Bạn đọc chắc chưa quên một phần khu vực Cung điện thần kỳ được bức tường rào cổ của thành phố bao quanh, mà ngay từ thời đó, khá nhiều tòa tháp đã bắt đầu đổ nát. Một tháp đó được bọn ăn mày biến thành nơi ăn chơi. Tầng hầm là quán rượu, còn lại đều ở các tầng trên. Tòa tháp là nơi náo nhiệt nhất, cho nên cũng là nơi ghê tởm nhất của xóm ăn mày. Một thứ tổ ong khổng lồ nhộn nhạo suốt ngày đêm. Ban đêm, khi tất cả đám người sót lại của xóm ăn mày đã say ngủ, khi không còn khung cửa sổ nào sáng đèn trên các mặt tiền xám xịt chung quanh quảng trường, khi không còn nghe thấy tiếng kêu thét vẳng ra từ dãy nhà chen chúc, từ những tổ kiến nhung nhúc kẻ cắp, gái đĩ, trẻ con ăn cắp được đẻ hoang, ta vẫn nhận ra tòa tháp vui nhộn do tiếng ồn ào và ánh đèn đỏ chói cùng lúc tỏa sáng từ các lỗ thông hơi, cửa sổ, vách tường rạn nứt, như thể chúng thoát ra từ lỗ chân lông tòa tháp.

Vậy quán rượu ở dưới tầng hầm. Khách bước xuống bằng chiếc cửa thấp và cầu thang thẳng đứng như câu thơ cổ điển mười hai âm. Trên cánh cửa, thay cho tấm biển hàng là bức vẽ bôi bác tuyệt diệu những hình đồng xu mới và gà giò đã làm thịt, bên dưới ghi một câu giễu cợt: Quán kẻ thỉnh chuông cầu nguyện cho vong hồn.

Một tối, khi lệnh giới nghiêm đang vang lên từ khắp các tháp chuông thành Paris, bọn lính tuần canh, nếu được phép bước vào Cung điện thần kỳ ghê gớm, sẽ thấy quán ăn này ồn ào hơn mọi bữa, mọi người uống nhiều hơn và chửi đổng nhiều hơn. Bên ngoài, trên quảng trường, nhiều nhóm người thì thào bàn tán, như đang mưu mô việc gì lớn, và đây đó một gã ngồi xổm mài lưỡi dao ghê sợ trên mặt đường.

Giữa lúc này, ngay trong quán rượu, rượu và cờ bạc là món giải trí mãnh liệt để khuây khỏa mọi ý nghĩ đang bận tâm bọn ăn mày tối đó, cho nên thật khó đoán nổi lũ nhậu nhẹt đó đang bàn chuyện gì. Tuy nhiên, họ có vẻ vui hơn ngày thường và thấy người nào cùng kẹp một vũ khí sáng loáng giữa đôi chân, nào dao quắm, búa rìu, gươm hai lưỡi to bản hoặc móc nhọn của cây súng cổ.

Gian buồng hình tròn, rất rộng, nhưng bàn kê san sát, khách uống đông nghịt, cho nên tất cả những gì chứa trong quán rượu, nào đàn ông, đàn bà, ghế dài, hũ bia, kẻ uống, kẻ ngủ, kẻ đánh bạc, người khỏe, người què cụt, hình như chồng chất hỗn độn với đầy đủ về trật tự và hài hòa của đống vỏ sò. Dăm ngọn đèn mỡ bò chiếu sáng trên dãy bàn; nhưng ngọn đèn thật sự của quán rượu, đóng vai trò chùm đèn treo trong rạp hát, đó là đống lửa. Căn hầm ẩm ướt đến mức lò sưởi không bao giờ bị dập tắt, ngay cả giữa mùa hè; một lò sưởi vĩ đại, bên ngoài chạm trổ, tua tủa những giá củi nặng nề bằng sắt và đồ dùng nấu nướng ngọn lửa lớn nhóm bằng củi lẫn than bùn, giống cảnh ban đêm, trên đường làng, ngọn lửa lò rèn chiếu qua cửa sổ làm nổi bật bóng ma đỏ ối lên dãy tường trước mặt. Một con chó lớn, ngồi nghiêm trang trên đống tro, quay trước đống than hồng một xiên đầy chả nướng.

