Chính tại Roma—Nữ hoàng của Thế giới—tôi đã phải chịu đựng một bất hạnh khiến bản thân rơi vào cảnh khốn cùng và tuyệt vọng. Ánh mặt trời rực rỡ cùng bầu trời xanh thẳm thật ngột ngạt, nhưng chẳng có gì đáng ghét bằng tiếng nói của con người. Tôi thích dạo bước bên những bờ sông Tiber vắng vẻ, và ngắm nhìn những đám mây lướt nhanh qua nhà thờ St. Peter cùng vô số mái vòm của Roma khi gió sirocco thổi; hoặc khi trời nắng, tôi quay đi, không dám nhìn bầu trời có ánh sáng quá chói lọi và vui tươi để phản chiếu trong đôi mắt đẫm lệ của mình, mà hướng ánh nhìn xuống dòng sông có dòng chảy xiết tựa như sự ra đi chóng vánh của hạnh phúc, với sắc nước đục ngầu ảm đạm như nỗi buồn đau.

Tôi không biết mình đã chìm vào giấc ngủ, hay đó là trong khoảng thời gian vô định mà tôi ngồi bệt trên mặt đất, tâm trí là một hỗn độn của tuyệt vọng và đôi mắt mãi hoen lệ, chỉ biết rằng nơi đây tôi đã được viếng thăm bởi một linh hồn mỹ lệ mà tôi vẫn luôn tôn thờ—một đấng tinh linh đã cố gắng đền đáp sự sùng kính của tôi bằng cách hướng tâm trí tôi khỏi những ký ức hãi hùng đang giày vò nó. Quả thực, thoạt đầu linh hồn ngỗ nghịch này đóng một vai trò đầy giả dối; xuất hiện với đôi cánh sẫm màu và nét mặt u ám, nàng dường như lấy làm thích thú khi phóng đại mọi bất hạnh của tôi—rồi khi những tia hy vọng nhỏ nhoi vừa lóe lên, nàng liền cướp phăng đi, đặt vào chỗ đó những nỗi sợ hãi khổng lồ, dưới bàn tay ma thuật của nàng, chúng hiện ra gần kề, chực chờ ập đến và không thể tránh khỏi. Có những lúc nàng tàn nhẫn bỏ mặc tôi khi tôi đang đứng trước bờ vực điên dại, không một lời an ủi mà chỉ để lại cho tôi một giấc ngủ nặng nề tựa chì. Nhưng có những lúc, nàng lại ranh mãnh gắn kết những ý nghĩ ít khó chịu hơn vào những điều kinh hoàng ấy, để rồi trước khi tôi kịp nhận ra, nàng đã bày biện trước mắt tôi niềm hy vọng—dù hão huyền nhưng đầy ủi an.

Một ngày nọ, linh hồn mỹ lệ ấy—người mà theo lời nàng kể có tên là Fantasia—đến gặp tôi trong một tâm trạng đầy ủi an. Đôi cánh của nàng, dường như mang màu sắc tâm trạng lúc bấy giờ, không hề rực rỡ mà đẹp đẽ tựa cánh chim gà gò; và đôi mắt tuyệt trần của nàng, dẫu vẫn cháy bỏng một ngọn lửa không bao giờ tắt, lại được che chở và dịu lại bởi những chiếc mí nặng trĩu cùng hàng lông mi dài đen nhánh. Nàng ngỏ lời cùng tôi thế này: Ngươi đang tiếc thương cho sự ra đi của những người ngươi yêu quý. Họ đã mãi mãi rời xa, và dẫu quyền năng của ta lớn đến đâu, ta cũng không thể gọi họ trở lại với ngươi. Thật vậy, nếu ta vẫy chiếc đũa thần trên người ngươi, ngươi sẽ ngỡ như mình cảm nhận được linh hồn dịu dàng của họ trong làn gió nhẹ lướt qua đôi má, hay tiếng vọng từ xa của gió và nước có thể hình dung nên giọng nói của họ, thôi thúc ngươi hãy hoan hỉ vì họ vẫn đang hằng sống. Điều này sẽ không dứt bỏ được nỗi đau của ngươi, nhưng ngươi sẽ tuôn rơi những giọt nước mắt ngọt ngào hơn thứ nước mắt ngập tràn thống khổ và tuyệt vọng hiện đang trào ra từ khóe mắt ngươi. Ta có thể làm được điều đó, và ta cũng có thể đưa ngươi đến thăm nhiều vùng đất trong lãnh địa của ta—những miền đất tiên mà ngươi chưa từng đặt chân tới, nơi vẻ đẹp sẽ giúp ngươi vơi đi quãng thời gian nặng nề. Ta nắm quyền cai quản biết bao chốn nên thơ từng được các bậc thi nhân ghé thăm, nơi họ từng chứng kiến những cảnh tượng mà lời kể lại tựa như một sự mặc khải cho trần gian. Ta vẫn còn giữ gìn rất nhiều nơi, từ những đồng cỏ xinh tươi cho đến những vách đá hiểm trở, nơi trú ngụ của những sinh linh tuyệt mỹ hoặc đáng sợ, mà ta dành riêng cho những kẻ sùng kính ta trong tương lai. Có lần ta từng dẫn ngươi đến một trong những nơi ấy—nơi mà những nỗi kinh hoàng nghiệt ngã từng xua đuổi giấc ngủ khỏi đôi mắt ngươi—nhưng giờ đây ngươi cần những hình ảnh êm dịu hơn. Dù ta không hứa sẽ cho ngươi thấy bất kỳ khung cảnh mới lạ nào, nhưng nếu ta dẫn ngươi đến một chốn thường được các tín đồ của ta lui tới, ít ra ngươi cũng sẽ được ngắm nhìn những sự kết hợp mới mẻ có khả năng xoa dịu, dẫu chưa thể mang lại niềm vui cho ngươi. Hãy theo ta!

