Chính vào dịp sinh nhật lần thứ mười sáu của tôi, dì tôi nhận được một lá thư từ cha tôi. Tôi không sao tả nổi dòng cảm xúc hỗn độn trào dâng trong lòng khi đọc nó. Thư được gửi từ Luân Đôn; ông đã trở về! Tôi chỉ có thể giải tỏa niềm vui khôn tả bằng những giọt nước mắt, những giọt nước mắt của niềm hạnh phúc thuần khiết. Ông đã trở về, và ông viết thư để hỏi xem dì tôi có muốn đến Luân Đôn hay ông nên đến thăm dì ở Scotland. Những lời trong thư của ông liên quan đến tôi mới ngọt ngào làm sao: “Anh không thể nói cho em biết,” bức thư viết, “anh khao khát được gặp con bé Mathilda của anh biết nhường nào. Anh coi nó là sinh vật sẽ tạo nên hạnh phúc cho cuộc đời tương lai của anh: nó là tất cả những gì tồn tại trên trần gian này có thể làm anh quan tâm. Anh khó lòng ngăn mình vội vã đến với em ngay lập tức, nhưng anh buộc phải nán lại một tuần và anh viết thư vì nếu em đến đây, anh có thể gặp em sớm hơn một chút.” Tôi ngấu nghiến đọc những dòng chữ ấy bằng đôi mắt; tôi hôn lên chúng, khóc vì chúng và thốt lên: “Cha sẽ yêu con!”—

Dì tôi không muốn thực hiện một chuyến đi dài ngày như vậy, và hai tuần sau chúng tôi nhận được một lá thư khác từ cha tôi, đề ngày từ Edinburgh: ông viết rằng ông sẽ có mặt bên chúng tôi sau ba ngày nữa. “Khi ông đến gần,” ông nói, “khao khát được gặp tôi càng trở nên mãnh liệt hơn, và ông cảm thấy khoảnh khắc lần đầu tiên ôm chầm lấy tôi trong vòng tay sẽ là khoảnh khắc hạnh phúc nhất trong cuộc đời ông.”

Ba ngày ấy đối với tôi mới khó chịu làm sao! Mọi giấc ngủ và sự thèm ăn đều bay biến; tôi chỉ có thể đọc đi đọc lại bức thư của ông, và trong sự cô tịch của những tán rừng, tưởng tượng ra khoảnh khắc chúng tôi đoàn tụ. Vào buổi chiều trước ngày thứ ba, tôi lui về phòng từ sớm; tôi không thể ngủ được mà cứ đi đi lại lại suốt đêm trong phòng ngủ của mình và, như người ta có thể thấy ở Scotland vào giữa hè, ngắm nhìn vệt nắng đỏ rực gần như sát đường chân trời phía bắc. Khi trời rạng sáng, tôi vội vã lao vào rừng; thời gian trôi qua trong lúc tôi đắm chìm trong những giấc mơ hoang đường, thứ đã chắp cánh cho những bước chân lười biếng của thời gian và xoa dịu sự nôn nóng háo hức của tôi. Cha tôi được mong đợi sẽ đến vào lúc trưa, nhưng khi tôi muốn quay về để đón ông, tôi nhận ra mình đã lạc đường: có vẻ như trong mọi cố gắng tìm đường ra, tôi càng lún sâu hơn vào những lùm cây rậm rạp của khu rừng, và những thân cây che khuất mọi dấu vết có thể dẫn đường cho tôi. Tôiâm lên bực bội, tôi khóc nức nở và vặn vẹo đôi bàn tay nhưng vẫn không tài nào tìm ra lối đi.

Đã qua hai giờ chiều khi một khúc cua đột ngột đưa tôi đến sát bờ hồ, gần một vũng nước nhỏ nơi một chiếc thuyền nhỏ đang neo đậu—Nơi đó cách nhà chúng tôi không xa và tôi nhìn thấy cha và dì đang tản bộ trên thảm cỏ. Tôi nhảy ù xuống thuyền, vốn đã quen thuộc với những trò chơi như vậy, tôi đẩy thuyền ra khỏi bờ, và dốc hết sức mình để chèo thật nhanh sang bên kia. Khi tôi tiến lại, mặc chiếc áo trắng, chỉ choàng ngoài tấm vải tartan rachan, mái tóc xõa buông thả trên đôi vai, và lao vút qua với tốc độ lớn hơn nhiều so với sức lực mà người ta có thể nghĩ tôi đủ sức truyền cho con thuyền của mình, cha tôi thường kể rằng trông tôi giống một linh hồn hơn là một thiếu nữ phàm trần. Tôi tiếp cận bờ, cha giữ chặt lấy chiếc thuyền, tôi nhẹ nhàng nhảy lên, và chỉ trong khoảnh khắc đã nằm gọn trong vòng tay ông.