Dù hỗn độn đến đâu, mới thoạt nhìn, ta đã phân biệt được giữa đám đông, ba nhóm chính, xúm quanh ba nhân vật mà bạn đọc biết rồi. Một trong ba nhân vật đó, mặc kỳ quặc toàn quần áo tả tơi, sặc sỡ kiểu phương Đông, là Mathias Hungadi Spicali, quận công Ai Cập và Bohême. Gã vô lại ngồi trên bàn, chân xếp vòng trong, ngón tay chỉ lên trời, đang lớn tiếng giảng dạy mọi bí quyết ma thuật âm dương cho một lũ vây quanh há hốc mồm ngồi nghe. Một đám khác bâu kín lấy người quen cũ của chúng ta, đức vua oai hùng xứ Thunes, vũ khí đầy người. Clopin Trouillefou, vẻ mặt rất nghiêm trang và nói khẽ, đang điều chỉnh sự tranh cướp một thùng lớn vũ khí, được mở tung trước mặt, đầy ắp những rìu, kiếm, mũ sắt, áo giáp, đủ loại giáo mác, cung tên, như nho táo tuôn ra từ cái sừng phóng đãng. Mỗi người chọn lấy một cái trong đống vũ khí, kẻ lấy mũ trận, kẻ cầm gươm dài, người nhặt kiếm ngắn có chuôi thập tự. Trẻ con cũng mang vũ khí, thậm chí bọn què cả hai chân đều trang bị đầy đủ, chúng len lỏi dưới chân lũ uống rượu như đàn bọ hung to gộc.

Cuối cùng là đám cử tọa thứ ba, ồn ào nhất, vui vẻ và đông nhất, ngồi chật hết dãy ghế cùng dãy bàn vây quanh một giọng nói the thé đang ba hoa và chửi đổng, phát ra từ sau bộ áo giáp nặng nề, đầy đủ cả mũ lẫn đinh thúc ngựa. Con người trang bị khắp mình như vậy, biến mất sau bộ giáp trụ, chỉ còn ló ra chiếc mũi hếch, đỏ ửng, trâng tráo, mớ tóc hung, cặp môi hồng và đôi mắt táo tợn. Dây lưng hắn đeo chi chít dao găm cùng mũi dùi, một thanh gươm lớn ngang sườn, chiếc mỏ han gỉ đeo bên trái và một hũ lớn rượu vang trước mặt chưa kể còn cặp kè bên phải một cô gái béo mập, quần áo xộc xệch. Mọi cái miệng vây quanh đều cười đùa, văng tục, uống rượu.

Thêm vào đó khoảng hai chục nhóm nhỏ hơn, bọn gái đĩ và bọn trai hầu bàn lăng xăng, đầu đội hũ rượu, bọn cờ bạc ngồi xổm quanh những hòn bi, bàn cờ, quân xúc xắc, mảnh da bò, bài lá vốn rất dễ cay cú, bọn ngồi cãi vã trong góc nhà, bọn hôn nhau trong xó, như vậy ta sẽ có một ý niệm về tập thể này, trên đó ánh sáng lay động của ngọn lửa lớn bập bùng làm nhảy múa muôn ngàn bóng đen đồ sộ và ngộ nghĩnh trên tường quán rượu.

Còn tiếng động, quả đúng như ở bên trong quả chuông đang bay bổng.

Chiếc chảo hứng mỡ sôi lép bép dòng mỡ đang rớt xuống như mưa, tiếng xèo xèo không ngớt lấp đầy khoảng cách giữa vô vàn câu chuyện được trao đổi suốt từ đầu tới cuối căn phòng.

Giữa đám ồn ào, mãi trong cùng quán rượu, một triết gia ngồi trên ghế dải kê sát lò sưởi, y đang suy ngẫm, chân đặt trên đống tro, mắt nhìn củi cháy. Chính Pierre Gringoire.

Clopin Trouillefou bảo bọn tay chân dân tiếng lóng:

- Nào, mau lên! Cầm lấy vũ khí, nhanh lên! Một giờ nữa thì lên đường!

Một cô gái hát:

Chào cha chào mẹ!

Bọn người sau cùng dập tắt đống lửa.

Hai gã đánh bài cãi nhau. Tên mặt đỏ bừng, giơ nắm đấm trước mặt tên kia, thét lên:

- Con bồi! Tao hơn mày con chuồn. Mày có thể thay thế con bồi chuồn trong cỗ bài bằng con vua.

- Khiếp! Ở đây chật ních như các vị thánh ở Caillouville! - Một gã thét lên, giọng mũi biết ngay hắn là người Normand.

Quận công Ai Cập cất tiếng the thé bảo cử tọa:

- Này các con, những mụ phù thủy ở Pháp đi dự dạ hội không cần cả chổi lẫn mỡ lợn và ngựa cưỡi, mà chỉ cần dăm câu thần chú. Những mụ phù thủy ở Ý bao giờ cũng có con dê đực đứng đợi trước cửa. Tất cả đều bảo nhau đi qua ống khói để ra về.