Than ôi! Tôi đáp—có khi nào người thấy tôi chậm trễ tuân theo tiếng gọi của người đâu? Quả thực, có những lúc tôi gọi mà người chẳng đến; nhưng trước kia, có khi nào tôi không tuân theo dù chỉ là dấu hiệu nhỏ nhất của người, sẵn sàng rời bỏ cả niềm vui lẫn nỗi buồn ở thế giới chúng ta để đến sống cùng người trong thế giới của người, cho đến khi chính người đuổi tôi đi dẫu lòng tôi chưa từng muốn rời xa? Nhưng giờ đây, trọng lượng của nỗi sầu thương đang đè nặng lấy tôi đã tước đi sự nhẹ nhõm vốn cần thiết để theo kịp những chuyển động nhanh nhạy và đầy đôi cánh của người. Than ôi, giữa chặng đường đi, chỉ một ý nghĩ cũng đủ khiến tôi gục ngã xuống đất, trong khi người sẽ phóng nhanh hơn tôi để đến với Vương quốc Vinh quang của người và bỏ lại tôi nơi đây trong chìm đắm tối tăm.

Kẻ vô ơn! Linh hồn đáp lời: Ta chẳng phải đã nói với ngươi rằng ta sẽ nâng đỡ và ủi an ngươi sao? Đôi cánh của ta sẽ trợ giúp cho bước chân nặng nhề của ngươi, và ta sẽ hạ lệnh cho những cơn gió xua đi màn sương đang phủ lấy ngươi. Ta sẽ dẫn ngươi đến một nơi mà ngươi sẽ không phải nghe tiếng cười nhạo làm phiền lòng hay nhìn thấy ánh mặt trời làm lóa mắt. Chúng ta sẽ chọn những lối đi u buồn nhất trong chốn Elysium.

Miền Elysium ư!—Tôi kêu lên bằng một tiếng thét nghẹn ngào—Liệu tôi có được nhìn thấy? Tôi hổn hển thở dốc và chẳng thể thốt lên điều mà lòng hằng khao khát muốn biết. Linh hồn thân thiện đáp lại với vẻ nghiêm nghị hơn: Ta đã bảo với ngươi rằng ngươi sẽ không được nhìn thấy những kẻ mà ngươi đang tiếc thương. Nhưng ta phải đi đây—hãy theo ta, bằng không ta phải rời bỏ ngươi trong giọt lệ ngậm ngùi, bị bỏ rơi bởi chính linh hồn đang kìm giữ nước mắt cho ngươi.

Hãy đi đi—tôi đáp—Tôi không thể đi theo. Tôi chỉ có thể ngồi đây và đau khổ—và khao khát được nhìn thấy những người đã mãi mãi ra đi, bởi tôi chẳng thể lắng nghe bất cứ điều gì ngoại trừ những gì liên quan đến họ.

Linh hồn rời bỏ tôi để tôi rên rỉ và khóc than, để ước ao vầng thái dương bị dập tắt trong bóng đêm vĩnh cửu, để oán trách bầu trời, sông nước, tất cả—toàn bộ vũ trụ về nỗi bất hạnh cùng cực và không thể cứu vãn của mình. Fantasia lại đến, và mỗi lần xuất hiện, nàng lại cám dỗ tôi đi theo; nhưng vì đi theo nàng đồng nghĩa với việc tạm gác lại ký ức về những thân nhân yêu dấu—những người vừa là nỗi thống khổ vừa là tất cả đối với tôi—nên tôi không dám bước đi. Xin hãy ở lại với tôi—tôi kêu lên—và giúp tôi khoác lên những ý nghĩ đắng cay này những sắc màu mỹ lệ hơn, hãy ban cho tôi hy vọng dù là hão huyền cùng những hình ảnh của dĩ vãng dẫu nó chẳng bao giờ quay trở lại. Tôi không thể tìm thấy sự khuây khỏa đâu, hỡi nàng tiên tàn nhẫn, người cứ thế rời bỏ tôi sao? Than ôi, mọi niềm vui của tôi đều phai nhạt khi người cất bước, nhưng tôi lại chẳng thể đồng hành cùng người.

