Vào thời trung cổ, khi một tòa kiến trúc được hoàn tất, phần xây dưới mặt đất cũng gần bằng phần ở trên. Trừ phi được xây trên cọc móng như nhà thờ Đức Bà, còn một dinh thự, một pháo đài, một nhà thờ bao giờ cũng có tầng hầm. Trong nhà thờ, nó giống một nhà thờ khác dưới mặt đất, thấp tối, bí hiểm, mù và câm, ở bên dưới tòa chính điện, mà phía trên đang tràn đầy ánh sáng và vang động tiếng đại phong cầm, tiếng chuông suốt ngày đêm; đôi khi nó còn làm nhà mồ. Trong dinh thự, pháo đài, đó là nhà tù, đôi lúc cũng là nhà mồ, đôi khi kiêm cả hai. Các gian hầm hùng vĩ đó, mà chúng tôi từng giới thiệu kiểu cách thiết lập và duy trì, không phải chỉ có nền móng, thực ra còn có gốc rễ mọc tua tủa dưới đất thành những phòng, hành lang, cầu thang, hệt như kiến trúc bên trên. Do đó, nhà thờ, dinh thự, pháo đài đều chôn nửa mình dưới đất. Các tầng hầm dinh thự là một dinh thự khác mà ta đi xuống chứ không đi lên, nó xây tầng gác ngầm ở dưới cái đống chất chồng các tầng gác ló ra bên trên tòa nhà, như rừng núi lồng bóng trong nước hồ phản chiếu các rừng núi trên bờ.

Hãy bỏ lại mọi hy vọng (trích đoạn một câu khắc trên cổng địa ngục, trong chương Địa ngục, của cuốn Thần khúc của Dante.

Ở pháo đài Saint-Antoine, ở Tòa pháp đình Paris, ở điện Lourve, các tòa hầm ngầm dùng làm ngục thất. Các tầng gác nhà tù này, càng xuống sâu dưới đất, càng thu hẹp và tối tăm hơn. Cũng là những khu vực mà sắc thái kinh hoàng càng phơi bày rõ hơn. Dante cũng không tìm được chỗ nào tốt hơn để miêu tả địa ngục. Các đường hầm hình phễu có phòng giam thường dẫn tới chỗ cụt trũng thấp như đáy chảo, mà Dante đã nhốt Satan, mà xã hội đang giam kẻ tử tù. Một khi kiếp sống khốn nạn bị chôn vùi ở đây, xin vĩnh biệt ánh sáng, không khí, cuộc đời, ogni speranza. Con người chỉ ra khỏi đó để đến đài treo cổ hoặc giàn hỏa thiêu. Đôi khi hắn mục nát tại chỗ. Công lý nhân loại gọi đó là bỏ quên. Giữa mọi người và hắn, kẻ tử tù cảm thấy đè nặng trên đầu cả một đống đá xây cùng cai ngục, còn toàn thể nhà giam, tòa pháo đài đồ sộ, chỉ là cái khóa lớn phức tạp khóa chặt hắn ngăn cách với cuộc đời sinh động bên ngoài.

Có lẽ vì lo sợ xảy ra vượt ngục, Esmeralda bị kết án treo cổ, được đem giam ở một loại đáy chảo này, dưới các hầm bỏ quên được đào từ thời Saint-Louis nơi âm ngục ở viện Tournell, với Tòa pháp đình đồ sộ đè trên đầu. Tội nghiệp con ruồi chẳng sao lay chuyển nổi dù chỉ một hòn đá xây!

Tất nhiên, cả mệnh trời lẫn xã hội đều bất công như nhau, một sự xa xỉ như vậy về đau khổ và nhục hình không cần thiết phải có để đè bẹp một cô gái mảnh dẻ.

Cô ở đó, chìm nghỉm trong tối đen, bị chôn vùi, vây kín. Ai từng thấy cô cười vui và nhảy múa dưới nắng, ắt phải rùng mình khi thấy cô ở trong tình cảnh này. Giá lạnh như đêm tối, giá lạnh như thây ma, tóc không còn gợn hơi gió, tai không còn vẳng tiếng người, mắt không còn bừng tia nắng, cô gục xuống rã rời, trĩu nặng xích xiềng, ngồi xổm bên vò nước và miếng bánh mì, trên mớ rơm, giữa vũng nước từ kẽ đá rỉ ra đọng dưới chân, cô bất động tựa hồ hết thở, cô không còn biết gì đau đớn nữa. Phoebus, ánh nắng, buổi trưa, khoảng rộng ngoài trời, phố xá Paris, điệu múa được hoan hô, lời líu lo âu yếm với viên sĩ quan, rồi linh mục, mụ chủ chứa, con dao găm, vũng máu, cực hình, đài treo cổ, mọi cái đó vẫn lướt trong tâm trí cô, lúc như ảo ảnh vui tươi và chói lọi, khi thành ác mộng quái dị; nhưng đó chỉ còn là vật lộn hãi hùng và mơ hồ đang mất tăm trong bóng tối, hoặc điệu nhạc xa vời đang dạo ở mặt đất trên kia, mà không còn nghe thấy ở dưới sâu này, nơi cô gái khốn khổ rơi xuống.