Và giờ đây tôi bắt đầu được sống. Mọi thứ xung quanh tôi đã đổi thay từ một sự đơn điệu tẻ nhạt thành khung cảnh rực rỡ nhất của niềm vui và sự hoan hỉ. Niềm hạnh phúc tôi tận hưởng khi ở bên cha vượt xa cả những kỳ vọng viển vông nhất của tôi. Chúng tôi quấn quýt bên nhau mãi mãi; và những chủ đề trò chuyện giữa chúng tôi là không bao giờ cạn. Ông đã trải qua mười sáu năm vắng bóng giữa những quốc gia gần như xa lạ với châu Âu; ông đã lang thang qua Ba Tư, Ả Rập và miền bắc Ấn Độ, đồng thời thâm nhập vào các khu định cư của người bản địa với sự tự do mà ít người châu Âu nào có được. Những câu chuyện kể của ông về phong tục tập quán của họ, những giai thoại và miêu tả về phong cảnh đã kéo trôi những giờ phút tuyệt vời, khi chúng tôi đã mỏi miệng bàn về những dự định tương lai của chính mình.

Giọng nói của tình yêu thương quá đỗi mới mẻ đối với tôi nên tôi đã say sưa lắng nghe từng lời ông kể về những gì ông đã cảm nhận về tôi trong suốt những năm dài dường như bị lãng quên ấy. “Lúc đầu,” ông nói, “anh không thể chịu đựng nổi khi nghĩ về cô con gái nhỏ tội nghiệp của mình; nhưng sau đó, khi nỗi đau nguôi ngoai và hy vọng lại tìm về với anh, anh chỉ có thể hướng về con bé, và giữa những đô thị cùng chốn hoang mạc, hình bóng nhỏ bé tựa thần tiên của con, theo như anh tưởng tượng, cứ mãi chập chờn trước mắt anh. Ngọn gió bắc khi mơn man anh trở nên ngọt ngào và dịu mát hơn biết bao, bởi dường như nó mang theo một phần linh hồn của con đi cùng. Anh đã nhiều khi nghĩ rằng mình sẽ lập tức quay về và đưa con đi cùng đến một hòn đảo trù phú nào đó, nơi chúng ta sẽ sống trong bình yên mãi mãi. Khi anh trên đường trở về, những hy vọng thiết tha của anh đã bị đè bẹp bởi biết bao nỗi sợ hãi; sự nôn nóng của anh trở nên đau đớn đến cùng cực. Anh không dám nghĩ rằng mặt trời vẫn chiếu sáng và mặt trăng vẫn mọc không phải trên hình hài sống động của con mà là trên ngôi mộ của con. Nhưng, không, sự thật không phải vậy; anh đã có Mathilda của anh, niềm an ủi của anh, và hy vọng của anh.”—