Giọng nói gã trẻ tuổi kỳ quặc, giáp trụ từ đầu tới chân, át cả tiếng ồn. Hắn thét lên:

- Noël! Noël! Hôm nay là ngày đầu ta ra quân! Hành khất! Ta là hành khất, hãy rót rượu cho ta!

- Hỡi các bạn, tôi là Jehan Frollo Cối Xay, con nhà quý tộc. Tôi cho rằng nếu Chúa trước đây đã là cảnh sát thì sau này sẽ là kẻ cướp. Anh em ơi, chúng ta sắp tiến quân hùng dũng. Chúng ta là kẻ dũng cảm. Bao vây nhà thờ, phá cửa, kéo cô gái xinh đẹp ra, cứu cô thoát khỏi bàn tay bọn thẩm phán, phá tan tu viện, thiêu sống giám mục ngay trong tòa giám, chúng ta sẽ làm mọi việc đó còn nhanh hơn thời gian ông quận trưởng ăn xong thìa súp. Ta có chính nghĩa, ta sẽ cướp phá nhà thờ Đức Bà, thế là xong. Ta treo cổ Quasimodo. Hỡi các cô, các cô có biết Quasimodo không? Các cô thấy hắn thở hổn hển trên quả chuông nhỏ vào một ngày đại lễ Chúa giáng lâm chưa? Trời ơi! Đẹp lắm! Trông như con quỷ cưỡi trên cái mõm. - Hỡi các bạn, hãy nghe đây, tôi là hành khất tận đáy lòng, tôi là dân nói lóng hết tâm hồn, tôi sinh ra đã là ăn mày. Trước đây tôi giàu lắm, tôi đã chén hết của cải. Mẹ tôi muốn tôi trở thành sĩ quan, cha muốn tôi trở thành trợ tế, cô muốn tôi thành cố vấn tòa án phúc thẩm, bà nội muốn tôi thành quản ngân khố đoản y. Còn tôi, tôi tự trở thành ăn mày. Tôi nói chuyện đó với cha, ông ấy rủa toẹt ngay vào mặt; tôi nói với mẹ, bà già liền khóc lóc đến sùi cả bọt mép, như thanh củi đang cháy trong lò. Vui chơi muôn năm! Tôi đúng là gã phá sạch! Bà bạn chủ quán ơi, thêm rượu nữa đi! Vẫn còn tiền đây. Tôi chán món rượu nho Suresnes lắm rồi. Ngứa họng lắm. Mẹ kiếp, thà súc miệng bằng cái giỏ mây còn hơn!

Trong lúc đó, đám đông cười vang lên hoan hô, và thấy khắp chung quanh càng ầm ĩ hơn, gã học trò liền gào to:

- Ôi! Hiệu quả mới tốt đẹp làm sao! Populi debacchantis populosa debacchatio*.

Populi debacchatis populosa debachatio!: Của đám dân chúng nổi khùng niềm hân hoan đông đúc.

Thế rồi hắn cất tiếng hát, mắt như chìm đắm mơ màng giọng như thầy tu tụng kinh chiều:

- Quae cantica! quae organa! Quae cantilenae! quae melodiae hic sine fine decantantur! sonant melliflua hymnorum organa, suavissima angelorum melodia, cantica canticorum mira*...

Quae cantica! quae organa!... cantica canticorum mira: Ôi tụng ca! Ôi nhạc cụ! Ôi ca khúc! Ôi giai điệu họ hát ở đây bất tuyệt! Đang ngân vang, dịu ngọt như mật, các dụng cụ của thánh ca, giai điệu hết sức nồng nàn cùa thiên thần, các nhã ca tuyệt diệu.

Hắn ngừng hát, gọi:

- Mụ chủ quán chết tiệt đâu rồi, dọn bữa tối cho ta.

Rồi không khí gần như tạm yên giây lát, tuy vẫn vang lên tiếng nói the thé của quận công Ai Cập đến lượt mình dạy bảo lũ Bohémienne:

- Con cầy hương tên là Aduine, con cáo tên là Chân Xanh hoặc Luồn Rừng, con sói tên là Chân Xám hoặc Chân Vàng, con gấu tên là Ông Già hoặc Ông Nội. - Cái mũ con quỷ lùn giúp ta tàng hình và nhìn thấy vật vô hình. - Con cóc nào rửa tội đều phải mặc áo nhung đỏ hoặc nhung đen, cổ đeo lục lạc, hai chân cũng đeo lục lạc. Cha đỡ đầu giữ đầu, mẹ đỡ đầu giữ mông. - Quỷ Sidragasum hóa phép bắt con gái nhảy múa trần truồng.