Từ khi ở đó, cô không thức, không ngủ. Trong cơn hoạn nạn, giữa nhà giam, cô không phân biệt nổi thức và ngủ, thực và mộng, cũng như ngày và đêm. Mọi cái đó xáo trộn, tan vỡ, vật vờ, lan tràn hỗn loạn trong tâm trí. Cô không cảm giác, không hay biết, không suy nghĩ nữa. Có chăng chỉ là vơ vẩn mông lung. Chưa bao giờ một người sống lại đi sâu vào cõi hư vô đến thế.

Bị tê dại, lạnh giá, cứng đơ như vậy, chỉ đôi ba lần cô gái thoáng nghe thấy tiếng một lỗ hổng mở ra đâu đó phía trên, cũng chẳng để lọt tia sáng, và từ đó một bàn tay ném xuống cho cô mẩu bánh mì đen. Tuy nhiên, đó là liên lạc duy nhất còn lại giữa cô với loài người, sự thăm viếng định kỳ ấy của người coi ngục.

Chỉ còn điều duy nhất bất giác còn làm bận đến tai cô: trên đầu, ẩm ướt rỉ qua kẽ đá mốc meo của vòm trần và từng giọt nước đều rơi xuống. Cô ngẩn ngơ lắng nghe tiếng giọt nước rỏ xuống vũng nước ngay cạnh.

Giọt nước rỏ xuống vũng nước, đó là chuyển động duy nhất còn khuấy động quanh cô, chiếc đồng hồ duy nhất đo thời gian, tiếng động duy nhất lọt trong tất cả tiếng động có trên mặt đất.

Nói đến cùng, trong vũng lầy lội tăm tối, đôi lúc cô cũng cảm thấy cái gì đó lành lạnh lướt qua bàn chân hoặc cánh tay và cô rùng mình.

Cô cũng không biết mình ở đây đã bao lâu. Cô chỉ nhớ một bản án tử hình ở đâu đó đã kết tội ai đó, rồi cô, chính cô bị dẫn đi và tỉnh lại trong đêm tối, trong im lặng, toàn thân giá lạnh. Cô chống tay bò đi, các còng sắt liền khía vào cổ chân và xích kêu loảng xoảng. Cô chợt nhận ra bốn bề đều tường đá, dưới chân là sàn gạch sũng nước và một bó rơm. Nhưng chẳng có đèn đóm, lỗ thông hơi gì cả. Cô liền ngồi lên bó rơm và thỉnh thoảng để đổi thế ngồi, cô tới bậc cuối của cầu thang đá vốn có trong nhà ngục. Có lúc cô định đếm những phút giây đen tối điểm theo giọt nước, nhưng rồi công việc buồn tẻ đó của bộ não đau ốm tự đứt quãng trong đầu và bỏ mặc cô trong nỗi bàng hoàng.

Rồi tới một ngày hoặc một đêm (vì dưới đáy mồ này, giữa trưa và nửa đêm đều cùng một màu sắc) cô nghe thấy trên đầu tiếng động mạnh hơn thường lệ, khi gã coi ngục mang bánh mì và vò nước tới. Cô ngẩng đầu và thấy tia sáng ửng đỏ chiếu qua khe chiếc cửa hoặc thứ nắp trổ trong vòm trần ngục tối. Đồng thời then sắt nặng nề kêu rít, nắp cửa nghiến ken két trên bản lề gỉ và mở ra, rồi cô gái trông thấy cái đèn, bàn tay và nửa thân của hai người, cửa thấp quá nên không thấy được đầu họ. Ánh đèn sáng chói làm cô phải nhắm mắt.

Lúc cô mở mắt, cửa đã khép lại, chiếc đèn đặt trên bậc cầu thang, một người đàn ông trơ trọi đứng trước mặt. Chiếc áo thâm trùm đầu phủ kín từ đầu tới chân, chiếc áo giáo sinh cùng màu che nốt mặt hắn. Không nhận ra tí gì ở con người này, cả khuôn mặt lẫn bàn tay. Đây là tấm vải liệm đen dài đang đứng sững, bên trong tựa hồ có gì đang cựa quậy. Cô chăm chú nhìn bóng ma một lát. Lúc đó, cả hai không nói gì. Tưởng như hai pho tượng đối mặt nhau. Chỉ có hai vật như còn sống trong hầm: bấc đèn nổ lép bép vì không khí ẩm ướt và giọt nước trên vòm ngắt quãng tiếng lép bép rời rạc bằng tiếng lộp bộp đều đều và khiến ánh đèn rung động thành vòng đồng tâm trên vũng nước nhờn sánh.

Sau cùng, cô gái tù phá tan im lặng:

- Ông là ai?

- Một linh mục.

Cái tên gọi cùng giọng điệu lời nói làm cô giật mình. Linh mục nói tiếp, dằn từng tiếng khàn khàn:

- Cô sẵn sàng chưa?

- Để làm gì?

- Để chết.

- Ồ! Đã sắp sửa chưa? - Cô hỏi.

- Ngày mai.