Một ngày nọ, sau một trận chiến đấu nội tâm như thế khi linh hồn đã rời đi, tôi lang thang dọc theo bờ sông để cố xua tan nỗi bất hạnh tột cùng đang cảm nhận, cho đến khi kiệt sức vì mỏi mệt—đôi mắt nặng trĩu những giọt lệ—tôi nằm xuống dưới bóng cây và chìm vào giấc ngủ. Tôi ngủ rất lâu, và khi tỉnh dậy, tôi chẳng biết mình đang ở đâu. Tôi không còn thấy dòng sông hay thành phố ở đằng xa, mà thay vào đó, tôi đang nằm bên một con suối tuyệt đẹp được rợp bóng bởi những hàng liễu và bao quanh bởi những khóm sim đang nở rộ; cách đó không xa, bầu trời như bị đâm thủng bởi những rặng thông và bách nhọn hoắt, mặt đất phủ đầy rêu ngắn cùng thạch thảo tỏa hương thơm ngát. Bầu trời mang sắc xanh nhưng không hề chói lóa như ở Roma, và ở bất cứ hướng nào tôi cũng nhìn thấy những lối đi dài—những cụm cây đan xen với các thảm cỏ và những dòng sông nhỏ lững lờ trôi. Tôi đang ở đâu vậy?—Tôi thốt lên—và khi nhìn quanh, tôi sững sờ bắt gặp Fantasia. Nàng mỉm cười, và theo nụ cười của nàng, toàn bộ khung cảnh mê hồn bỗng trở nên tươi đẹp hơn bội phần; nhữngh chiếc cầu vồng lấp lánh trong dòng suối và những bông hoa thạch thảo dưới chân chúng ta trông như vừa được gội mát bởi sương đêm. Ta đã tóm được ngươi rồi—nàng cất lời—trong lúc ngươi ngủ, và ta sẽ giữ ngươi làm tù binh trong một khoảng thời gian ngắn. Ta sẽ giới thiệu cho ngươi làm quen với một số cư dân của Khu vườn yên bình này. Đó sẽ không phải là những kẻ có niềm vui trào dâng tạo thành một sự tương phản khó chịu với nỗi buồn nặng trĩu của ngươi, mà sẽ là những người có tâm nguyện lớn nhất nơi đây là bồi đắp tri thức và đức hạnh—hoặc những kẻ vừa thoát khỏi muộn phiền cùng đớn đau nên vẫn chưa hồi phục trọn vẹn cảm giác tận hưởng niềm vui. Phần này của Khu vườn Elysium dành riêng cho những ai, giống như trước kia ở thế gian của ngươi, từng mong muốn trở thành người thông thái và đức hạnh thông qua học tập và hành động, thì nay nỗ lực đạt được những mục đích tương tự thông qua sự chiêm nghiệm. Họ vẫn chưa tường tận về điểm đến cuối cùng của mình, nhưng họ có một nhận thức rõ ràng về điều mà trần gian chỉ mới dừng lại ở mức giả định—rằng hạnh phúc của họ ở hiện tại và mai sau hoàn toàn phụ thuộc vào sự tiến bộ về mặt trí tuệ. Họ không chỉ nghiên cứu hình thái của vũ trụ này mà còn đào sâu vào tâm trí chính mình, ưa thích việc gặp gỡ và đàm đạo về tất cả những chủ đề cao cả mà các triết gia ở Athens từng say mê bàn luận. Với những xúc cảm sâu sắc nhưng không có bất kỳ ngoại cảnh nào kích động đam mê, có lẽ ngươi sẽ tưởng tượng rằng đời sống của họ thật đơn điệu và nhàm tẻ; nhưng những bậc hiền triết ấy lại sở hữu tâm tính biết tìm kiếm sự thông thái trong vạn vật, và trong mỗi màu sắc hay hình thù tốt đẹp đều tìm thấy những tư tưởng khơi gợi lòng ái mộ. Hơn thế nữa, phải mất rất nhiều năm trôi qua họ mới đặt chân đến chốn này. Khi một linh hồn khao khát tri thức và héo mòn vì những nhận thức chật hẹp thoát khỏi trần gian của các ngươi, rất nhiều linh hồn khác sẽ chờ đón để tiếp rước nó, mở rộng tầm mắt nó trước những huyền bí của vũ trụ. Thường thì nhiều thế kỷ trôi qua trong những cuộc hành trình ấy, và cuối cùng họ lui về đây để nghiền ngẫm tri thức của mình, trở nên uyên bác hơn nữa nhờ tư tưởng và trí tưởng tượng tác động lên ký ức. Khi thời hạn thích hợp đã trọn, họ rời khỏi khu vườn này để bước vào cư ngụ ở một thế giới khác, vốn phù hợp để tiếp đón những sinh linh gần như thông thái vô tận; nhưng thế giới ấy là gì, ngươi chẳng thể hình dung nổi mà ta cũng chẳng thể dạy cho ngươi. Vài linh hồn mà ngươi sẽ nhìn thấy ở đây vẫn chưa thông tuệ những bí ẩn của tự nhiên. Đó là những người từng bị muộn phiền và sầu khổ tàn phá nơi trần thế, những trái tim dẫu tích cực trong đức hạnh nhưng vì đau thương nên đã khép cửa trước tri thức. Họ dành một khoảng thời gian ở nơi này để lấy lại sự bình thản tâm hồn và nhen nhóm cơn khát tri thức qua những cuộc trò chuyện với các bạn đồng hành uyên thâm hơn. Giờ đây, họ mang một niềm hy vọng vững chắc rằng sẽ được đoàn tụ với những người mình yêu thương, và thấu hiểu rằng chính sự dốt nát mới là thứ duy nhất giam cầm họ khỏi những người đó. Còn đối với những kẻ từng không biết đến vẻ đẹp của lòng nhân ái và công lý ở thế gian của các ngươi, họ bị đặt ở một khu vực riêng biệt: một số bị chiếm đoạt bởi ác linh và hoài công tìm kiếm bởi thiện linh; nhưng Đấng có niềm vui là cải hóa kẻ ác sẽ tước đoạt tất cả những gì có thể và giao phó chúng cho các bề tôi của mình—không phải để trừng phạt, mà để rèn luyện và dạy dỗ cho đến khi chúng thấu nhuần tình yêu dành cho đức hạnh, qua đó trở nên xứng đáng bước vào những khu vườn này để thụ đắc tình yêu tri thức.

Trong lúc Fantasia trò chuyện, tôi nhìn thấy vô số nhóm hình bóng đang tản bộ dọc theo các lối đi của khu vườn hoặc ngồi trên những thảm cỏ trong sự chiêm nghiệm hoặc đàm đạo; vài người trong số họ cùng nhau tiến về phía đài phun nước nơi tôi đang ngồi. Khi họ đến gần, tôi nhận ra nhân vật chính là một phụ nữ chừng bốn mươi tuổi, đôi mắt nàng cháy lên một ngọn lửa sâu thẳm và từng đường nét trên khuôn mặt đều biểu lộ sự nhiệt thành cùng trí tuệ. Thi ca như đang ngự trị trên đôi môi được tạo tác đẹp đẽ của nàng, và mọi cử động của chân tay nàng, dẫu chẳng còn nét thanh xuân, lại mang một vẻ uyển chuyển vô song. Mái tóc đen được búi thành những lọn sam quanh đầu, trán đeo một dải băng vòng qua; trang phục của nàng là một chiếc áo tunic giản dị được thắt ở eo bằng một chiếc đai bản lớn, khoác bên ngoài là một chiếc áo choàng buông lơi qua cánh tay trái. Vây quanh nàng là rất nhiều thanh thiếu niên thuộc cả hai giới, những người dường như đang ngóng chờ từng lời nàng nói và hấp thụ nguồn cảm hứng tuôn trào từ nàng với ánh mắt đầy ngạc nhiên háo hức hoặc sự chăm chú kiên định, hướng trọn vẹn nhãn quan về khuôn mặt đầy hùng biện đang bừng sáng bởi nội tâm bên trong. Ta sắp đi đây—Fantasia cất lời—nhưng ta để lại tinh thần của ta ở lại cùng ngươi, nếu không có nó khung cảnh này sẽ phai tàn mất. Ta để ngươi lại với những bầu bạn tốt—người phụ nữ có đôi mắt tựa vì tinh thần đẹp nhất trên thiên đàng, thu hút mọi ánh nhìn hướng về mình ấy, chính là Nữ tiên tri Diotima, người thầy của Socrates. Những người vây quanh nàng là những kẻ vừa thoát khỏi trần gian, nơi họ từng u mê hoặc lầm đường lạc lối trong công cuộc mưu cầu tri thức. Nàng dẫn dắt họ đến với chân lý và sự khôn ngoan cho đến khi thời điểm đến, lúc họ đã sẵn sàng cho cuộc hành trình xuyên qua vũ trụ mà mọi người đều phải một lần dấn bước—tạm biệt nhé—