Jehan ngắt lời:

- Hay quá! Tao muốn là quỷ Sidragasum!

Trong khi đó, bọn hành khất vẫn tiếp tục đeo khí giới, vẫn thầm thì ở góc quán đằng kia. Một gã Bohémienne nói:

- Tội nghiệp cho Esmeralda! - Nó là chị em của chúng ta, phải cứu nó ra khỏi đó.

- Thế nó vẫn còn ở trong nhà thờ Đức Bà ư? - Tên ăn mày có bộ mặt Do Thái hỏi.

- Chả ở đó thì ở đâu!

- Nếu vậy, hỡi các bạn, ta tới nhà thờ Đức Bà. - Tên ăn mày reo lên. - Nhất là ở nhà nguyện các thánh Féréol và Ferrution lại có hai pho tượng bằng vàng, một tượng thánh Jean-Baptiste, một tượng thánh Antoine, cả hai cân nặng mười bảy mác mười lăm estellins vàng, lại còn các nịt chân tượng bằng bạc mạ vàng, nặng mười bảy marcs năm onces, tao biết rõ lắm. Tao là thợ kim hoàn.

Lúc đó, họ dọn bữa ăn tối cho Jehan. Hắn kêu lên, ngả người vào ngực cô gái điếm ngồi cạnh:

- Nhân danh thánh Voult-de-Lucques, mà dân chúng quen gọi là thánh Goguelu, ta hoàn toàn sung sướng. Trước mặt là thằng ngốc đang nhìn ta bằng bộ mặt nhẵn nhụi của một thân vương. Bên trái là tên khác có bộ răng dài ngoẵng che lấp cả cằm. Ta lại giống thống chế Giê trong trận vây hãm thành Pontoise, cánh phải của ta dựa vào ngọn đồi. - Tiên sư anh bạn! Xem ra anh bạn đúng là thằng bán bóng đánh phết, thế mà anh dám tới ngồi cạnh ta! Này bạn, ta là quý tộc. Buôn bán đâu có sánh vai với quý tộc được. Hãy xéo đi chỗ khác. - Này! Lũ kia! Đừng choảng nhau! Kia, Baptiste Croque-Oison, cậu có cái mũi đẹp thế kia, nỡ nào thí nó cho mấy quả đấm to tướng của thằng cha thô bỉ! Đồ ngốc! Non cuiquam datum est habere nasum!* - Em quả là thần diệu, Jacqueline Sứt Tai, chỉ đáng tiếc em chẳng có sợi tóc nào. - Này! Tên ta là Jehan Frollo, còn anh của ta là phó chủ giáo. Thây kệ! Những gì ta nói đều đúng sự thật. Trở thành ăn mày, ta đã vui lòng từ chối một nửa tòa nhà trên thiên đường mà ông anh từng hứa với ta. Dimidiam domum in paradiso*. Ta nói đúng như văn bản. Ta có lãnh địa ở phố Tirechappe, bao nhiêu đàn bà đều mê ta hết, điều đó thật đúng như thánh Éloy là một thợ kim hoàn tài giỏi; thật đúng như năm nghề của đô thành tốt đẹp Paris là nghề thuộc da, nghề làm da trắng, nghề làm yên cương, nghề làm túi da và nghề mài láng da; thật đúng như thánh Laurent từng bị thiêu sống cùng các vỏ trứng. Hỡi các bạn, xin thề với các bạn.

Non cuiquam datum est habere nasum: Chẳng phải bất cứ ai cũng có nổi một cái mũi như vậy.

Dimidiam domum in paradiso: Một nửa tòa nhà trên thiên đường.

Nếu tôi nói điêu thì suốt năm

Tôi sẽ uống toàn ớt cay hăng.

Hỡi cô em xinh đẹp, ngoài kia có trăng, em thử nhìn qua lỗ thông hơi xem có phải gió đang thổi tan mây. Như ta đang làm như vậy. Với cái cổ áo của em. - Các cô gái! Hãy xì mũi cho trẻ và gạt tàn bấc đèn. - Thánh thần ơi! Ta ăn gì thế này hả Thượng đế! Này mụ chủ chứa! Không thấy tóc trên đầu lũ gái đĩ nhưng lại có tóc trong món trứng tráng. Mụ già ơi! Ta thích món trứng tráng hói đầu hơn. Ma quỷ làm cho mũi mụ tẹt! - Đẹp thay khách sạn Ma vương, nơi gái đĩ dùng nĩa để chải đầu!