Đầu cô vừa vui sướng ngẩng hẳn lên, lại gục xuống trước ngực. Cô thầm nói:

- Như vậy vẫn còn lâu! Sao không là hôm nay, họ còn đợi gì nữa cơ chứ?

- Thế ra cô đau khổ lắm ư? - Linh mục nín lặng một lát rồi hỏi.

- Tôi lạnh lắm, - cô đáp.

Cô đưa tay nắm lấy bàn chân, cử chỉ quen thuộc của kẻ khốn khổ đang bị lạnh, mà ta đã thấy bà tu kín ở tháp Roland từng làm, và răng cô đánh lập cập.

Trong mũ trùm đầu, linh mục như đang đưa mắt quan sát phòng giam.

- Không ánh sáng! Không lửa sưởi! Không nước uống! Thật khủng khiếp!

- Vâng, - cô đáp, vẻ ngơ ngác do tai họa sinh ra. - Ánh mặt trời là của mọi người. Tại sao lại chỉ dành cho tôi có ban đêm?

- Cô có biết, - linh mục lại nín lặng một lát rồi hỏi, tại sao cô ở đây không?

- Hình như trước đây tôi có biết, - cô nói, đưa ngón tay gầy xoa lông mày như để lục lại trí nhớ, - nhưng nay tôi không biết nữa.

Đột nhiên cô òa khóc như đứa trẻ:

- Thưa ông, tôi muốn ra khỏi đây. Tôi rét, tôi sợ, lại có những con vật cứ leo lên khắp người.

- Nếu vậy, hãy theo tôi.

Linh mục nói, rồi cầm cánh tay cô. Cô gái khốn khổ đã lạnh cóng thấu xương, bàn tay đó còn làm cô có cảm giác lạnh hơn.

- Ôi! - Cô thầm kêu lên, - đây bàn tay lạnh giá của tử thần. - Ông là ai vậy?

Linh mục bỏ mũ trùm đầu. Cô gái nhìn. Đó chính là bộ mặt rùng rợn lâu nay vẫn theo đuổi cô, cái đầu quỷ dữ cô thấy xuất hiện ở nhà mụ Falourdel bên trên cái đầu yêu quý của chàng Phoebus, con mắt cô thấy lần cuối lóe sáng cạnh lưỡi dao găm.

Sự xuất hiện này, bao giờ cũng oan nghiệt đối với cô, đẩy cô hết tai họa này sang tai họa khác, tới tận tử hình, làm cô bừng tỉnh khỏi cơn tê dại. Tưởng như tấm màn phủ dày đặc tâm trí bỗng rách toang. Mọi chi tiết của cuộc phiêu lưu bi thảm, từ cảnh ban đêm ở nhà mụ Falourdel tới vụ kết án cô ở viện Tournell, chúng đồng thời trở lại trong trí óc, không phải mơ hồ và hỗn độn như bấy lâu nay, mà rõ ràng, mới mẻ, rành mạch, bồi hồi, ghê gớm. Bộ mặt u ám đang đứng trước mặt làm cô sực nhớ mọi ký ức đã gần lãng quên và hầu như lu mờ vì quá nhiều đau khổ, tựa ngọn lửa kề gần làm hiện lên rõ nét trên giấy trắng các vần chữ vô hình viết bằng thứ mực bí mật. Cô tưởng như mọi vết thương lòng đều cùng lúc toác ra và chảy máu. Cô thét lên, hai tay che mắt, toàn thân run rẩy:

- Ôi chao! Lão linh mục!

Rồi cô buông thõng hai cánh tay chán nản, vẫn ngồi nguyên đó, đầu cúi gục, mắt nhìn xuống đất, câm lặng, người cứ tiếp tục run lên.

Linh mục nhìn cô bằng con mắt diều hâu, từ lâu nó lượn tròn trên tít trời cao quanh con sơn ca tội nghiệp đang núp trong đám lúa, từ lâu nó lẳng lặng thu hẹp vòng bay khủng khiếp, rồi đột nhiên nhào xuống con mồi như tia chớp và quắp nó lủng lẳng trong móng nhọn. Cô khẽ kêu lên:

- Hãy giết ngay, giết quách tôi đi cho xong!

Rồi cô khiếp sợ rụt cổ như con cừu non đợi chiếc búa gã đồ tể bổ xuống. Mãi sau linh mục mới hỏi:

- Cô ghê sợ tôi đến thế kia ư?

Cô không trả lời. Ông nhắc lại:

- Có phải tôi làm cô ghê sợ không?

Môi cô mím lại như mỉm cười, cô đáp:

- Phải, tên đao phủ đùa giỡn kẻ tử tù. Hàng tháng nay hắn theo đuổi ta, hắn đe dọa ta, hắn làm ta kinh sợ! Lạy Chúa, nếu không có hắn, ta đã sung sướng biết bao! Chính hắn xô ta rơi xuống vực thẳm này! Trời ơi, chính hắn đã giết... Chính hắn đã giết chàng Phoebus của ta!

