Florence. Ngày 9 tháng 11 năm 1819
Mới bốn giờ chiều; nhưng trời đã vào đông và mặt trời đã lặn từ lâu: bầu trời quang đãng, lạnh buốt không một bóng mây để phản chiếu những tia nắng xiên ngang, chỉ có bản thân bầu không khí là phớt một sắc hồng nhạt, rồi lại hắt lên lớp tuyết phủ kín mặt đất. Tôi đang sống trong một ngôi nhà nhỏ đơn độc giữa vùng hoang mạc rộng lớn và quạnh hiu: không một âm thanh của sự sống nào chạm tới tai tôi. Tôi nhìn khoảng đồng hoang lạnh lẽo ngập chìm trong sắc trắng, ngoại trừ một vài vệt đen do ánh nắng ban trưa tạo ra trên đỉnh những gò đất nhọn hoắt ấy—nơi tuyết trượt đi khi rơi xuống nên mỏng hơn so với mặt đất bằng phẳng: một vài chú chim đang mổ vào lớp băng cứng phủ trên các vũng nước—vì giá lạnh đã kéo dài suốt bấy lâu.
Tâm trạng tôi đang rơi vào một trạng thái kỳ lạ. Tôi cô đơn—hoàn toàn cô đơn—trên cõi đời này—vết nhơ của bất hạnh đã quét qua và tàn phá tôi; tôi biết mình sắp chết và tôi cảm thấy hạnh phúc—hân hoan. Tôi đưa tay bắt mạch; tim đập loạn nhịp: tôi đặt bàn tay gầy gò lên má; nó đang bốc cháy: có một sinh khí nhỏ nhoi, gấp gáp nào đó bên trong tôi đang phát những tia lửa cuối cùng. Tôi sẽ chẳng bao giờ còn được nhìn thấy tuyết rơi của một mùa đông nào nữa—tôi thực sự tin rằng mình sẽ không bao giờ còn cảm nhận được sự ấm áp hồi sinh của ánh nắng mùa hè thêm một lần nào nữa; và chính trong niềm xác tín ấy, tôi bắt đầu viết lại câu chuyện bi thảm của đời mình. Có lẽ một câu chuyện như của tôi tốt hơn hết nên chết theo tôi, nhưng một cảm giác tôi không thể cắt nghĩa cứ thôi thúc tôi tiến bước, và cả thể xác lẫn tâm trí tôi đều quá đỗi yếu ớt để chống lại dù chỉ là một thôi thúc nhỏ nhất. Khi sức sống còn tràn trề trong tôi, quả thực tôi từng nghĩ rằng câu chuyện của mình ẩn chứa một nỗi kinh hoàng thiêng liêng khiến nó không thể thốt nên lời, thế mà giờ đây, khi sắp chết, tôi lại làm vấy bẩn những nỗi kinh hãi huyền bí ấy. Nơi đây tựa như khu rừng của các nữ thần Eumenides mà không ai ngoài kẻ sắp chết dám bước vào; và Oedipus cũng đang lâm chung.
Tôi đang viết cái gì thế này?—Tôi phải thu xếp lại tâm trí mình. Tôi không biết liệu có ai đọc những trang này ngoài bạn, người bạn của tôi, kẻ sẽ nhận được chúng khi tôi qua đời. Tôi không chỉ hướng những dòng này tới riêng bạn vì điều đó sẽ mang lại cho tôi niềm vui khi được hoài niệm về tình bạn của chúng ta theo một cách vốn chẳng cần thiết nếu chỉ có một mình bạn đọc những gì tôi viết. Do đó, tôi sẽ kể lại câu chuyện của mình như thể tôi đang viết cho những người xa lạ. Bạn từng nhiều lần gặng hỏi tôi nguyên nhân của cuộc sống cô độc; những giọt nước mắt của tôi; và trên hết là sự im lặng khó hiểu và lạnh lùng đến tột cùng của tôi. Khi sống, tôi không dám hé lộ; lúc chết đi, tôi vén màn bí mật. Những người khác sẽ lướt qua những trang này một cách hờ hững: nhưng với bạn, Woodville, người bạn hiền từ và giàu lòng ân ái, chúng sẽ thật thân thương—là kỷ vật quý giá của một thiếu nữ có trái tim tan vỡ, dù đang hấp hối, vẫn đong đầy lòng biết ơn đối với bạn: những giọt nước mắt của bạn sẽ rơi trên những con chữ ghi lại bất hạnh của tôi; tôi biết chúng sẽ rơi—và khi còn sống, tôi xin cảm ơn sự đồng cảm của bạn.