Và giờ đây, hỡi độc giả hiền từ—tôi phải khẩn cầu sự khoan dung của bạn—tôi là một sinh linh quá đỗi yếu đuối để có thể ghi chép lại những lời của Diotima, cùng sự uyên bác vô song và tài hùng biện tựa thiên đàng của nàng. Những gì tôi thuật lại sẽ chỉ phảng phất như chiếc bóng mờ của một cành cây dưới ánh trăng—dáng hình ít nhiều được bảo toàn, nhưng hoàn toàn vắng bóng sự sống. Chỉ riêng Plato trong số những người phàm mới có thể ghi lại tư tưởng của Diotima; vì thế, mang nỗi tuyệt vọng, tôi sẽ không đi sâu vào lời của nàng mà tập trung vào lời của các môn đệ nàng—những người vốn mang nặng tính trần tục hơn nên có thể được thuật lại qua những đôi môi phàm trần dễ dàng hơn.

Diotima tiến đến đài phun nước và ngồi xuống một gò đất phủ đầy rêu gần đó, các môn đồ của nàng cũng an vị trên thảm cỏ bên cạnh. Không mảy may chú ý đến tôi đang ngồi sát ngay dưới chân mình, nàng tiếp tục bài diễn thuyết, khi thì hướng về người này, lúc lại hướng về người khác trong số thính giả; nhưng trước khi tôi cố gắng thuật lại lời nàng, tôi sẽ miêu tả nhân vật chính trong số họ—người mà nàng có vẻ muốn gây ấn tượng sâu sắc nhất. Đó là một phụ nữ chừng hai mươi ba tuổi, đang tận hưởng trọn vẹn vẻ đẹp kiều diễm tuyệt trần; mái tóc vàng óng ả buông lơi thành những lọn xoăn trên bờ vai, đôi mắt nâu hạt dẻ bị che khuất bởi những chiếc mí nặng trĩu, và khóe miệng với đôi môi hé mở như đang thở ra sự nhạy cảm. Nhưng nàng mang vẻ trầm ngâm và bất hạnh; đôi má tái nhợt, nàng trông như đã quen với đớn đau, và như thể những bài học đang lắng nghe chính là những lời khôn ngoan duy nhất mà nàng từng được thụ giáo. Thiếu niên ngồi bên cạnh nàng lại có diện mạo hoàn toàn khác biệt; thân hình gầy gò gần như chỉ còn là một cái bóng, các đường nét khôi ngô nhưng gầy guộc và hốc hác, đôi mắt ánh lên vẻ hoạt bát thổi hồn vào một gương mặt tàn tạ. Trán chàng rộng mở, nhưng ẩn hiện trong ánh nhìn là sự hoài nghi và bối rối, tựa như đang nói lên rằng dẫu chàng từng mưu cầu sự khôn ngoan, nhưng lại vướng vào những mê lộ huyền bí mà bản thân hoài công tìm cách thoát ra. Khi Diotima cất lời, sắc diện của chàng thay đổi liên tục, và những cơ mặt linh hoạt phản chiếu từng ấn tượng mà tâm trí chàng tiếp nhận. Chàng trông giống như một kẻ từng dùi muy kinh sử lúc sinh thời, nhưng thể xác suy nhược lại gục ngã dưới sức nặng của chính guồng quay cuộc sống; ngọn lửa trí tuệ cháy bừng với sức mạnh phi thường bên trong chàng, nhưng ngọn lửa sinh mệnh thì dường như lúc nào cũng chực chờ lụi tàn. Lúc này tôi sẽ chưa miêu tả thêm bất kỳ ai khác trong nhóm này, mà sẽ dồn hết sự chú tâm để cố gắng hồi tưởng trong trí nhớ vài lời của Diotima—đó là những lời lẽ rực cháy nhưng dấu vết của chúng để lại trong hồi ức của tôi thật phảng phất.