Tới đây, cô khóc òa và ngước mắt nhìn linh mục:

- Ôi! Quân khốn nạn! Ngươi là ai? Ta có làm gì ngươi đâu? Sao ngươi lại thù ghét ta đến như vậy? Chao ôi! Ngươi thù ghét ta vì tội gì?

- Tôi yêu em! - Linh mục kêu lên.

Nước mắt cô đột nhiên ngừng chảy. Cô nhìn ông bằng cặp mắt ngớ ngẩn. Còn ông quỳ xuống và con mắt nhìn cô như bốc lửa. Ông lại kêu lên:

- Em nghe thấy chưa, tôi yêu em.

- Yêu gì mà lạ vậy! - Cô gái tội nghiệp run rẩy thốt lên.

- Tình yêu của kẻ bị đọa đày, - linh mục nói tiếp.

Cả hai nín lặng giây lát, bải hoải vì nghẹn ngào xúc động, ông ta như cuồng dại, cô gái ngơ ngác. Lát sau linh mục trở lại bình tĩnh lạ thường, nói:

- Nghe đây, em sẽ được biết rõ hết. Tôi sẽ nói cho em hiểu cái điều đến nay tôi cũng chưa dám tự thú với mình, khi tôi dè dặt tự vấn lương tâm, vào giờ phút khuya khoắt nửa đêm tràn đầy bóng tối, tựa hồ Chúa cũng chẳng nhìn thấy ta nữa. Em nghe đây. Cô em ạ, trước khi gặp em, tôi sống sung sướng...

- Tôi cũng vậy! - Cô gái khẽ thở dài.

- Đừng ngắt lời ta. - Phải, ta sống sung sướng, hoặc ít nhất, ta cũng tưởng như vậy. Ta sống trong sạch tâm hồn tràn đầy ánh sáng tinh khiết. Không có cái đầu nào ngẩng cao kiêu hãnh và vui sướng hơn ta. Các linh mục tới học hỏi ta về sự thanh khiết, các học giả hỏi ta về học thuyết. Phải, kiến thức là tất cả đối với ta. Nó như cô em gái và ta chỉ cần một cô em gái là đủ. Nhưng cùng với tuổi tác không phải các ý tưởng khác không đến với ta. Hơn một lần, xác thịt ta xúc động khi có bóng dáng đàn bà đi qua. Sức mạnh của tình dục và máu huyết đàn ông mà từ thời thiếu niên khờ dại, ta tưởng bóp nghẹt đến trọn đời, ta đã nhiều lần lay chuyển day dứt sợi xích của những lời tâm nguyện sắt thép nó trói chặt ta, một kẻ khốn nạn, vào bệ đá lạnh lẽo bàn thờ. Nhưng ăn chay cầu nguyện, học hành, phép hành xác nơi tu viện khiến linh hồn trở lại làm chủ thể xác, rồi ta lảng tránh đàn bà. Hơn nửa, ta chỉ cần mở cuốn sách, mọi làn khói trong đầu óc liền tiêu tan trước vẻ huy hoàng của khoa học. Chỉ vài phút, ta đã thấy lùi xa mọi điều ô trọc nơi trần thế và ta liền trở lại bình tĩnh, sáng láng, thanh thản, trước hào quang thanh tịnh của chân lý vĩnh hằng. Chừng nào ma quỷ chỉ gửi tới tấn công ta bằng các bóng dáng đàn bà mơ hồ, chỉ thấp thoáng qua lại trước mắt ta, trong nhà thờ, ngoài đường phố, trên đồng cỏ và thỉnh thoảng mới trở lại trong giấc mơ, ta vẫn chiến thắng dễ dàng. Chao ôi! Nếu ta không duy trì được chiến thắng, lỗi do nơi Chúa đã không ban cho con người và ma quỷ sức lực ngang nhau. - Hãy nghe ta kể một hôm...

Tới đây linh mục ngừng lại và kẻ tử tù nghe thấy tiếng thở dài thoát ra khỏi lồng ngực ông thành tiếng kêu rên, nức nở. Ông nói tiếp:

- ... Một hôm, ta đứng tựa cửa sổ trong phòng... Lúc đó, ta đang đọc cuốn sách gì nhỉ? Ồ! Đầu óc ta rối mù hết cả rồi. - Ta đang đọc. Cửa sổ trông xuống quảng trường. Ta nghe có tiếng trống và âm nhạc. Bực mình vì bị quấy rối đang lúc mộng tưởng, ta nhìn xuống quảng trường. Điều ta trông thấy, mọi người khác đều trông thấy, nhưng đó lại không phải cảnh tượng dành cho con mắt trần tục. Dưới kia, giữa lòng đường - lúc đó đang giữa trưa - ánh nắng chói chang, - một cô gái đang nhảy múa. Cô gái xinh đẹp đến mức Chúa cũng phải ưa thích hơn Đức mẹ và sẽ chọn làm mẹ và còn muốn được cô ta sinh ra nếu cô ta xuất hiện trước khi Chúa làm người! Mắt cô ta đen láy và sáng long lanh, giữa mái tóc huyền vài sợi hoe vàng dưới nắng chiếu trông như kim tuyến. Đôi chân biến mất trong nhịp múa như nan hoa chiếc bánh xe quay nhanh. Trên bím tóc đen cuốn quanh đầu, những kẹp kim khí lấp lánh dưới nắng, tạo thành vòng tinh tú trên trán. Tấm áo dài điểm những mảnh lấp lánh xanh lơ và dát ngàn chấm sáng như đêm hè. Đôi cánh tay mềm dẻo, nâu giòn, khoanh lại, rồi duỗi ra quanh thân mình như hai dải lụa. Vóc dáng cô ta đẹp lạ thường. Ôi! Khuôn mặt rực rỡ nổi lên như gì đó chói ngời ngay giữa ánh sáng mặt trời... - Hỡi cô gái! Đó chính là em. - Tôi sững sờ, say đắm, mê mẩn, để mặc mình cứ việc ngắm em. Tôi mải ngắm em đến mức đột nhiên rùng mình run sợ, cảm thấy số phận đã bị định đoạt.