Nhưng thế là đủ rồi. Tôi sẽ bắt đầu câu chuyện của mình: đây là nhiệm vụ cuối cùng của tôi, và tôi hy vọng mình đủ sức để hoàn thành nó. Tôi không ghi lại những tội ác; những lầm lỗi của tôi rất dễ được dung thứ; bởi chúng không xuất phát từ động cơ đen tối mà do sự thiếu phán đoán; và tôi tin rằng ít ai có thể nói rằng, bằng một cách hành xử khác hay sự khôn ngoan vượt trội hơn, họ có thể tránh khỏi những bất hạnh mà tôi là nạn nhân. Số phận của tôi đã bị chi phối bởi một định mệnh, một định mệnh gớm ghiếc. Nó đòi hỏi những bàn tay vững chãi hơn tôi; tôi tin là còn mạnh mẽ hơn bất kỳ sức mạnh nào của con người để bẻ gãy thứ xiềng xích dày đặc, cứng như kim cương đã trói buộc tôi—từng chỉ biết thở ra niềm vui sướng, luôn ngập tràn tình yêu nồng cháy và niềm hạnh phúc trong sự lương thiện—vào nỗi thống khổ chỉ chấm dứt, và giờ đây sắp sửa chấm dứt, nơi cõi chết. Nhưng tôi lại quên mất bản thân mình, câu chuyện của tôi vẫn chưa được kể. Tôi sẽ dừng lại vài phút, lau đôi mắt mờ đục, và cố gắng quên đi cảm giác bất hạnh tối tăm nhưng nặng nề của hiện tại để chìm vào những cảm xúc mãnh liệt hơn của quá khứ.
Tôi sinh ra ở nước Anh. Cha tôi là một người có địa vị: ông mất cha từ khi còn nhỏ, và được nuôi dưỡng bởi một người mẹ yếu đuối cùng tất cả sự nuông chiều mà bà cho là xứng đáng với một quý tộc giàu có. Ông được gửi đến Eton và sau đó là đại học; từ thảm thuở thơ ấu, ông đã được tự do sử dụng những khoản tiền lớn; nhờ vậy, ngay từ những năm tháng đầu đời, ông đã tận hưởng sự độc lập mà một cậu bé có được những lợi thế ấy luôn giành được tại một ngôi trường công lập.
Dưới ảnh hưởng của những hoàn cảnh đó, các xúc cảm của ông tìm thấy một mảnh đất màu mỡ để đâm chồi nảy lộc và phát triển—hoặc thành hoa thơm, hoặc thành cỏ dại tùy theo bản chất của chúng. Nhờ luôn được phép tự quyết định mọi việc, tính cách của ông đã sớm định hình rõ nét và phô bày một bề mặt đa dạng, nơi một nhà quan sát tinh tường có thể nhìn thấy mầm mống của cả đức hạnh lẫn bất hạnh. Thói tiêu xài hoang phí, khiến ông vung vã những khoản tiền khổng lồ để thỏa mãn những cơn bốc đồng thoáng qua—mà qua vẻ bề ngoài có vẻ mãnh liệt, ông đã tôn vinh chúng bằng cái tên "niềm đam mê"—thường biểu hiện qua sự hào phóng vô bờ bến. Thế nhưng, trong khi ông hết lòng bận tâm đến nhu cầu của người khác thì những mong muốn của chính ông lại được thỏa mãn đến mức tối đa. Ông dâng hiến tiền bạc, nhưng không một mong muốn nào của bản thân phải hy sinh cho những món quà ấy; ông dâng hiến thời gian, thứ mà ông chẳng màng, và tình cảm của mình, thứ mà ông lấy làm hạnh phúc khi được khơi gợi theo bất kỳ cách nào.
Tôi không nói rằng nếu những khao khát của bản thân được đặt lên bàn cân so sánh với người khác thì ông sẽ bộc lộ sự ích kỷ quá mức, nhưng thử thách ấy chưa bao giờ diễn ra. Ông lớn lên trong sự thịnh vượng và được bao bọc bởi mọi thứ tiện nghi; ai nấy đều yêu mến và muốn làm hài lòng ông. Ông luôn bận rộn thúc đẩy niềm vui của những người bầu bạn—nhưng niềm vui của họ cũng chính là niềm vui của ông; và nếu ông dành cho cảm xúc của người khác nhiều sự quan tâm hơn mức thông thường ở những nam sinh, đó là vì tâm tính xã giao của ông không bao giờ có thể tận hưởng trọn vẹn nếu mỗi vương miện trán của ai đó còn vương vấn nỗi lo âu như chính ông.