Cha tôi hầu như chẳng thay đổi mấy so với những gì ông tự miêu tả trước khi những tai ương giáng xuống đời ông. Chính sự giao thiệp với xã hội văn minh; chính sự tan vỡ của những hy vọng ấp ủ, sự giả dối của bạn bè, hoặc sự va chạm không dứt của những tâm hồn ích kỷ mới là thứ làm thay đổi trái tim và kìm hãm ngọn lửa nhiệt huyết của tuổi trẻ; những cuộc lang thang đơn độc ở một vùng đất hoang dã giữa những con người có lối sống giản dị hoặc hoang dã có thể tôi rèn thể xác nhưng sẽ không bao giờ thuần hóa được tâm hồn, hay dập tắt ngọn lửa nhiệt tình và sự tươi mới của cảm xúc vốn gắn liền với tuổi trẻ. Ánh nắng như thiêu đốt của Ấn Độ và sự tự do khỏi mọi khuôn phép dường như còn làm gia tăng thêm nghị lực trong tính cách của ông: trước kia ông từng cúi đầu khuất phục, thì nay ông vô cùng khó chịu trước bất kỳ lời khiển trách nào ngoại trừ từ chính tâm trí mình. Ông đã chứng kiến biết bao phong tục và từng tận mắt thấy một loạt các tín điều đạo đức phong phú đến mức ông buộc phải tự xây dựng cho mình một hệ tư tưởng độc lập chẳng dính dáng gì đến những quan niệm kỳ quặc của bất kỳ quốc gia nào: những định kiến thuở ban đầu tất nhiên vẫn chi phối phán quyết của ông trong việc hình thành các nguyên tắc, và một vài tư tưởng non nớt thời đại học cứ đan xen một cách kỳ lạ với những suy luận sâu sắc nhất từ bộ óc nhạy bén của ông.

Sự trống trải trong tâm hồn ông về bất kỳ mối quan tâm sâu sắc nào trong cuộc sống suốt những năm tháng dài vắng bóng ở quê hương đã tạo ra một hiệu ứng kỳ lạ lên các quan niệm của ông. Ông gắn một cảm giác vô thực kỳ thú vào cuộc đời ngoại quốc của mình so với những năm tháng tuổi trẻ. Toàn bộ quãng thời gian ông trải qua ngoài nước Anh tựa như một giấc mơ, và mọi mối bận tâm trong tâm hồn ông, tất cả tình cảm của ông đều thuộc về những sự kiện đã diễn ra và những con người đã tồn tại từ mười sáu năm trước. Thật kỳ lạ khi nghe ông trò chuyện và chứng kiến cách ông lướt qua khoảng thời gian đằng đẵng ấy như qua một đêm mộng mị; trong khi những ký ức tuổi trẻ, dẫu tách biệt khỏi quãng đời sau này, vẫn chẳng hề phai nhạt chút sức sống nào. Ông nói về Mẹ tôi cứ như thể bà chỉ vừa mới sống trên đời cách đó có vài tuần; không phải ông bày tỏ nỗi đau xé lòng, mà cách ông miêu tả dung mạo bà, cùng những giai thoại gắn liền với bà lại nồng nhiệt và sống động đến thế.

Trong tất cả những điều đó ẩn chứa một sự kỳ lạ vừa thu hút vừa mê hoặc tôi. Ông dường như vừa bừng tỉnh sau giấc ngủ dài đằng đẵng đầy mộng mị, và ông có cảm giác hơi giống một trong số bảy người ngủ trong hang, hay giống như Nourjahad, trong câu chuyện ngụ ngôn Ả Rập ngọt ngào ấy: Diana đã đi mất; bạn bè ông hoặc đã đổi thay hoặc đã qua đời, và giờ đây khi thức giấc, tôi là tất cả những gì ông có để yêu thương trên cõi đời này.

Những làn nước, ngọn núi và cánh rừng ở Loch Lomond mới thân thương làm sao đối với tôi giờ đây, khi tôi đã có một người bạn đồng hành vô cùng yêu quý trong những chuyến lang thang của mình. Tôi đã cùng cha ghé thăm từng chốn nên thơ, dù là trên các hòn đảo hay bên những ngọn thác được che chở bởi những vòm cây; từng lối mòn râm mát, hay những thung lũng nhỏ chằng chịt dây leo và dương xỉ. Tư duy của tôi được mở rộng qua những lời trò chuyện của ông. Tôi cảm thấy như thể mình được tái tạo và mang trong mình toàn bộ sự tươi mới cùng sức sống của một sinh linh mới: kể từ khi ông đến, tôi dường như được đưa từ một góc đất chật hẹp bước vào một vũ trụ vô biên đối với trí tưởng tượng và sự hiểu biết. Cuộc đời tôi trước kia vốn chỉ như một con lạch nhỏ dịu dàng ở vùng quê, chẳng bao giờ định rời bỏ những cánh đồng quê hương mà chỉ lặng lẽ hòa mình khi hoàn thành sứ mệnh, chẳng để lại dấu vết gì. Giờ đây nó dường như hóa thành một dòng sông đa sắc chảy qua một miền phong cảnh phì nhiêu và xinh đẹp, không ngừng đổi thay và mãi mãi tuyệt đẹp. Than ôi! Tôi nào đâu biết được chốn hoang mạc mà nó sắp chảy tới; những mỏm đá sẽ xé toạc dòng nước, và cảnh tượng hãi hùng sẽ còn hắt bóng một cách méo mó hơn nữa trên những con sóng của nó. Cuộc đời khi ấy thật rực rỡ; tôi bắt đầu học cách hy vọng, và còn điều gì mang lại nỗi tuyệt vọng đắng cay hơn hy vọng bị tàn phá?