Linh mục nghẹn ngào, lại nín lặng giây lát. Rồi ông nói tiếp:

- Ta gần như u mê, nên cố bấu víu vào cái gì đó để khỏi rơi xuống mãi. Ta sực nhớ tới cạm bẫy quỷ Satan giăng ra hại ta. Cô gái ở trước mắt có sắc đẹp siêu phàm, chỉ đến từ thượng giới hoặc dưới âm phủ. Đây không phải cô gái bình thường làm bằng chút bụi trần gian và soi sáng yếu ớt bên trong bởi tia sáng leo lét của linh hồn đàn bà. Đó là một thiên thần! Nhưng của bóng tối, của ngọn lửa, chứ không phải của ánh sáng. Đang nghĩ tới đó, ta thấy cạnh em có con dê, con vật của dạ hội phù thủy, đứng nhìn ta mà cười. Nắng trưa tạo nên cặp sừng bốc lửa. Thế là ta thoáng nhìn ra cạm bẫy của quỷ sứ, ta tin chắc em từ địa ngục tới và đinh ninh em tới để làm hại ta. Ta tin như vậy.

Tới đây, linh mục nhìn thẳng vào mặt kẻ tử tù và lạnh lùng nói tiếp:

- Giờ đây ta vẫn còn tin như vậy. Trong lúc đó sức mê hoặc tác động dần dần, điệu múa của em quay cuồng trong đầu óc, ta cảm thấy bùa phép bí ẩn đang tác quái trong người, tất cả những gì phải thức tỉnh đều thiu ngủ nơi linh hồn, và giống kẻ chết trong đống tuyết ta thích thú mặc cho giấc ngủ đó len tới. Đột nhiên, em cất tiếng hát. Khốn nạn, ta còn biết làm cách nào nữa? Tiếng hát của em còn quyến rũ hơn điệu múa. Ta muốn chạy trốn. Nhưng không nổi. Ta bị đóng đinh, mọc rễ xuống đất. Tưởng như đá dưới sàn mọc lên tận đầu gối. Ta phải đứng đó cho tới cùng. Chân ta băng giá, đầu ta sôi sục. Sau cùng, có lẽ vì thương hại ta, em ngừng hát, rồi biến mất. Ánh phản quang của hình ảnh rực rỡ cùng tiếng âm vang của khúc hát mê hồn dần dần mờ tan trong mắt, trong tai ta. Thế là ta gục xuống góc tường cửa sổ, cứng đờ và yếu là hơn pho tượng lung lay. Tiếng chuông lễ chiều lay tỉnh ta. Ta đứng lên, bỏ chạy, nhưng hỡi ôi! Trong ta có gì đó sụp đổ không sao gượng dậy nổi, có gì đó ập tới ta không sao trốn thoát.

Ông lại dừng một lát rồi nói tiếp:

- Phải, từ hôm đó, trong ta xuất hiện một con người ta vốn không quen. Ta muốn dùng mọi phương thuốc, nào nhà tu, nhà thờ, công việc, sách vở. Rõ hão huyền! Ôi! Khoa học thật trống rỗng khi ta tuyệt vọng vùi cái đầu đầy ham mê vào đó! Cô em, liệu em có biết từ đó, ta luôn nhìn thấy gì giữa cuốn sách của ta không? Chỉ có em, bóng dáng em, hình ảnh của hiển hiện sáng ngời một hôm đã đi qua khoảng không gian trước mắt ta. Nhưng hình ảnh đó không còn màu sắc cũ; nó âm u, bi ai, tối tăm như vòng đen ám ảnh mãi con mắt kẻ dại dột đã nhìn thẳng vào mặt trời.