Khi còn đi học, tinh thần ganh đua và năng khiếu bẩm sinh đã giúp ông giữ một vị trí nổi bật trong các lớp học cùng những bạn bè trang lứa; lên đại học, ông vứt xó sách vở; ông tin rằng mình còn phải học những bài học khác chứ không phải thứ mà chúng có thể dạy ông. Giờ đây, ông bước vào đời và ông vẫn đủ trẻ để xem việc học hành như một thứ xiềng xích của học sinh tiểu học, chỉ dùng để giữ cho những kẻ nghịch ngợm khỏi gây chuyện rắc rối, chứ không hề có mối liên hệ thực sự nào với cuộc đời—mà sự khôn ngoan về cưỡi ngựa, cờ bạc, v.v., được ông nhìn nhận với mối quan tâm sâu sắc hơn nhiều. Thế là ông nhanh chóng lao vào mọi thói hư tật xấu ở đại học, dẫu cho tâm hồn ông quá đỗi trong sáng để không bị chúng làm vấy bẩn—nó có thể hời hợt nhưng chưa bao giờ lạnh lùng. Ông là một người bạn chân thành và biết đồng cảm—nhưng ông chưa từng gặp ai vượt trội hoặc ngang hàng với mình có thể giúp ông khai mở tâm trí, hay khiến ông tìm kiếm những kho tàng suy nghĩ mới bằng cách khai thác triệt để những kho tàng cũ. Ông cảm thấy sự nhạy bén trong phán đoán của mình vượt trội hơn những kẻ xung quanh: tài năng, địa vị và sự giàu có đã biến ông thành thủ lĩnh của nhóm mình, và ở vị trí đó, ông không chỉ mãn nguyện mà còn hãnh diện, coi đó là hoài bão duy nhất đáng để bản thân vươn tới trên cõi đời này.
Bởi một sự hạn hẹp kỳ lạ trong tư duy, ông nhìn nhận toàn bộ thế giới chỉ trong mối liên hệ với việc nó có hay không gắn kết với hội nhóm nhỏ bé của mình. Ông coi những quan điểm bị nhóm bạn thân của ông bài xích là kỳ quặc và lỗi thời, đồng thời ông trở nên vừa độc đoán lại vừa sợ hãi việc không cùng quan điểm với những tư tưởng duy nhất mà ông coi là chính thống. Đối với đại đa số người ngoài, ông tỏ ra bất cần trước mọi lời quở trách, và với sự khinh miệt cao ngạo, ông vứt bỏ mọi sự phụ thuộc vào định kiến xã hội; nhưng đồng thời, trong khi bước những bước kiêu hãnh giẫm đạp lên phần còn lại của thế giới, ông lại khép nép, với sự khiêm nhường được ngụy trang khéo léo, trước nhóm của chính mình, và dẫu là thủ lĩnh, ông chưa bao giờ dám bày tỏ một quan điểm hay cảm xúc nào cho đến khi chắc chắn rằng nó sẽ nhận được sự đồng thuận từ những người bạn đồng hành.
Thế nhưng ông vẫn giữ một bí mật giấu kín khỏi những người bạn thân thiết ấy; một bí mật mà ông đã ấp ủ từ thủa ấu thơ, và dẫu yêu mến các bạn học đại học đến đâu, ông cũng không dám trao phó nó cho sự tế nhị hay lòng đồng cảm của bất kỳ ai trong số họ. Ông đã yêu. Ông sợ rằng sự mãnh liệt trong tình cảm của mình có thể trở thành chủ đề cho những lời chế giễu của họ; và ông không thể chịu đựng được việc họ báng bổ nó bằng cách coi đó là một thứ phù phiếm, thoáng qua trong khi ông cảm nhận đó là sự sống của cuộc đời mình.