Nói xong, Jehan đập dĩa xuống bàn và hát ông ổng:

Nhân danh máu Chúa!

Ta đây chẳng có

Cả luật pháp, đức tin

Lẫn bếp lửa, nhà ở

Chẳng vua

Chẳng Chúa!

Trong khi đó, Clopin Trouillefou đã phân phát xong vũ khí. Hắn lại gần Gringoire, đang như chìm đắm mơ màng, hai chân gác lên giá củi. Đức vua xứ Thunes hỏi:

- Bạn Pierre ơi, bạn đang suy nghĩ gì thế?

Gringoire quay lại, mỉm cười buồn:

- Thưa đại vương thân mến, tôi thích lửa. Không phải chỉ vì lý do tầm thường là lửa sưởi ấm chân hoặc nấu chín súp, mà vì nó tóe tia lửa. Đôi khi tôi ngồi hàng giờ ngắm tia lửa. Tôi khám phá hàng nghìn chuyện qua những ngôi sao lấm tấm trên nền đen lò sưởi. Các ngôi sao đó cũng là các thế giới.

Gã hành khất nói:

- Có trời mà hiểu nổi. Anh có biết mấy giờ rồi không?

Gringoire đáp:

- Tôi không biết.

Clopin bèn lại gần quận công Ai Cập:

- Bạn Mathiat ơi, thời khắc này xem ra không thuận lợi. Nghe nói vua Louis XI đang ở Paris.

- Càng thêm lý do để cứu cô em chúng ta khỏi nanh vuốt hắn, - lão Bohémienne đáp.

Vua xứ Thunes nói:

- Matiat, lời bạn nói xứng đáng kẻ nam nhi. Vả lại, ta sẽ làm rất nhanh. Không lo có chuyện kháng cự ở trong nhà thờ. Bọn tu sĩ nhát như cáy, còn ta thì hùng mạnh. Ngày mai, lũ nhân viên tối cao pháp viện tới tìm cô ta sẽ trơ mắt ra. Kệ xác chúng nó! Ta không thể để chúng treo cổ cô gái xinh đẹp!

Clopin ra khỏi quán.

Cùng lúc đó, Jehan thét khản cả tiếng:

- Ta ăn, ta uống, ta say, ta là Jupiter! - Này, Pierre l’Assommeur, nếu còn nhìn tao như vậy, tao sẽ búng ngón tay phủi bụi mũi mày.

Về phần Gringoire, buộc không thể trầm tư mặc tưởng được nữa, chàng đành quay ra quan sát cái cảnh ồn ào, hỗn độn ở chung quanh và lẩm bẩm: Luxuriosa res vinum et tumultuosa ebrietas*. Chao ôi! Ta không uống rượu là rất có lý, thánh Benoît từng nói câu tuyệt cú: Vinum apostatare facit etiam sapientes*.

Rượu vang và cơn say cuồng loạn đều là trò dâm dật.

Rượu vang khiến ngay cả các hiền triết cũng bội giáo.

Lúc đó, Clopin quay vào và thét lên như sấm.

- Nửa đêm!

Nghe câu đó, hiệu nghiệm như lệnh lên ngựa đối với đội quân tạm nghỉ, tất cả bọn ăn mày, đàn ông, đàn bà, trẻ con lũ lượt kéo nhau ra khỏi quán, tiếng vũ khí và kim loại loảng xoảng.

Trăng mờ sau đám mây che.

Cung điện thần kỳ hoàn toàn tối om. Không một ánh đèn. Tuy nhiên chẳng hề vắng bóng người. Thấy rõ một đám đàn ông đàn bà đang thì thào. Nghe tiếng họ lao xao và đủ mọi thứ khí giới lấp loáng trong bóng đêm. Clopin đứng trên tảng đá lớn, thét lên:

- Dân tiếng lóng, đứng vào hàng! Dân Ai Cập, đứng vào hàng! Dân Galilée, đứng vào hàng!

Có sự chuyển động trong bóng tối. Đám đông mênh mông đang xếp thành hàng ngũ. Vài phút sau, vua xứ Thunes lại cất tiếng:

- Bây giờ hãy im lặng kéo qua Paris! Mật khẩu là: Đoàn kết ngạo đời! Tới nhà thờ Đức Bà mới được thắp đuốc! Tiến lên!

Mười phút sau, các kỵ binh tuần cảnh hoảng sợ bỏ chạy trước một đoàn người dày đặc đen ngòm và câm lặng đang xuôi về phía cầu Hối đoái, qua các dãy phố quanh co tỏa ra ngang dọc khắp khu phố Chợ rộng lớn.