Cần phải có một đôi tay công bằng—nàng cất lời tiếp tục bài diễn thuyết của mình—để cân nhắc và tách bạch thiện khỏi ác. Trên cõi đời này, chúng quấn quýt vào nhau không thể tháo gỡ, và nếu ngươi muốn vứt bỏ thứ thoạt nhìn có vẻ là cái ác, thì vô số nguyên nhân hoặc hệ quả mang tính phước lành sẽ bám chặt lấy ngươi và nhạo bùng nỗ lực của ngươi. Khi ta còn ở trần thế, từng lang thang trong một vùng quê thanh vắng dưới màn đêm tĩnh lặng để ngắm nhìn vô vàn vì tinh thần, ánh hào quang dịu dàng của vầng trăng phản chiếu trên mặt biển điểm xuyết bởi những hòn đảo xinh tươi; khi ta cảm nhận làn gió nhẹ lướt qua gò má và vỗ về, chăm sóc ta tựa những lời yêu thương—khi ấy, tâm trí ta dường như suýt rời bỏ phần xác phàm giam hãm nó trên trái đất, để bằng một trực giác tinh thần sắc bén hòa mình vào khung cảnh mà ta hầu như chỉ đang cảm nhận chứ không hẳn nhìn thấy bằng mắt. Rồi ta đã thốt lên rằng: Ôi thế giới, ngươi mới đẹp làm sao! Ôi vũ trụ rực rỡ nhất, hãy chiêm ngưỡng kẻ đang sùng kính ngươi! Hỡi linh thần của cái đẹp và sự đồng cảm bao trùm vạn vật, giờ đây đang nâng bổng tâm hồn ta tựa đôi cánh, làm sao ngươi thổi bùng sự sống vào ánh sáng và những luồng gió đến vậy! Hỡi linh hồn thâm trầm và không thể lý giải, hãy ban cho ta ngôn từ để bày tỏ lòng ái mộ; tâm trí ta đang cuốn đi, nhưng bằng ngôn ngữ, ta chẳng tài nào diễn tả được vẻ đẹp của ngươi! Sự tĩnh mịch hoặc tiếng hót của loài chim sơn ca, sự xuất hiện chớp nhoáng của một cánh chim lướt qua trong yên lặng—tất cả đều như được thổi hồn bằng sự hiện diện của ngươi, và hơn thế nữa chính là bầu trời sâu thẳm điểm xuyết bởi những thế giới!—Nếu những cơn gió gầm thét xé rách biển khơi và những tia chớp kinh hoàng dường như giáng xuống xung quanh tôi—thì tình yêu vẫn đan xen cùng nỗi khiếp sợ thiêng liêng mà tôi cảm nhận; sự uy nghi của vẻ đẹp hằn sâu trong tâm khảm tôi. Ta cũng từng cảm nhận như thế khi ngắm nhìn một gương mặt kiều diễm, hay lắng nghe thứ âm thanh trang nghiêm, hoặc tài hùng biện của sự khôn ngoan linh thiêng tuôn chảy từ đôi môi của một kẻ sùng bái nó; một loài vật xinh xắn hay thậm chí những đường cong uyển chuyển của cây cối và các vật vô tri cũng từng khơi gợi trong ta cảm xúc sâu sắc tương tự về tình yêu và cái đẹp—một thứ cảm xúc vừa khiến ta sống động, khao khát tìm kiếm nguyên nhân và nguồn cội thổi hồn cho khung cảnh, lại vừa thỏa mãn ta bởi chiều sâu của nó, tựa như ta đã tìm ra lời giải cho những thắc mắc của mình, và tựa như khi cảm thấy bản thân là một phần của đại thể vĩ đại, ta đã chạm đến chân lý và bí mật của vũ trụ. Nhưng khi lui về am thất của mình để nghiên cứu và chiêm nghiệm muôn vàn chuyển động cùng hành vi trên thế gian này, sức nặng của cái ác lại làm ta bối rối. Nếu ta nghĩ về công cuộc tạo dựng, ta nhìn thấy một chuỗi dây chuyền vĩnh cửu của cái ác nối tiếp nhau—từ con cá voi lớn khổng lồ nuốt chửng và tiêu diệt vô số sinh linh dưới biển sâu, cho đến loài cá nhỏ hơn sống nhờ vào nó đồng thời dằn vặt nó đến phát điên; từ con mèo lấy việc hành hạ con mồi làm thú vui, ta thấy toàn bộ tạo vật ngập tràn đớn đau—mỗi sinh vật dường như tồn tại dựa trên sự bất hạnh của kẻ khác, và cái chết cùng sự tàn phá chính là khẩu hiệu của thế giới sinh động ấy. Và con người cũng vậy—ngay cả tại Athens, nơi văn minh nhất trên trái đất, ta đã chứng kiến biết bao đam mê ti tiện—sự ganh tị, ác tâm—một khát khao không ngơi nghỉ nhằm hạ belajaran mọi điều vĩ đại và tốt đẹp. Và trong cõi vương của đấng quyền thế nọ, ta thấy con người bị hạ thấp hơn nhiều so với loài vật đồng cỏ, khi họ tâm địa cắn xé lẫn nhau, hả hê trước sự sụp đổ của kẻ khác, bản thân thì cúi đầu lầm lũi với đôi mắt tàn nhẫn bám chặt lấy một kẻ khốn khổ còn đáng thương hơn họ gấp bội nếu có thể, làm nô lệ cho những dục vọng bi thảm của chính hắn. Và nếu ta tự nhủ rằng đây là hệ quả của nền văn minh, để rồi quay sang thế giới dã man, ta chẳng thấy gì ngoài sự dốt nát không được đền bù bởi bất kỳ tình cảm cao quý nào—một loài động vật thuần túy, lòng ham sống gắn liền với sự thèm khát quyền lực tầm thường và tâm lý tàn phá mang bản chất ác quỷ. Ta nhìn thấy một sinh linh bị giật dây bởi các giác quan và những dục vọng ích kỷ, hoàn toàn lạnh lùng trước bất cứ điều gì cao quý hay thậm chí mang tính người.