Có một người đàn ông gia thế khiêm tốn sống gần dinh thự của gia đình ông, người có ba cô con gái xinh đẹp. Người chị cả là người đẹp nhất, nhưng nhan sắc ấy chỉ là phần tô điểm thêm cho những phẩm chất khác của nàng—trí tuệ nàng sắc sảo, mạnh mẽ và tính nết thì hiền dịu tựa thiên thần. Nàng và cha tôi đã là những người bạn chơi đùa cùng nhau từ thuở bé: Diana, ngay từ thời thơ ấu, đã là người được mẹ ông yêu mến; sự thiên vị này ngày càng lớn dần theo những năm tháng của thiếu nữ xinh đẹp và hoạt bát ấy, và vì thế, trong suốt những kỳ nghỉ học và nghỉ hè, họ luôn quấn quýt bên nhau không rời. Những cuốn tiểu thuyết và mọi phương thức đa dạng mà qua đó giới trẻ trong xã hội văn minh được dẫn dắt để nhận thức về sự tồn tại của các xúc cảm trước khi họ thực sự cảm nhận được chúng, đã tạo ra một tác động mạnh mẽ lên con người vốn vô cùng nhạy cảm trước mọi ấn tượng như ông. Năm mười một tuổi, Diana là người bạn chơi đùa yêu thích của ông nhưng ông đã sớm thốt lên ngôn từ của tình yêu. Dẫu nàng lớn hơn ông gần hai tuổi, bản chất của nền giáo dục khiến nàng có phần trẻ con hơn, ít nhất là trong nhận thức và cách biểu đạt tình cảm; nàng đón nhận những lời tuyên thệ nồng nhiệt của ông với sự ngây thơ, và đáp lại chúng mà chẳng hề hay biết chúng mang ý nghĩa gì. Nàng chưa từng đọc tiểu thuyết nào và chỉ chơi đùa cùng các em gái, thì làm sao nàng có thể biết được sự khác biệt giữa tình yêu và tình bạn? Và khi sự phát triển trong nhận thức hé lộ bản chất thực sự của mối quan hệ này cho nàng, thì tình cảm của nàng đã sớm gắn kết với người bạn thuở nhỏ của mình, và tất cả những gì nàng lo sợ chỉ là liệu những sức hút khác và sự thay lòng đổi dạ có khiến ông phá vỡ những lời thề non hẹn ước thuở bé thơ hay không.
Nhưng rồi họ ngày càng trở nên nồng nàn và dịu dàng hơn. Đó là một tình cảm lớn lên cùng năm tháng của ông; nó đã đan cài vào mọi giác quan và mọi tâm tư, chỉ mất đi khi sinh mạng lụi tàn. Không một ai hay biết về tình yêu của họ ngoại trừ hai trái tim họ; thế nhưng, dẫu trong mọi chuyện khác, và thậm chí ngay cả trong chuyện này, ông vẫn e sợ sự quở trách của bạn bè vì đã dám yêu một người có thân phận kém cỏi hơn mình, thì chưa có điều gì từng có thể làm lung lay dù chỉ trong khoảnh khắc quyết tâm được kết hôn với nàng ngay khi ông có đủ dũng khí để đối mặt với những khó khăn mà ông đã hạ quyết tâm vượt qua.
Diana hoàn toàn xứng đáng với tình cảm sâu sắc nhất của ông. Rất ít người có thể tự hào sở hữu một trái tim thuần khiết đến vậy, cùng với sự khiêm nhường thực sự trong tâm hồn đi kèm với niềm tin vững chắc vào sự chính trực của bản thân và niềm tin vào người khác. Từ khi sinh ra, nàng đã sống một cuộc đời ẩn dật. Nàng mất mẹ từ khi còn rất nhỏ, nhưng cha nàng đã tận tụy chăm lo cho việc học hành của nàng—Ông có nhiều quan điểm kỳ lạ chi phối hệ thống giáo dục mà ông áp dụng cho nàng—Nàng rất am tường về các anh hùng Hy Lạp và La Mã hoặc những nhân vật Anh quốc đã sống từ vài trăm năm trước, trong khi lại gần như mù tịt về các sự kiện đang diễn ra hằng ngày: nàng đọc rất ít tác giả sáng tác trong ít nhất năm mươi năm trở lại đây, nhưng bù lại, khối lượng sách vở nàng đọc rất phong phú. Thế nên, dẫu nàng có vẻ ít hiểu biết về những huyền bí của cuộc đời và xã hội hơn ông, thì kiến thức của nàng lại thuộc về một tầng sâu sắc hơn và được đặt trên những nền tảng vững chắc hơn; và ngay cả khi nhan sắc và sự ngọt ngào của nàng không làm ông mê đắm, thì trí tuệ của nàng cũng đủ sức sai khiến tâm trí ông. Ông kính trọng nàng như người dẫn đường, và sự sùng bái lớn đến mức ông lấy làm thích thú khi tự phóng đại trong tâm trí cảm giác thua kém mà nàng đôi khi áp đặt lên ông.