- Không sao rũ bỏ được hình ảnh đó, luôn luôn nghe tiếng em âm vang trong đầu óc, luôn luôn thấy chân em nhảy múa trên cuốn kinh thánh, đêm đêm mơ thấy vóc dáng em trườn trên da thịt ta, ta thèm gặp lại em, sờ mó em, xem em là ai, thử coi lại em có thật giống với hình ảnh lý tưởng còn để lại trong ta, có khi ta sẽ vỡ mộng trước thực tế chăng. Dù sao ta cũng hi vọng một cảm tưởng mới sẽ xóa bỏ cảm tưởng đầu tiên, cái cảm tưởng đầu tiên khiến ta không chịu đựng nổi nữa. Ta tìm em. Rồi gặp lại em. Tai họa! Sau khi gặp em hai lần, ta lại muốn gặp em nghìn lần, muốn gặp em mãi mãi. Thế là, - làm sao kìm hãm nổi trên dốc địa ngục đó? - thế là ta không còn là ta nữa. Đầu kia sợi dây mà quỷ sứ buộc vào đôi cánh của ta, nó đem buộc vào chân em. Ta trở nên lông bông và lang thang như em. Ta đợi em dưới cổng nhà, ta rình em nơi góc phố, ta theo dõi em trên tháp cao. Đêm đêm, ta trở về với ta, mê muội hơn, thất vọng hơn, sa đọa hơn!

- Ta vốn biết em là dân Ai Cập Bohémienne, Digan, Dingara, còn nghi ngờ gì về ma thuật nữa? Em nghe đây. Ta hi vọng một vụ án sẽ trừ tà cho ta. Một mụ phù thủy đã bỏ bùa mê cho Bruno d’Ast, ông ta đưa mụ lên giàn hỏa thiêu và đã khỏi bệnh. Ta biết chuyện đó. Ta cũng muốn thử môn thuốc đó. Thoạt tiên, ta tìm cách cấm em tới sân nhà thờ Đức Bà, hi vọng sẽ quên đi, nếu em không trở lại. Nhưng em bất cần, em cứ đến. Rồi ta nảy ra ý định bắt cóc em. Ta đã thử làm vào một đêm. Bọn ta có hai người. Ta bắt giữ được em thì gã sĩ quan khốn nạn kia chợt tới. Hắn giải thoát cho em. Thành ra hắn mở đầu nỗi bất hạnh của em, của ta và của hắn. Cuối cùng, không còn biết làm gì và đi đến đâu, ta tố cáo em trước giáo hội pháp viện.

- Ta tưởng mình sẽ khỏi bệnh tương tư như Bruno d’Ast. Ta cũng mơ hồ nghĩ vụ án gây nên sẽ làm em rơi vào tay ta, trong nhà ngục ta sẽ nắm giữ em, chiếm đoạt em, ở đó em sẽ không thoát nổi tay ta, vì em đã nắm giữ ta từ khá lâu nên giờ đến lượt ta nắm giữ lại em. Khi đã làm điều xấu, phải làm tới cùng. Có họa điên mới dừng lại nửa chừng trong công việc tàn ác. Ở tận cùng tội lỗi có những cơn điên vui sướng. Linh mục và cô phù thủy có thể giao hoan đắm đuối trên ổ rơm ngục tối!

- Cho nên ta đã tố cáo em. Từ đó ta làm em khiếp sợ mỗi lần gặp gỡ. Âm mưu ta tính toán làm hại em, bão tố ta chồng chất trên đầu em bộc lộ thành đe dọa và sấm chớp. Tuy nhiên ta còn do dự. Mưu mô có những khía cạnh kinh khủng làm ta chùn bước.

- Có lẽ sẽ từ bỏ, có lẽ ý đồ ghê tởm đó sẽ khô cằn trong đầu óc, không khai hoa đậu quả. Ta cứ tưởng vụ án tiếp diễn hoặc chấm dứt, bao giờ cũng do ta quyết định. Nhưng mọi ý tưởng xấu xa đều ngoan cố và đều muốn trở thành hành động; và ở nơi ta tưởng có uy quyền tuyệt đối, định mệnh còn mạnh hơn ta. Than ôi! Than ôi! Chính định mệnh bắt giữ em và quẳng em vào cơ cấu kinh khủng của guồng máy do ta ám muội dựng lên! - Em nghe đây. Ta sắp tới đoạn chót.

- Một hôm, vào một ngày đẹp trời khác, ta thấy đi qua trước mặt ta một người nhắc tới tên em và cười cợt, mắt y ánh lên dâm đãng. Ôi ma quỷ! Ta liền đi theo hắn. Chuyện về sau thế nào, em đã biết.

Ông ngừng lời. Cô gái chỉ thốt lên một câu:

- Ôi Phoebus của em!