Và rồi, khi ta tìm kiếm sự ủi an trong muôn vàn năng lực mà con người sở hữu và ta cảm nhận đang sục sôi trong lồng ngực—ta lại thấy tinh thần hòa hợp với tình yêu và cái đẹp vốn cấu thành hạnh phúc lẫn niềm kiêu hãnh của mình đã bị thoái hóa thành sự mê tín, bị bẻ cong khỏi sự phát triển tự nhiên vốn chỉ có thể sinh ra những trái ngọt lành: sự tàn nhẫn, lòng cố chấp cùng ách độc tài tàn bạo đã được ghép vào thân cây ấy, và từ đó đơm ra những thứ quả phù hợp với những mối ghép như thế. Dù ta có hòa mình vào giữa chốn đồng loại, liệu âm thanh ta nghe được là tiếng nói của tình yêu và đức hạnh, hay của sự ích kỷ và đà trụy, thì muôn đời đau khổ vẫn luôn gắn liền với nó, và nước mắt của nhân loại cấu thành một đại dương bao la luôn bị thổi bùng bởi những tiếng thở dài và hiếm khi được soi sáng bởi những nụ cười. Nhìn nhận như thế—chỉ bám lấy một mặt của bức tranh và khép cửa trước sự khôn ngoan—chính là bức chân dung xác thực về tạo vật khi nhìn từ cõi trần.

Nhưng khi ta so sánh thiện và ác trên thế gian này rồi mong muốn tách bạch chúng thành hai nguyên lý riêng biệt, ta lại thấy chúng quấn quýt vào nhau không thể tháo rời, và ta một lần nữa rơi vào hoang mang, ngờ vực. Ta có thể đã xem trái đất là một tạo tác bất hoàn, nơi mà vì phải làm việc với những nguyên liệu tồi tệ, Đấng Sáng Tạo chỉ có thể xoa dịu những tác động tai hại từ các sự kết hợp của ngài; thế nhưng ta lại nhìn thấy một sự ác độc ngấm ngầm ở rất nhiều khía cạnh, đặc biệt là trong tâm trí con người—một thứ đã làm ta chưng hửng: niềm vui thích trong sự quỷ quái, lòng ái mộ cái ác vì bản thân cái ác, sự hùa theo của đám đông, tiếng vỗ tay hèn nhát mà thâm tâm đám đông dành cho sự tàn ác đắc thắng thay cho đức hạnh thấp hèn—tất cả đã lấp đầy ta bằng những cảm giác đau đớn. Sự chiêm nghiệm, nỗi trăn trở đau đớn và liên miên chỉ càng làm gia tăng những hoài nghi trong ta. Ta không dám phạm điều báng bổ là quy trọi dù chỉ một chút ít cái ác cho một Thượng Đế nhân từ. Vậy thì ta nên quy công cuộc tạo dựng này cho ai? Cho hai nguyên lý ư? Nguyên lý nào ưu việt hơn? Chúng chắc chắn phải độc lập với nhau, bởi thiện linh không thể dung túng cho sự tồn tại của cái ác, và ác linh cũng chẳng thể chấp nhận sự hiện diện của cái điều thiện. Phát ngấy với những hoài nghi không tìm nổi một lời giải đáp khả thi, chán chường với việc dựng lên những học thuyết rồi tự tay phá đổ chúng nhanh chẳng kém gì lúc tạo ra, có một buổi chiều nọ, tôi đứng trên đỉnh Hymettus ngắm nhìn khung cảnh tuyệt mỹ khi mặt trời lặn xuống vùng biển rực hồng. Tôi hướng ánh nhìn về phía Athens và thầm thốt lên trong tim—hỡi cái tổ ong bận rộn của loài người! Biết bao sự anh hùng và ti tiện đang cùng tồn tại trong những bức tường kia! Và than ôi, cho cả kẻ thiện lẫn người ác, biết bao thống khổ khôn lường! Các người tự gọi mình là những kẻ tự do, thế nhưng mỗi người tự do lại có tới mười nô lệ gầy dựng nên sự tự do ấy; và những người nô lệ ấy cũng là con người giống như họ, lại bị đọa đày bởi thân phận để rồi chìm đắm trong mọi thứ tầm thường và ghê tởm. Thế nhưng, trong biết bao trái tim đang nhịp đập tại thành phố kia, vẫn ngự trị những tư tưởng cao cả cùng sự hào hiệp mà thiết nghĩ, đáng lẽ phải cứu rỗi toàn bộ nhân loại. Dù cho kẻ thiện có bất hạnh, chẳng phải trong tâm hồn họ vẫn có thứ để thỏa mãn bản thân đó sao? Và liệu một lương tâm thanh thản có thể bù đắp cho những hy vọng lụi tàn—một danh dự bị phỉ báng, những tình cảm bị xé nát và toàn bộ muôn vàn thống khổ của đời sống văn minh?

Hỡi Mặt Trời, ngươi mới đẹp làm sao! Và đại dương vàng óng đón nhận ngươi mới huy hoàng làm thế! Trái tim tôi đang bình yên. Tôi không cảm thấy buồn đau—một thứ tình yêu thánh thiện đang trấn an các giác quan tôi; tôi cảm giác như tâm trí mình cũng đang dự phần vào vẻ đẹp khôn tả của thiên nhiên bao quanh. Tôi phải làm gì đây? Liệu tôi có nên phá vỡ sự tĩnh lặng này bằng cách dấn thân vào chốn trần thế?—liệu tôi có nên với một trái tim đau đớn tìm kiếm cảnh tượng đau thương để khám phá nguyên nhân của nó, hay tôi nên tuyệt vọng từ bỏ cuộc mưu cầu tri thức và cống hiến hết mình cho những hoan lạc mà người ta bảo rằng thế gian này có thể mang lại?—Ôi! Không—tôi sẽ trở nên uyên bác! Tôi sẽ nghiên cứu trái tim chính mình—và ở nơi đó, khám phá nguồn cội của những đức hạnh mà tôi sở hữu trong khả năng có thể, tôi sẽ dạy cho người khác cách tìm kiếm chúng trong chính tâm hồn họ. Tôi sẽ tìm ra nguồn gốc của ngọn lửa khao khát cái đẹp không bao giờ tắt đang rực cháy trong tôi—thứ dường như là vì sao dẫn lối cho cuộc đời tôi. Tôi sẽ học cách điều hướng nó cho đúng đắn, và thông qua việc yêu thương, làm sao để trở nên gần gũi hơn với vẻ đẹp mà tôi hằng tôn thờ. Và khi tôi đã lần theo những bước chân của thứ cảm xúc thần thánh đang tôn vinh tôi, khiến tôi trở thành con người mà tôi tự hào, khi ấy tôi sẽ truyền dạy cho người khác; và nếu tôi chỉ giành được một tín đồ duy nhất—nếu tôi có thể dạy cho một tâm trí khác biết đâu là vẻ đẹp mà họ nên yêu quý, đâu là sự đồng cảm mà họ nên vươn tới, đâu là đích đến chân chính của sự tồn tại của họ—vốn cũng phải là đích đến chân chính của tất cả mọi người—thì khi ấy tôi sẽ mãn nguyện và tự hào rằng mình đã làm đủ rồi.