Chẳng lẽ thật kỳ lạ sao khi nỗi buồn lại nhanh chóng tiếp nối một niềm hạnh phúc tựa thần tiên? Tôi đã uống cạn chén rượu phép màu nhưng đắng ngắt lại nằm ở tận đáy của thứ ngọt ngào kéo dài ấy. Trái tim tôi tràn ngập tình cảm sâu sắc, nhưng nó lại bình yên chính bởi độ sâu và sự viên mãn ấy. Tôi hoàn toàn không hề hay biết rằng đau khổ có thể nảy sinh từ tình yêu, và bài học mà ai rồi cuối cùng cũng phải học ấy lại được dạy cho tôi theo cách mà ít ai buộc phải trải qua. Giờ đây tôi tiếc nuối, tôi sẽ mãi mãi tiếc nuối, những tháng ngày ngắn ngủi hạnh phúc tựa chốn thiên đường ấy; tôi chẳng hề trái lệnh ai, chẳng hề ăn trái cấm nào, vậy mà tôi vẫn bị ruồng rẫy đuổi đi không thương tiếc. Than ôi! Người bạn đồng hành của tôi đã phạm lỗi, và tôi đã bị cuốn vào cú ngã của ông. Nhưng tôi lại lan man khỏi câu chuyện của mình rồi—hãy để đau khổ đến vào đúng thời điểm của nó; ở chặng này của câu chuyện, tôi vẫn có thể kể về hạnh phúc.

Ba tháng trôi qua trong cuộc tương phùng đầy thú vị ấy thì dì tôi đổ bệnh. Tôi đã trải qua ròng rã một tháng trời trong phòng để chăm sóc bà, nhưng căn bệnh của bà là nan y và bà đã qua đời, để lại tôi chìm đắp trong nỗi đau không gì nguôi ngoai suốt một thời gian dài. Cái chết thật quá đỗi kinh hoàng đối với người sống; những xiềng xích của thói quen quá ư bền chặt, ngay cả khi tình cảm chẳng hề gắn kết chúng, thì trái tim vẫn phải quặn thắt khi chúng đứt gãy. Thế nhưng cha tôi luôn ở bên để an ủi tôi và xua đi những ký ức cay đắng bằng những niềm hy vọng tươi sáng: tôi từng nghĩ rằng thật ngọt ngào biết bao khi được đau buồn để rồi được chính vòng tay ông lau khô dòng nước mắt.

Rồi một lần nữa ông lại đánh lạc hướng suy nghĩ của tôi khỏi nỗi buồn bằng cách so sánh nó với sự tuyệt vọng của chính ông khi mất đi người vợ—mẹ tôi. Ngay cả vào lúc ấy, tôi vẫn phải rùng mình trước bức tranh mà ông phác họa về những xúc cảm cuồng nộ của ông: ông sở hữu trí tưởng tượng của một thi sĩ, và khi ông miêu tả cơn lốc xoáy từng xé nát cõi lòng ông khi ấy, ông thổi vào câu chữ sức sống mãnh liệt đến mức tôi vừa run sợ vừa tin sái cổ. Tôi tự hỏi làm sao ông có thể một lần nữa bước chân vào những bộn bề của cuộc sống sau khi những ý nghĩ hoang dại của ông dường như đã gắn kết ông với thế giới siêu thực; trong khi ông nói, những ý tưởng ông truyền tải lại khủng khiếp đến mức có vẻ như cõi lòng con người quá ư chật hẹp để có thể dung chứa chúng. Cảm xúc của ông dường như phù hợp với một linh hồn có chốn dung thân giữa những trận động đất và núi lửa hơn là một kẻ bị giam cầm trong thân xác phàm trần và những nét hằn con người. Nhưng đó chỉ là những ký ức; ông đã thay đổi từ dạo ấy. Giờ đây ông ngập tràn tình yêu thương, ngập tràn sự dịu dàng; và khi tôi ngước đôi mắt đầy kinh ngạc nhìn ông trong lúc ông cất lời, nụ cười trên môi ông nói với tôi rằng trái tim ông đã bị chiếm ngự bởi những xúc cảm êm đềm nhất.