- Không. Không được nhắc tới cái tên đó. - Linh mục nói, hung hãn nắm lấy cánh tay cô gái. - Ôi! Chúng ta chỉ là những kẻ khốn khổ, chính cái tên đó đã làm hại chúng ta. Hoặc đúng hơn, cả hai ta tự làm hại lẫn nhau, do trò chơi huyền bí của định mệnh! - Em đau đớn, phải không? Em lạnh ư, ban đêm làm em mù lòa, ngục tối vây bọc em, nhưng có lẽ em vẫn còn đôi chút ánh sáng trong thâm tâm, dù đó chỉ là mối tình trẻ con đối với gã đàn ông rỗng tuếch đang đùa giỡn trái tim em! Còn ta, ta mang ngục tối ngay trong lòng, bên trong ta là mùa đông, băng giá, thất vọng, đêm tối ở trong linh hồn. Em có hiểu ta đau khổ tới mức nào không? Ta đã tham dự vụ xử án em. Ta ngồi trên hàng ghế giáo hội pháp viện. Phải, dưới mũ nhọn linh mục, đã có những quằn quại của kẻ bị đày địa ngục. Ta ngồi đó, khi họ dẫn em tới; ta ngồi đó, khi họ tra hỏi em. - Đúng là hang chó sói! - Đó chính là tội ác của ta, đài treo cổ ta mà ta thấy nó đang từ từ dựng trên trán em. Trước mỗi nhân chứng, mỗi chứng cớ, mỗi lời biện hộ, ta đều ngồi đó, ta có thể đếm từng bước chân em trên con đường đau khổ; ta cũng có mặt ở đó khi con vật hung ác kia... - Ôi! Ta không ngờ lại xảy ra nhục hình! - Em nghe đây. Ta đi theo em vào gian phòng tra tấn. Ta trông thấy bàn tay bỉ ổi gã khảo đả lột trần và vầy vọc em. Ta thấy bàn chân em, bàn chân ta muốn đánh đổi cả một đế quốc để đặt cái hôn duy nhất lên rồi chết luôn, bàn chân ta rất khoan khoái được nó xéo lên đầu, ta thấy bàn chân bị kẹp chặt trong chiếc kẹp chân khủng khiếp, có thể biến chân người sống thành đống bùn đẫm máu. Ôi, khốn nạn! Khi nhìn thấy cảnh đó, ta đã dùng dao găm giấu trong áo lót cứa nát ngực ta, nghe tiếng em thét lên, ta đâm dao lún thịt; nghe tiếng thét thứ hai, dao đã ngập vào tim! Em nhìn xem. Hình như nó vẫn còn rớm máu.

Ông cởi áo chùng. Quả nhiên ngực ông như bị vuốt cọp cào nát và bên sườn còn vết thương khá rộng chưa hàn miệng.

Cô gái từ từ khiếp hãi lùi lại.

- Ôi! Hỡi cô gái, hãy thương ta! - Linh mục nói. - Em tưởng em đau khổ, chao ôi! Chao ôi! Em đâu biết thế nào là đau khổ. Ôi! Yêu một người đàn bà! Làm linh mục! Bị thù ghét! Yêu người đó với tất cả tấm lòng cuồng nhiệt, sẵn sàng trả giá mỗi nụ cười người yêu bằng máu huyết, gan ruột, thanh danh, vận mệnh của mình, bằng bất tử và vĩnh cửu, bằng cuộc đời này và cuộc đời thế giới bên kia, tiếc mình chẳng phải vua chúa, thiên tài, hoàng đế, thiên sứ, thần linh, để được hiến dâng dưới chân người yêu một kẻ nô lệ mang tầm cỡ vĩ đại hơn; ngày đêm ôm ấp nàng bằng mơ mộng và ý tưởng, để rồi thấy nàng yêu mê một bộ nhung phục quân nhân! Còn mình chỉ dâng tặng chiếc áo chùng linh mục bẩn thỉu mà nàng sợ hãi và ghê tởm! Có mặt ở đó, đầy lòng ghen tuông và căm giận, trong khi nàng ban phát rộng rãi cho tên khốn nạn kiêu căng ngu dại hàng kho báu tình yêu và sắc đẹp. Trông thấy tấm thân mà vóc dáng đốt cháy tâm can mình, cặp vú dịu ấm biết bao, da thịt run rẩy và đỏ bừng dưới chùm hôn kẻ khác! Trời ơi! Yêu bàn chân, cánh tay, bờ vai nàng, nghĩ tới làn gân xanh, nước da nâu của nàng, đến mức suốt bao đêm dài phải quằn quại trên sàn đá lát của trai phòng, rồi thấy mọi vuốt ve từng mơ tưởng dành cho nàng đã kết thúc bằng cực hình tra tấn. Cuối cùng chỉ đạt tới bắt nàng nằm trên giường da! Ôi! Đó chính cái kìm thực sự nung đỏ trong lửa địa ngục! Ôi! Sung sướng thay kẻ bị cưa xác giữa hai tấm ván, kẻ bị bốn ngựa phanh thây! - Liệu em có hiểu nổi thế nào là cực hình nó hành hạ ta suốt những đêm dài, làm mạch máu sôi lên, trái tim nứt rạn, cái đầu vỡ tung, hàm răng cắn nát bàn tay; thế nào là kẻ khảo đả ác liệt nó không ngừng quay ta, như trên bếp lò đỏ rực, bằng tư tưởng yêu đương, ghen tuông và thất vọng! Cô em ơi, hãy thương ta! Hãy để ta tạm yên giây lát! Hãy phủ trút tro tàn lên đống than hồng này! Ta van em, hãy chùi mồ hôi đang chảy đầm đìa từng lớp trên trán ta! Em ơi! Hãy hành hạ ta một tay, còn tay kia vuốt ve ta. Cô em ơi! Hãy thương ta, rủ lòng thương ta!