Tạm biệt nhé những hoài nghi—những trăn trở đau đớn về cái ác—và nguyên nhân vĩ đại, không bao giờ lý giải nổi của tất cả những gì chúng ta nhìn thấy! Tôi bằng lòng với sự dốt nát về tất cả những điều này, hạnh phúc vì không đặt nặng tâm trí lên bất kỳ học thuyết bất ổn nào, tôi đã đi đến kết luận rằng về bí ẩn vĩ đại của vũ trụ, tôi chẳng thể thấu hiểu điều chi. Có một tấm màn che trước mắt nó—đôi mắt tôi không đủ tinh anh để nhìn xuyên qua, đôi tay tôi không đủ dài để với tới mà vén nó lên. Tôi sẽ nghiên cứu mục đích tồn tại của chính mình—hỡi tình yêu phổ quát, xin hãy truyền cảm hứng cho tôi—hỡi vẻ đẹp mà tôi đang thấy bừng sáng xung quanh, xin hãy nâng tôi lên để thấu hiểu ngươi một cách trọn vẹn! Đó chính là kết luận sau những chuyến lang thang trường kỳ của tôi: tôi tìm kiếm mục đích tồn tại của bản thân và nhận ra nó chính là tri thức về bản ngã. Và chớ nên xem đây là một phạm vi nghiên cứu chật hẹp. Nó không chỉ dẫn dắt tôi thám hiểm những mê cung trong tâm hồn con người—mà tôi còn nhận ra rằng chẳng có gì tồn tại trên trái đất này lại không chứa đựng một phần của vẻ đẹp phổ quát ấy, thứ mà mục tiêu và đối tượng của tôi là được làm quen. Những chuyển động của các vì sao trên bầu trời, sự nghiên cứu mọi điều kỳ diệu trong tự nhiên mà các triết gia đã khai mở, tất cả đã trở thành những bậc thềm để tâm hồn tôi vươn lên sự chiêm nghiệm và tận hưởng trọn vẹn cái đẹp. Hỡi những ai vừa thoát khỏi cõi trần, các ngươi không biết đâu những nguồn suối tình yêu sẽ được khơi mở trong tim mình, hay tâm trí các ngươi sẽ đón nhận niềm hạnh phúc tinh tế nhường nào khi những bí mật của thế giới được mở bày, và các ngươi được làm quen với vẻ đẹp của vũ trụ. Tâm hồn các ngươi giờ đây đang khao khát thụ đắc tri thức sẽ được nghỉ ngơi trong sự sở hữu ấy, hoàn toàn thoát khỏi mọi hạt bụi của cái ác, và thấu triệt vạn vật, các ngươi sẽ như hòa làm một với vũ trụ, trở thành một phần của vẻ đẹp thiên đàng mà các ngươi hằng ngưỡng mộ.

Diotima im bặt và một sự tĩnh lặng tuyệt đối bao trùm—thiếu niên với đôi má ửng đỏ cùng đôi mắt cháy bỏng ngọn lửa truyền sang từ nàng vẫn đăm đăm nhìn vào gương mặt đang ngước lên bầu trời như đang đắm chìm trong nguồn cảm hứng. Nữ nhân tuyệt mỹ hạ thấp trán xuống mặt đất và sau một tiếng thở dài sâu thẳm, chính nàng là người phá vỡ sự tĩnh lặng.

Hỡi nữ tiên tri tối cao—nàng cất lời—những bài học của người mới mẻ và lạ lẫm làm sao đối với tôi. Nếu đó là đích đến của sự tồn tại chúng ta, thì nào tôi đã đi một con đường lầm lạc biết bao chốn trần gian! Hỡi Diotima, người không thể thấu hiểu những tình cảm bị xé nát và nỗi đau đớn—thống khổ khôn lường—đã héo mòn tâm hồn ra sao đâu. Những hành động của đời sống trần thế bỗng trở nên nhỏ bé nhường nào khi toàn bộ vũ trụ mở bày trước mắt chúng ta; thế nhưng ở đó, những đam mê của chúng ta lại sâu sắc và không thể cưỡng lại, và khi chúng ta đang trôi dạt trong tuyệt vọng nhưng vẫn cố bám víu lấy hy vọng dọc theo dòng nước xiết, liệu chúng ta có thể nhận thức được vẻ đẹp của đôi bờ—thứ mà than ôi, tâm hồn tôi quá đục ngầu nên chẳng thể phản chiếu? Nếu tri thức là đích đến của sự tồn tại chúng ta, tại sao những đam mê và cảm xúc lại được cấy ghép vào bên trong để cuốn phăng chúng ta từ sự khôn ngoan đến nỗi bất hạnh tựu trung vào bản ngã cùng những tình cảm ích kỷ hẹp hòi? Phải chăng đó là một bài thử thách? Nơi trần thế, tôi từng nghĩ rằng mình đã hoàn thành tốt bài thử thách ấy, và những khoảnh khắc cuối cùng của tôi trở nên bình yên với suy nghĩ rằng bản thân chẳng đáng trách điều gì. Thế nhưng người lại tước đoạt đi cảm giác ấy của tôi. Đam mê ở đó chính là tất cả đối với tôi, và nỗi khốn khổ tuyệt vọng ngự trị trong tôi đã khóa chặt mọi tình yêu cùng những hình ảnh của cái đẹp ra khỏi tâm hồn. Thiên nhiên đối với tôi tựa như màn đêm đen tối nhất, và nếu những tia sáng mỹ lệ có bao giờ lạc bước vào bóng tối của tôi, thì chúng cũng chỉ rút ra những giọt nước mắt đắng cay từ sự thống khổ tuyệt vọng nơi khóe mắt tôi mà thôi. Ôi, trần thế này lấy gì làm ủi an cho nỗi đau đớn?