Hai tháng sau cái chết của dì, chúng tôi chuyển đến Luân Đôn, nơi tôi được cha dẫn dắt để theo đuổi những ngành học uyên bác hơn trước kia. Sự tiến bộ của tôi là niềm vui lớn của ông; ông luôn đồng hành cùng tôi trong mọi buổi học và hỗ trợ hoặc cùng tôi chinh phục từng bài tập. Chúng tôi giao du rộng rãi, và chẳng có ngày nào trôi qua mà cha tôi không cố gắng tô điểm bằng một niềm vui mới mẻ nào đó. Mối thâm tình trìu mến mà ông dành cho tôi, cùng tình yêu và sự kính ngưỡng mà tôi đáp lại đã phủ lên mọi khoảnh khắc một thứ bùa mê kỳ diệu. Thời gian trôi đi thật chậm bởi mỗi phút giây đều được tận dụng triệt để; chúng tôi sống trong một tuần nhiều hơn những gì khối kẻ trải qua suốt mấy tháng trời, và sự đa dạng cùng nét mới lạ trong những thú vui đã tiếp thêm hương vị cho từng ngày.

Chúng tôi liên tục cùng nhau thực hiện những chuyến ngoạn du. Và dù là để ngắm nhìn phong cảnh tuyệt mỹ, hay để chiêm ngưỡng những bức tranh tuyệt đẹp, hoặc đôi khi chẳng vì mục đích gì ngoài việc tìm kiếm niềm vui tùy hứng, tôi luôn cảm thấy hạnh phúc khi ở gần cha. Tôi luôn cảm thấy tiếc nuối mỗi khi có người thứ ba nhập cuộc, thế nhưng nếu tôi quay sang nhìn cha với vẻ mặt bối rối, ánh mắt đăm đăm hướng về tôi ngập tràn sự trìu mens của ông sẽ lập tức trả lại niềm vui cho trái tim tôi. Ôi, những giờ phút đê mê tột cùng! Dù ngắn ngủi biết bao, các người vẫn trở nên dài dằng dặc trong tâm trí tôi như cả một đời người khi nhìn lại qua làn sương mù của nỗi đau dâng lên ngay sau đó như để che khuất các người khỏi tầm mắt tôi. Than ôi! Các người chính là những phút giây hạnh phúc cuối cùng mà tôi từng tận hưởng; chỉ vài tuần ngắn ngủi, một khoảng thời gian vô cùng ngắn ngủi và mọi thứ đã lụi tàn. Tựa như Psyche, tôi từng sống một thời gian trong tòa lâu hương diệu kỳ, giữa làn hương thơm, khúc nhạc và mọi hoan lạc xa hoa; để rồi đột ngột bị bỏ lại trên một mỏm đá cằn cỗi; một đại dương tuyệt vọng bao la cuồn cuộn xung quanh tôi: phía trên là một màu đen kịt, và đôi mắt tôi khép lại trong lúc tôi vẫn còn đang trú ngụ giữa cái chết bủa vây vạn vật.

Dẫu vậy, tôi vẫn không muốn vội vã bước qua; tôi muốn dừng lại mãi mãi bên những hồi ức về những tuần lễ hạnh phúc ấy; tôi muốn nhắc lại từng lời nói, và tôi còn nhớ biết bao nhiêu lời, muốn ghi lại từng thứ phép thuật của chốn chốn tiên cảnh ấy. Nhưng, không, câu chuyện của tôi không thể dừng lại; nó phải trôi đi nhanh chóng như số phận của tôi vậy,—tôi chỉ có thể miêu tả bằng những từ ngữ ngắn gọn nhưng đầy sức nặng về sự chuyển đổi đột ngột và không thể vãn hồi từ hạnh phúc sang tuyệt vọng của mình.