Năm mười chín tuổi, mẹ ông qua đời. Ông rời đại học sau biến cố ấy và rũ bỏ tạm thời những người bạn cũ để lui về vùng quê gần nhà Diana, tìm kiếm mọi sự ủi an từ giọng nói ngọt ngào và những cái âu yếm trân quý của nàng. Sự xa cách ngắn ngủi với nhóm bạn bè đã cho ông dũng khí để khẳng định sự độc lập của mình. Ông có một linh cảm rằng dù họ có thể chế giễu cuộc hôn nhân dự kiến của ông đi chăng nữa, họ cũng không dám bộc lộ điều đó khi nó đã thực sự diễn ra; thế nên, ông tìm kiếm sự đồng ý của người giám hộ—điều mà ông phải tốn chút khó khăn mới có được—và của cha người yêu—thử thách vốn dễ dàng hơn nhiều—rồi chẳng cần thông báo ý định cho bất kỳ ai khác, khi vừa tròn đôi mươi, ông đã trở thành phu quân của Diana.
Ông yêu nàng say đắm và sự dịu dàng của nàng mang một sức hút mãnh liệt đến mức không cho phép ông nghĩ đến bất cứ điều gì khác ngoài nàng. Ông mời một vài người bạn đại học đến thăm nhưng sự phù phiếm của họ khiến ông ghê tởm. Diana đã xé toạc tấm màn che từng giữ ông trong tuổi thiếu niên: ông đã trưởng thành và ngạc nhiên vì sao bản thân từng có thể hùa theo những lời lẽ và tư tưởng sáo rỗng của đám bạn đại học, hay vì sao từng có khoảnh khắc lại đi sợ hãi sự phán xét từ những kẻ như thế. Ông từ bỏ những mối giao du cũ không phải vì tính hay thay đổi mà vì chúng thực sự không xứng đáng với ông. Diana lấp đầy toàn bộ trái tim ông: ông cảm thấy như thể qua việc gắn kết với nàng, mình đã nhận được một linh hồn mới mẻ và tốt đẹp hơn. Nàng chính là người chỉ đường khi ông học cách thấu hiểu những mục đích thực ích của cuộc đời. Chính qua những bài học đầy ắp ái tình của nàng mà ông đã vứt bỏ những theo đuổi cũ và từng bước hoàn thiện bản thân để trở thành một con người giữa dòng đời; một thành viên nổi bật của xã hội, một Người yêu nước; và một kẻ say mê chân lý cùng đức hạnh đầy minh triết.—Ông yêu nàng vì sắc đẹp và tính nết khả ái, nhưng dường như ông còn yêu nàng nhiều hơn vì điều mà ông cho là trí tuệ vượt trội của nàng. Họ cùng nhau học tập, cùng nhau cưỡi ngựa; họ không bao giờ rời xa nhau và hiếm khi cho phép người thứ ba bước vào thế giới của họ.
Thế là cha tôi, sinh ra trong sự giàu sang và luôn gặp vận may, đã leo lên đỉnh cao chót vót của hạnh phúc mà không hề gặp phải những khó khăn và nỗi thất vọng muôn vàn mà mọi con người sinh ra đều được định sẵn phải trải qua: Xung quanh ông là ánh nắng vàng rực rỡ và những đám mây mang hình thù tuyệt mỹ biến viễn cảnh thành chốn thần tiên, che khuất khỏi tầm mắt ông thực tại khô cằn ẩn giấu bên dưới. Từ đỉnh cao choáng váng ấy, ông đã bị quật ngã xuống đáy vực ngay khi đang tự mãn về niềm hạnh phúc của mình. Mười lăm tháng sau ngày cưới, tôi ra đời, và mẹ tôi qua đời vài ngày sau khi sinh tôi.