Ta e rằng trái tim ngươi đã tan vỡ vì những đớn đau—Diotima đáp—nhưng nếu ngươi đã đấu tranh—nếu khi nhận ra mọi hy vọng về hạnh phúc trần thế héo tàn trong lồng ngực trong lúc khát khao về nó thiêu đốt tâm hồn—nếu ngươi có một người bạn ở bên để nâng đỡ ngươi hướng tới sự chiêm nghiệm cái đẹp và công cuộc mưu cầu tri thức, có lẽ ngươi sẽ không chỉ tìm thấy những hy vọng mới chớm nở trong tim, mà còn có một sự sống mới hoàn toàn tách biệt khỏi những đam mê từng chi phối ngươi trước kia. Hãy kể cho ta nghe về nỗi bất hạnh đã ngốn ngấu ngươi như thế nào—hãy thuật lại cho ta những thăng trầm cảm xúc mà ngươi từng gánh chịu trần thế. Sau cái chết, những hành động và lợi ích trần tục của chúng ta phai nhạt như không tồn tại trước mặt, nhưng dấu vết của những cảm xúc thì vẫn ở lại, và ký ức về chúng chính là thứ cung cấp cho chúng ta chủ đề chiêm nghiệm vĩnh hằng nơi chốn này.

Một sắc hồng lan tỏa trên gò má thiếu nữ. Than ôi—nàng đáp—tôi phải thuật lại một câu chuyện gì đây, phải giãi bày những đam mê đen tối và cuồng loạn nhường nào! Khi cô sống trên cõi đời này, hỡi Diotima, tâm hồn cô dường như chỉ hòa quyện trong tình yêu với bản chất của chính nó, hoàn toàn không hay biết về muôn vàn cực hình mà trái tim ấy phải chịu đựng—một trái tim dẫu không đồng điệu thì cũng là nhân chứng cho những cuộc chiến đấu kinh hoàng của một tâm hồn bị xiềng xích bởi những đam mê đen tối, sâu thẳm vốn là địa ngục của chính nó nhưng lại không tài nào thoát ra được. Liệu trong ngôn ngữ bình yên được sử dụng bởi cư dân những miền đất này, có từ ngữ nào đủ sức rực cháy để vẽ nên những nỗi thống khổ của trái tim con người? Cô có thể hiểu chúng không? Hay cô có thể bằng cách nào đó đồng cảm với chúng—than ôi, dẫu đã chết nhưng tôi vẫn thấu hiểu, và nước mắt tôi vẫn tuôn rơi như khi còn sống, mỗi khi ký ức gợi nhắc lại những hình ảnh kinh hoàng của dĩ vãng—

—Khi thiếu nữ xinh đẹp cất lời, đôi mắt tôi cũng ngấn đầy những giọt lệ đắng cay; tinh thần của Fantasia dường như phai nhạt dần trong tôi, và khi tôi buông tay khỏi đôi mắt đang nhòa lệ rồi đưa tay lên lau, tôi bỗng nhận ra mình đang ở dưới những tán cây bên bờ sông Tiber. Mặt trời vừa lặn, nhuộm màu đỏ thẫm những đám mây lơ lửng trên nhà thờ St. Peter. Vạn vật tĩnh mịch, không một tiếng người qua lại; bầu trời cũng chìm trong tĩnh lặng. Tôi đứng dậy—và bị bao vây bởi nỗi buồn sâu thẳm trong lòng cùng ký ức về những gì vừa nghe được—tôi vội vã tiến về thành phố để có thể nhìn thấy con người, không phải để quên đi những ký ức đang lang thang trong tâm trí, mà để khắc ghi vào lòng đâu là thực tại, đâu là giấc mơ—hoặc ít nhất không phải thứ thuộc về cõi thế này. Phố Corso ở Roma nghẽn ngát những cỗ xe ngựa, và khi tôi bước lên khu Trinita dei Monti, tôi bỗng cảm thấy chán ghét đám đông xung quanh mình, cùng sự trống rỗng, thiếu thốn vẻ đẹp—nếu không muốn nói là sự dị dạng—của biết bao con người đang vô định vo ve quanh tôi. Tôi vội vã trở về căn phòng nhìn ra toàn cảnh thành phố đang dần trở nên thanh bình khi đêm xuống. Hỡi Roma lặng lẽ và mỹ lệ, giờ đây ta đang ngắm nhìn ngươi—những mái vòm của ngươi đang được thắp sáng bởi ánh trăng—và những bóng ma của ký ức ngọt ngào đang trôi dạt cùng cơn gió đêm giữa những phế tích của ngươi. Chiêm nghiệm vẻ đẹp của ngươi—thứ đang một nửa xoa dịu trái tim đau khổ của tôi—tôi ghi chép lại những gì mình đã mục kích. Ngày mai tôi sẽ lại quyến rũ Fantasia dẫn dắt tôi đến những lối đi ấy, mời gọi nàng ghé thăm tôi bằng những viễn cảnh mà trước kia tôi từng hờ hững. Ôi, xin hãy để tôi khắc ghi bài học này khi nó vẫn còn hữu ích đối với tôi—rằng đối với một tâm trí tuyệt vọng và bất hạnh như tôi, một khoảnh khắc quên lãng, một khoảnh khắc được thoát khỏi chính mình, còn quý giá hơn cả một đời trĩu nặng những hồi ức thương đau.