Linh mục lăn lộn trong vũng nước dưới sàn đá lát và đập đầu vào góc cạnh bậc thềm đá. Cô gái nghe ông nói, nhìn ông trân trân. Khi ông đã nín lặng, kiệt lực và hổn hển, cô thầm gọi:

- Ôi! Phoebus của em.

Linh mục quỳ gối lê tới cô gái, kêu lên:

- Tôi van em, nếu em còn lòng dạ, xin đừng xua đuổi tôi. Ôi! Ta yêu em! Ta chỉ là một kẻ khốn khổ! Khi em nhắc đến cái tên đó, hỡi cô em khốn kiếp, có khác nào em nhai nát mọi thớ tim ta! Hãy thương ta! Nếu em từ địa ngục tới, ta sẽ cùng đến đó với em. Ta sẵn sàng làm mọi chuyện. Địa ngục nơi em ở là thiên đường của ta, ngắm nhìn em còn tươi vui hơn ngắm nhìn Chúa! Ôi! Nói đi! Em không thích ta ư? Ngày nào mà người đàn bà xua đuổi một tình yêu như vậy, ta tin rằng núi non sẽ lay chuyển. Ôi! Nếu em bằng lòng!... Ôi! Đôi ta sẽ sung sướng biết bao nhiêu! Chúng ta sẽ bỏ trốn, ta đưa em đi trốn, hai ta tới nơi nào đó, hai ta tìm một nơi trên trái đất có ánh nắng, cỏ cây, trời xanh nhiều nhất. Ta sẽ yêu nhau, trộn linh hồn vào nhau và đôi ta sẽ không nguôi thèm khát nhau, để rồi luôn luôn cùng nhau làm dịu bớt, bằng uống chén tình yêu không bao giờ vơi cạn.

Cô gái cười lanh lảnh, ghê rợn, để ngắt lời:

- Trông kìa, cha ơi! Móng tay cha dính đầy máu!

Linh mục đứng lặng hồi lâu như hóa đá, mắt nhìn chằm chằm vào bàn tay. Sau cùng, ông nói, giọng dịu dàng lạ thường:

- Thôi được, không sao! Em cứ việc làm nhục, chế giễu, hành hạ tôi! Nhưng hãy đi, đi với tôi nhanh lên. Tôi nói để em biết là chỉ ngày mai thôi. Em hiểu không, đài treo cổ ở quảng trường Grève lúc nào cũng sẵn sàng. Thật kinh khủng, khi nhìn thấy em ngồi trên xe bò ra đi! Ôi! Tôi van em! Chưa bao giờ tôi yêu em say đắm bằng lúc này. - Ôi! Em hãy theo tôi. Tôi cứu được em rồi, lúc đó em sẽ đủ thời giờ nghĩ tới chuyện yêu tôi. Nếu em muốn, cứ việc tha hồ mà ghét bỏ tôi. Nhưng hãy đi với tôi! Ngày mai! Ngài mai! Đó là đài treo cổ, tội tử hình! Ôi! Em hãy trốn đi! Hãy nể lời tôi!

Ông nắm lấy cánh tay cô gái. Ông hốt hoảng, ông muốn kéo cô đi.

Cô đăm đăm nhìn ông:

- Phoebus của tôi giờ đây ra sao?

- Ồ! - Linh mục nói, bỏ tay cô gái ra, - em tàn nhẫn quá!

- Phoebus bây giờ ra sao? - Cô lạnh lùng nhắc lại.

- Hắn chết rồi! - Linh mục quát lên.

- Chết rồi! - Cô nói, vẫn lạnh lùng, bất động; - thế ông còn bảo tôi sống để làm gì?

Ông không nghe cô gái nói, ông nói như tự nhủ với riêng mình:

- Ồ! Đúng thế, hắn chết thật rồi. Lưỡi dao đâm sâu quá. Có lẽ ta đã đâm ngập mũi dao vào tận tim hắn. Ôi! Ta đã tống tới tận đầu mũi dao!

Cô gái vồ lấy ông như con hổ cái điên khùng, đẩy ông xuống bậc cầu thang với sức mạnh phi thường:

- Cút đi, đồ quỷ dử! Cút đi, quân giết người! Để yên cho ta chết! Máu của hai chúng tao sẽ vạch trên trán mi một vết nhơ đời đời không xóa sạch! Lấy mi ư, linh mục, không bao giờ, không bao giờ! Không cách gì gắn bó nổi ta với mi, ngay cả ở địa ngục! Cút đi, quân khốn kiếp! Không bao giờ!

Linh mục vấp loạng choạng ở cầu thang. Ông lặng lẽ gỡ vạt áo vướng chân, cầm đèn, rồi thong thả leo từng bậc dẫn tới khung cửa; ông mở cửa và đi ra.

Bỗng cô gái lại thấy ông thò đầu xuống, vẻ mặt thật ghê sợ, ông thét lên trong tiếng rên điên khùng và tuyệt vọng:

- Ta nói cho mà biết là hắn chết rồi!

Cô gái ngã sấp mặt xuống đất; và dưới ngục tối, không nghe thấy tiếng gì khác ngoài tiếng giọt nước thở than làm vũng nước rung rinh trong bóng tối.