Một người chị gái của cha tôi đã ở bên ông vào thời điểm đó. Bà lớn hơn ông gần mười lăm tuổi, là con của người vợ trước của ông nội. Khi ông nội qua đời, người chị gái này được họ hàng bên ngoại đón về nuôi: họ hiếm khi gặp nhau và có tính cách hoàn toàn trái ngược. Người cô này, người mà sau đó tôi được giao phó cho chăm sóc, thường kể cho tôi nghe về tác động mà thảm họa ấy đã gây ra lên tính cách mạnh mẽ và nhạy cảm của cha tôi. Từ khoảnh khắc mẹ tôi qua đời cho đến lúc ông rời đi, bà chưa từng nghe ông thốt lên một lời nào: chìm đắm trong nỗi u sầu sâu thẳm, ông chẳng màng đến bất kỳ ai; có khi hàng giờ liền đôi mắt ông đẫm lệ hoặc một nỗi u ám khủng khiếp bao trùm lấy tâm trí. Mọi sự vật bên ngoài dường như đã mất đi sự tồn tại đối với ông và chỉ có một hoàn cảnh duy nhất có thể phần nào kéo ông ra khỏi sự tuyệt vọng câm lặng và bất động ấy: ông kiên quyết không chịu nhìn mặt tôi. Ông dường như vô cảm trước sự hiện diện của bất kỳ ai khác, nhưng nếu, như một cách thử thách để đánh thức cảm xúc của ông, người cô đưa tôi vào phòng, ông sẽ ngay lập tức lao ra ngoài với mọi triệu chứng của sự cuồng nộ và điên dại. Cuối tháng đó, ông đột ngột rời khỏi ngôi nhà của mình và, không có bất kỳ người hầu nào đi cùng, rời khỏi vùng quê ấy mà không để lại một lời hay bức thư nào thông báo ý định cho bất cứ ai. Nỗi lo lắng của người cô về số phận của ông chỉ được xoa dịu khi nhận được một bức thư từ Hamburg do chính tay ông gửi.
Biết bao lần tôi đã khóc thầm bên bức thư ấy—thứ mà cho đến năm mươi sáu tuổi vẫn là di vật duy nhất nhắc nhở tôi về đấng sinh thành. “Xin hãy tha thứ cho tôi,” bức thư viết, “vì những phiền muộn mà tôi buộc phải gây ra cho cô: nhưng khi ở trong hòn đảo bất hạnh đó, nơi vạn vật đều đượm hồn người mà tôi đã mất đi vĩnh viễn, một lời nguyền đã giam cầm tôi. Nó đã bị phá vỡ: tôi đã rời nước Anh trong nhiều năm, có lẽ là vĩnh viễn. Nhưng để chứng minh rằng những cảm xúc ích kỷ không hoàn toàn nuốt chửng tôi, tôi sẽ ở lại thị trấn này cho đến khi cô hoàn tất mọi sự sắp xếp cần thiết qua thư tín. Khi tôi rời khỏi nơi này, đừng mong đợi tin tức gì từ tôi: tôi phải cắt đứt mọi mối dây liên kết hiện tại. Tôi sẽ trở thành một kẻ lang thang, một kẻ bị ruồng bỏ khốn khổ—độc lập! cô độc!”—Ở một đoạn khác trong thư, ông nhắc đến tôi—“Còn về sinh linh nhỏ bé bất hạnh mà tôi không thể nhìn nổi, và hầu như không dám nhắc đến, tôi đành phó thác con bé dưới sự bảo bọc của cô. Hãy chăm sóc và yêu thương nó: có một ngày nào đó tôi có thể đòi lại nó từ tay cô; nhưng tương lai là một màn đêm mờ mịt, hãy mang lại hạnh phúc cho hiện tại của nó.”
Cha tôi ở lại Hamburg ba tháng; khi rời đi, ông đổi tên, và người cô của tôi chưa bao giờ có thể tìm ra cái tên mà ông đã chọn, chỉ qua những gợi ý mơ hồ mới có thể phỏng đoán rằng ông đã đi theo con đường qua Đức và Hungary để đến Thổ Nhĩ Kỳ.
Thế là linh hồn từng vươn cao ngất trời từng khơi gợi sự quan tâm và niềm kỳ vọng lớn lao ở tất cả những ai thấu hiểu và trân trọng ông, bỗng chốc lụi tàn, như thể tan biến vào hư vô. Từ khoảnh khắc ấy, ông chỉ tồn tại cho riêng mình. Bạn bè nhớ về ông như một ảo ảnh rực rỡ chẳng bao giờ quay lại với họ nữa. Ký ức về con người ông phai mờ dần theo năm tháng; và kẻ từng là một phần máu thịt, một phần hy vọng của họ giờ đây không còn được tính tên trong cõi người sinh sống.
