chết khi ở gần anh được: Chết là gì cơ chứ? Là không còn được nhìn thấy em nữa ư? Là phải chia tay với một phần máu thịt của chính anh; kẻ mà nếu thiếu vắng thì anh chẳng còn ký ức hay tương lai nào nữa? Elinor chết ư? Đây quả là sự cuồng loạn và nỗi tuyệt vọng khốn cùng nhất: em không thể chết khi anh đang ở sát bên.”
Và một lần nữa chàng hôn lên đôi mắt và bờ môi nàng, quỵ lụy gục ngắm thân thể bất động của nàng trong đớn đau tột cùng, đăm đăm nhìn nét mặt dẫu đã đổi thay nhưng vẫn vô cùng kiều diễm ấy, chăm chú theo dõi từng cơn co giật nhẹ nhàng, cùng sắc thái biến đổi liên tục cho thấy sự sống vẫn đang nán lại dẫu chực chờ lụi tắt. Có một khoảnh khắc nàng bừng tỉnh và nhận ra giọng nói của chàng; một nụ cười, một nụ cười kiều diễm cuối cùng, thoáng hiện trên đôi môi nàng. Chàng túc trực bên nàng suốt mười hai tiếng đồng hồ và rồi nàng trút hơi thở cuối cùng.[56]
